Infeksion kasalliklar — tanaga tirik mikroorganizmlar: bakteriyalar, viruslar, zamburug‘lar yoki parazitlar kirishi va ko‘payishi natijasida yuzaga keladigan kasalliklar. Ularning ko‘pchiligi bir odamdan boshqasiga, hayvonlardan, oziq-ovqat yoki suv orqali yuqadi, shuning uchun ular yuqumli kasalliklar deb ham ataladi. Gripp, o‘tkir respirator infeksiyalar, ichak infeksiyalari, gepatitlar, sil — bularning barchasi shu guruhga kiradi.
Tarix davomida yuqumli kasalliklar insoniyat uchun eng katta xavflardan biri bo‘lgan. Bugun emlash, antibiotiklar, toza ichimlik suvi va gigiyena tufayli ko‘plab infeksiyalarni nazorat qilish mumkin. Biroq ular hamon dolzarb: yangi viruslar paydo bo‘ladi, ayrim bakteriyalar dorilarga chidamli bo‘lib qoladi. Shu sababli infeksiya qanday yuqishi va undan qanday himoyalanishni bilish har bir oila uchun foydali.
Infeksion jarayon nima
Infeksion jarayon — mikroorganizm va inson organizmi o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir. Mikrob tanaga kirgach, ko‘payishga harakat qiladi, immun tizim esa uni yo‘q qilishga urinadi. Natija bir qancha omilga bog‘liq:
- mikrobning xususiyati — uning kasallik chaqirish qobiliyati va zahar ishlab chiqarishi;
- tanaga tushgan mikrob miqdori — qancha ko‘p bo‘lsa, kasallik ehtimoli shuncha yuqori;
- kirish yo‘li — nafas yo‘llari, ovqat hazm qilish tizimi, teri yoki qon;
- organizmning holati — yosh, immunitet, surunkali kasalliklar, emlanganlik.
Har doim ham infeksiya kasallik bilan tugamaydi. Ba’zan immun tizim mikrobni sezdirmasdan yengadi, ba’zan esa odam hech qanday belgisiz tashuvchi bo‘lib qoladi va boshqalarga yuqtirishi mumkin.
Infeksion kasalliklar qanday yuqadi
Infeksiya manbayi — kasal odam, tashuvchi yoki kasal hayvon. Mikroblar turli yo‘llar bilan tarqaladi:
- Havo-tomchi yo‘li. Yo‘talish, aksirish va gaplashishda chiqadigan tomchilar orqali. Gripp, qizamiq, suvchechak, sil shu yo‘l bilan yuqadi.
- Fekal-oral yo‘l. Iflos qo‘l, yuvilmagan meva-sabzavot, sifatsiz suv va ovqat orqali. Ichak infeksiyalari, A gepatiti shunga misol.
- Kontakt yo‘li. Bevosita teginish yoki umumiy buyumlar — sochiq, idish, o‘yinchoqlar orqali.
- Qon orqali. Sterillanmagan asboblar, igna, qon quyish, tatuirovka orqali. B va C gepatitlari, OIV shu yo‘l bilan yuqishi mumkin.
- Jinsiy yo‘l. Himoyalanmagan jinsiy aloqa orqali.
- Hasharotlar orqali. Chivin, kana va boshqa hasharotlar chaqishi bilan.
- Onadan bolaga. Homiladorlik, tug‘ruq yoki emizish davrida.
Kasallik qanday bosqichlarda kechadi
Ko‘pchilik infeksion kasalliklar bir xil tartibda rivojlanadi:
- Yashirin davr. Mikrob tanaga kirgan, ammo belgilar hali yo‘q. Bu davr kasallikka qarab bir necha soatdan bir necha oygacha davom etishi mumkin. Ayrim kasalliklarda odam shu davrdayoq yuqumli bo‘ladi.
- Boshlang‘ich davr. Umumiy holsizlik, bosh og‘rig‘i, biroz isitma, ishtahaning pasayishi.
- Avj olish davri. Kasallikka xos belgilar to‘liq namoyon bo‘ladi: masalan, toshma, kuchli yo‘tal yoki ich ketishi.
- Tuzalish davri. Belgilar asta-sekin yo‘qoladi, kuch qaytadi. Ba’zi kasalliklardan keyin uzoq muddatli immunitet qoladi.
Infeksiyaning umumiy belgilari
Har bir kasallikning o‘z belgilari bor, ammo quyidagilar ko‘plab infeksiyalarda uchraydi:
- tana haroratining ko‘tarilishi, et uvishishi, terlash;
- holsizlik, tez charchash, mushak va bo‘g‘im og‘rig‘i;
- bosh og‘rig‘i;
- tomoq og‘rig‘i, burun bitishi, yo‘tal;
- ko‘ngil aynishi, qusish, ich ketishi;
- terida toshmalar;
- limfa tugunlarining kattalashishi.
Tashxis va davolash
Tashxis shifokor ko‘rigi, kasallik tarixi va kerakli tahlillar asosida qo‘yiladi. Qon va siydik tahlili, surtmalar, bakteriologik ekma, antitelolarni aniqlash yoki PZR tahlili qo‘zg‘atuvchini aniqlashga yordam beradi.
Davolash qo‘zg‘atuvchiga bog‘liq:
- bakterial infeksiyalarda antibiotiklar qo‘llaniladi — ular faqat bakteriyalarga ta’sir qiladi;
- virusli infeksiyalarda ayrim hollarda virusga qarshi dorilar buyuriladi, ko‘pincha esa belgilarni yengillashtiruvchi davo va dam olish yetarli;
- zamburug‘ va parazitlarga qarshi maxsus dorilar mavjud.
Antibiotiklar gripp va shamollash kabi virusli kasalliklarga ta’sir qilmaydi. Ularni o‘zboshimchalik bilan ichish yoki kursni erta to‘xtatish bakteriyalarning dorilarga chidamliligini oshiradi. Har qanday dorini, jumladan isitma tushiruvchi paratsetamol yoki ibuprofenni ham, shifokor tavsiyasiga ko‘ra qabul qiling.
Uyda nima qilish mumkin
- ko‘proq suyuqlik iching — suv, choy, kompot;
- dam oling va yetarli uxlang;
- yengil, hazm bo‘ladigan ovqat yeng;
- xonani tez-tez shamollating;
- boshqalarga yuqtirmaslik uchun alohida idish va sochiqdan foydalaning.
Kimlar infeksiyalarga ko‘proq moyil
Infeksiya har kimda uchrashi mumkin, ammo ayrim guruhlarda kasallik og‘irroq kechadi va asoratlar xavfi yuqoriroq bo‘ladi:
- chaqaloqlar va yosh bolalar — ularning immun tizimi hali shakllanmoqda;
- keksa yoshdagi odamlar;
- homilador ayollar;
- qandli diabet, yurak, o‘pka, buyrak yoki jigar kasalliklari bilan og‘riganlar;
- immunitetni pasaytiruvchi dorilar qabul qilayotgan yoki kimyoterapiya olayotgan bemorlar;
- emlanmagan odamlar.
Bu guruhlarda isitma yoki boshqa infeksiya belgilari paydo bo‘lganda kutib o‘tirmasdan shifokorga murojaat qilish ayniqsa muhim. Immunitetni qo‘llab-quvvatlashda esa muvozanatli ovqatlanish, yetarli uyqu, jismoniy faollik va chekishdan voz kechish katta ahamiyatga ega. Immunitetni tezda kuchaytiradigan mo‘jizaviy vositalar haqidagi reklamalarga ishonmang.
Infeksion kasalliklarning oldini olish
Ko‘plab infeksiyalarni oddiy choralar bilan oldini olish mumkin:
- Qo‘l gigiyenasi. Ovqatdan oldin, hojatxonadan keyin va ko‘chadan kelganda qo‘lni sovun bilan yuvish.
- Emlash. Milliy emlash taqvimiga rioya qilish eng samarali himoya usullaridan biri.
- Xavfsiz suv va ovqat. Qaynatilgan yoki tozalangan suv ichish, meva-sabzavotni yuvish, go‘sht va tuxumni yaxshi pishirish.
- Yo‘tal odobi. Yo‘talganda va aksirganda og‘izni ro‘mol yoki tirsak bilan yopish.
- Kasallik paytida uyda qolish. Isitma va yo‘tal bilan ishga yoki maktabga bormaslik.
- Shaxsiy buyumlar. Ustara, tish cho‘tkasi, sochiqni boshqalar bilan bo‘lishmaslik.
- Xavfsiz tibbiy va kosmetik muolajalar. Faqat sterillangan asboblar ishlatiladigan joylarga murojaat qilish.
- Hasharotlardan himoya. Tabiatda yopiq kiyim kiyish, chivinga qarshi vositalardan foydalanish.
Xulosa
Infeksion kasalliklar mikroorganizmlar tomonidan chaqiriladi va turli yo‘llar bilan yuqadi. Ularning ko‘pchiligini qo‘l gigiyenasi, emlash, xavfsiz suv va ovqat hamda kasallik paytida boshqalardan ajralish orqali oldini olish mumkin. Belgilar kuchaysa yoki xavfli alomatlar paydo bo‘lsa, o‘zini o‘zi davolamasdan shifokorga murojaat qilish kerak.
Ko‘p beriladigan savollar
Yuqumli va infeksion kasallik bir narsami?
Deyarli shunday. Infeksion kasallik mikroorganizm chaqiradigan har qanday kasallik, yuqumli kasallik esa odamdan odamga yoki hayvondan odamga o‘ta oladigan infeksiya. Ko‘pchilik infeksiyalar yuqumli, ammo ba’zilari, masalan, ayrim yara infeksiyalari, boshqalarga deyarli yuqmaydi.
Shamollaganda antibiotik ichish kerakmi?
Shamollash va gripp odatda viruslar tomonidan chaqiriladi, antibiotiklar esa viruslarga ta’sir qilmaydi. Antibiotikni faqat shifokor bakterial infeksiya borligini aniqlaganda buyuradi.
Yashirin davrda odam yuqumli bo‘ladimi?
Ba’zi kasalliklarda ha. Masalan, ayrim virusli infeksiyalarda odam belgilar paydo bo‘lishidan oldin ham boshqalarga yuqtirishi mumkin. Shuning uchun gigiyena qoidalari doimo muhim.
Infeksiyalardan eng samarali himoya nima?
Qo‘lni muntazam yuvish, emlash taqvimiga rioya qilish, xavfsiz suv va ovqat iste’mol qilish eng ishonchli choralardir. Kasallik paytida uyda qolish esa boshqalarni himoya qiladi.






