Imtihon, ish suhbati yoki yaqin odamning kasalligi oldidan bezovtalanish — mutlaqo normal holat. Xavotir bizni xavfga tayyorlaydi, diqqatni jamlaydi va harakatga undaydi. Lekin ba’zan tashvish sababsiz yoki sababga nomutanosib darajada kuchli bo‘lib, oylab davom etadi, uyqu, ish va oilaviy hayotga xalaqit bera boshlaydi. Bunday holatda gap oddiy hayajon haqida emas, balki xavotir buzilishi haqida borishi mumkin.
Xavotir buzilishlari — dunyoda eng ko‘p uchraydigan ruhiy salomatlik muammolaridan biri. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra, har yili millionlab odam ulardan aziyat chekadi, ayollarda esa erkaklarga nisbatan taxminan ikki baravar ko‘p uchraydi. Eng muhimi: xavotir buzilishi yaxshi davolanadi. Ushbu maqolada uzoq davom etadigan, «doimiy» xavotir — generalizatsiyalangan xavotir buzilishi haqida so‘z boradi. To‘satdan boshlanadigan qisqa, ammo juda kuchli qo‘rquv xurujlari haqida alohida vahima xuruji maqolamizda yozganmiz.
Oddiy tashvish va xavotir buzilishi: farqi nimada
Har kim vaqti-vaqti bilan tashvishlanadi. Muammo tashvishning o‘zida emas, uning kuchi, davomiyligi va hayotga ta’sirida. Quyidagi farqlarga e’tibor bering:
- oddiy tashvish aniq vaziyatga bog‘liq bo‘ladi va vaziyat hal bo‘lgach o‘tib ketadi; xavotir buzilishida esa tashvish bir mavzudan boshqasiga ko‘chib yuraveradi — sog‘liq, pul, bolalar, ish, kelajak;
- oddiy tashvishni nazorat qilish mumkin — chalg‘ib, boshqa ishga o‘tib ketasiz; buzilishda esa fikrlarni «o‘chirib» bo‘lmaydi;
- buzilishda xavotir kamida bir necha oy (tashxis mezonlari bo‘yicha — 6 oy va undan ko‘p) deyarli har kuni bo‘ladi;
- xavotir ish qobiliyati, o‘qish, munosabatlar va uyquga sezilarli zarar yetkazadi.
Generalizatsiyalangan xavotir buzilishidan tashqari ijtimoiy xavotir (odamlar oldida gapirish, muloqot qo‘rquvi), vahima buzilishi, ma’lum narsa yoki vaziyatlardan qo‘rqish (fobiyalar) kabi turlari ham bor. Ular bir-biriga qo‘shilib kelishi, depressiya bilan birga uchrashi ham ko‘p kuzatiladi.
Xavotir buzilishining belgilari
Ruhiy belgilar
- doimiy, haddan tashqari tashvishlanish, «yomon narsa bo‘ladi» degan kutish;
- bezovtalik, ichki tarang holat, «joyimda o‘tirolmayman» hissi;
- diqqatni jamlash qiyinligi, «miya bo‘shab qolgandek» bo‘lishi;
- jizzakilik, tez asabiylashish;
- qaror qabul qilishdan qo‘rqish, har bir ishni qayta-qayta tekshirish;
- yomon xabarlarni kutib, telefonni tinimsiz tekshirish.
Tanadagi belgilar
Ko‘p odam xavotirni avvalo tanasida his qiladi va shifokorga «yuragim», «oshqozonim» yoki «boshim» deb murojaat qiladi. Xavotirning jismoniy belgilari:
- mushaklar tarangligi, bo‘yin, yelka va bel og‘rig‘i, tarang bosh og‘rig‘i;
- tez charchash, kuchsizlik;
- uyquga ketish qiyinligi, tez-tez uyg‘onish, ertalab ham charchoq;
- yurak tez urishi, ko‘krak qisilishi, havo yetishmagandek bo‘lishi;
- terlash, qo‘l titrashi, bosh aylanishi;
- ko‘ngil aynishi, ich ketishi yoki qabziyat, tez-tez siydik kelishi.
Xavotir tufayli uyqu buzilsa, uyqusizlik esa o‘z navbatida xavotirni kuchaytirsa, berk doira hosil bo‘ladi. Uyqu muammolari haqida uyqusizlik sabablari maqolamizda batafsil o‘qishingiz mumkin.
Xavotir buzilishining sabablari
Xavotir buzilishi bitta sababdan kelib chiqmaydi. Odatda bir necha omil birga ta’sir qiladi:
- irsiyat — yaqin qarindoshlarda xavotir yoki depressiya bo‘lsa, xavf yuqoriroq;
- miya kimyosi — xavf signallariga javob beradigan tizimlarning ortiqcha sezgirligi;
- shaxsiy xususiyatlar — bolalikdan tortinchoqlik, mukammallikka intilish, «hamma narsani nazorat qilish» istagi;
- stress va og‘ir hodisalar — yaqinini yo‘qotish, ajrashish, qarz, migratsiya, ishsizlik, zo‘ravonlik;
- surunkali kasalliklar va og‘riq;
- alkogol, nikotin, energetik ichimliklar va ba’zi giyohvand moddalar.
Xavotirga o‘xshash kasalliklar: avval nimani tekshirish kerak
Xavotir belgilari ba’zan tana kasalliklarining «niqobi» bo‘ladi. Shu sababli shifokor birinchi navbatda quyidagilarni istisno qiladi:
- qalqonsimon bez faolligi oshishi (gipertireoz) — yurak tez urishi, terlash, ozib ketish, qo‘l titrashi, asabiylik; oddiy TTG tahlili bilan tekshiriladi, batafsil qalqonsimon bez kasalliklari maqolamizda;
- yurak ritmi buzilishlari — to‘satdan boshlanib, to‘satdan to‘xtaydigan tez yurak urishi xavotirdan emas, aritmiyadan bo‘lishi mumkin; bu haqda taxikardiya maqolamizda;
- kofein — kuniga ko‘p choy, kofe, energetik ichimliklar xavotir belgilarini to‘liq takrorlashi mumkin;
- kamqonlik, qonda qand pasayishi, astma, menopauza davri;
- ba’zi dorilar (masalan, burun tomchilari, ayrim astma dorilari) va alkogol yoki tinchlantiruvchi dorilarni birdan to‘xtatish.
Shuning uchun xavotir birinchi marta paydo bo‘lsa, ayniqsa 40 yoshdan keyin, avval umumiy amaliyot shifokoriga uchrab, oddiy tahlillar va EKG qilish to‘g‘ri bo‘ladi.
O‘zini tekshirish: GAD-7 so‘rovnomasi
Dunyoda keng qo‘llanadigan GAD-7 qisqa so‘rovnomasi oxirgi ikki hafta ichida quyidagi holatlar qanchalik tez-tez bo‘lganini so‘raydi: asabiylik va bezovtalik; tashvishni to‘xtata olmaslik; turli narsalar haqida ortiqcha tashvishlanish; bo‘shasha olmaslik; joyida o‘tirolmaslik darajasidagi bezovtalik; tez jahl chiqishi; «nimadir yomon bo‘ladi» degan qo‘rquv. Har bir savolga 0 dan («umuman yo‘q») 3 gacha («deyarli har kuni») ball beriladi.
Jami 5 ball atrofi — yengil, 10 — o‘rtacha, 15 va undan yuqori — kuchli xavotirga mos keladi. Agar 10 ball va undan ko‘p to‘plasangiz, mutaxassisga murojaat qilish tavsiya etiladi. Yodda tuting: bu test faqat o‘zini tekshirish vositasi, tashxis emas. Tashxisni suhbat va tekshiruvdan keyin faqat shifokor qo‘yadi.
Xavotir buzilishini davolash
Psixoterapiya — birinchi tanlov
Xalqaro tavsiyalarga ko‘ra, xavotir buzilishida eng samarali usullardan biri — kognitiv-xulqiy terapiya (KXT). Psixoterapevt bilan birga siz tashvishli fikrlarni aniqlash, ularni haqiqat bilan solishtirish, qochish odatlaridan voz kechish va tanani bo‘shashtirish ko‘nikmalarini o‘rganasiz. Odatda 8–16 seans kerak bo‘ladi, natija esa dori to‘xtatilgandan keyin ham uzoq saqlanadi. Yengil holatlarda KXT asosidagi kitoblar, onlayn dasturlar va guruh mashg‘ulotlari ham yordam beradi.
Dorilar — faqat shifokor tayinlaydi
Xavotir o‘rtacha yoki kuchli bo‘lsa, psixiatr yoki shifokor dori tavsiya qilishi mumkin. Asosiy guruh — selektiv serotonin qayta qamrab olish ingibitorlari (SSQI) va ularga yaqin antidepressantlar. Bu dorilar giyohvandlik keltirmaydi, lekin ta’siri 2–6 haftada asta-sekin namoyon bo‘ladi, birinchi kunlarda esa xavotir biroz kuchayishi mumkin. Dorini o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmaslik kerak — dozani shifokor asta-sekin kamaytiradi.
Muhim ogohlantirishlar:
- benzodiazepinlar (masalan, fenazepam va shunga o‘xshash «trankvilizatorlar») tez tinchlantiradi, ammo bir necha haftadan ortiq ichilsa, qaramlik, xotira pasayishi va to‘xtatganda kuchli qaytish xavotiri paydo bo‘ladi; ular faqat qisqa muddatga va shifokor nazoratida ishlatiladi;
- dorixonadagi «tinchlantiruvchi tomchilar»ning ba’zilari tarkibida fenobarbital bor — ularni muntazam ichish ham qaramlikka olib kelishi mumkin;
- tanishlar tavsiyasi bilan yoki internetdan o‘qib dori ichmang; alkogol bilan «tinchlanish» esa xavotirni ertasi kuni yanada kuchaytiradi.
O‘zingizga qanday yordam berasiz
Kundalik odatlar davolashning o‘rnini bosmaydi, lekin uning samarasini sezilarli oshiradi:
- sekin nafas olish — burun orqali 4 soniya nafas oling, og‘iz orqali 6 soniya chiqaring; kuniga bir necha marta 3–5 daqiqadan mashq qiling;
- jismoniy faollik — haftasiga kamida 150 daqiqa tez yurish, suzish yoki velosiped; bu xavotir va kayfiyatga ta’siri bo‘yicha ilmiy isbotlangan, batafsil jismoniy mashqlar va xavotir haqidagi maqolamizda;
- uyqu tartibi — har kuni bir vaqtda yotib turish, yotishdan bir soat oldin ekranlardan voz kechish;
- kofein va alkogolni kamaytirish — ayniqsa kunning ikkinchi yarmida kuchli choy, kofe va energetiklarni cheklang;
- yangiliklarni cheklash — kuniga 1–2 marta, belgilangan vaqtda yangiliklarni ko‘ring; tunda ijtimoiy tarmoqlarda yomon xabarlarni cheksiz varaqlash xavotirni kuchaytiradi;
- «tashvish vaqti» — kuniga 15 daqiqa ajratib, tashvishlarni qog‘ozga yozing, qolgan vaqtda ularni «keyinga qoldiring»;
- mushaklarni bosqichma-bosqich bo‘shashtirish — oyoq kaftidan yuzgacha mushak guruhlarini navbat bilan 5 soniya taranglab, so‘ng bo‘shashtiring; bu xavotirga hamroh bo‘ladigan tana tarangligini kamaytiradi;
- yaqinlaringiz bilan gaplashing, yolg‘izlanib qolmang.
Bir zumda natija kutmang: yangi odatlar xavotirni bir necha hafta muntazam mashq qilgandan keyin sezilarli kamaytira boshlaydi. Kundalik yuritish foydali — xavotir darajasini 0 dan 10 gacha baholab, uyqu, ichilgan kofe miqdori va jismoniy faollikni yozib boring. Shunda nima haqiqatan yordam berayotganini ko‘rish oson bo‘ladi, yozuvlar esa shifokor qabulida ham asqotadi.
Psixoterapevtga borish — uyat emas
O‘zbekistonda hali ham ko‘p odam «psixolog» yoki «psixiatr» so‘zidan cho‘chiydi, «odamlar nima deydi» deb qo‘rqadi va yillab «asab» yoki «yurak» deb turli tahlillar topshirib yuradi. Aslida xavotir buzilishi — xarakter zaifligi ham, «jinnilik» ham emas, balki qandli diabet yoki gipertoniya kabi davolanadigan holat. Psixoterapevtga murojaat qilish — o‘z sog‘lig‘ingizga mas’uliyat bilan qarash belgisi. Shifokor bilan suhbat maxfiy, oddiy maslahat esa hech qanday «ro‘yxatga» olinishga olib kelmaydi. Birinchi qadam sifatida oilaviy poliklinika shifokoriga murojaat qilishingiz mumkin — u kerakli mutaxassisga yo‘naltiradi.
Xavotir ko‘pincha depressiya bilan birga keladi. Agar uzoq vaqt kayfiyat tushkun bo‘lsa, hech narsa quvontirmasa, depressiya haqidagi maqolamizni ham o‘qing.
Xulosa
Xavotir buzilishi — oylab davom etadigan, nazorat qilib bo‘lmaydigan va hayotga xalaqit beradigan tashvish. U tanada yurak urishi, mushak tarangligi, uyqusizlik ko‘rinishida namoyon bo‘ladi, shuning uchun avval qalqonsimon bez, yurak ritmi kabi tana sabablarini istisno qilish kerak. Davolashning asosi — kognitiv-xulqiy terapiya, zarur bo‘lsa shifokor tayinlagan dorilar va sog‘lom kundalik odatlar. Yordam so‘rashdan uyalmang: xavotir davolanadi.
Mavzuga yaqin maqolalar: VSD (vegetativ distoniya).
Ko‘p beriladigan savollar
Xavotir buzilishi nima?
Bu kamida bir necha oy davomida deyarli har kuni kuzatiladigan, nazorat qilish qiyin bo‘lgan haddan tashqari tashvish bo‘lib, u bezovtalik, charchoq, mushak tarangligi va uyqu buzilishi bilan kechadi va kundalik hayotga xalaqit beradi.
Xavotirning belgilari qanday?
Doimiy tashvishlanish, asabiylik, diqqat jamlay olmaslik, shuningdek yurak tez urishi, terlash, qo‘l titrashi, mushak og‘rig‘i, oshqozon bezovtaligi va uyqusizlik.
Xavotir buzilishi qanday davolanadi?
Birinchi navbatda kognitiv-xulqiy terapiya qo‘llanadi. O‘rtacha va kuchli holatlarda psixiatr yoki shifokor antidepressantlar tayinlashi mumkin. Nafas mashqlari, jismoniy faollik, uyqu tartibi va kofeinni kamaytirish davolashni to‘ldiradi.
Xavotirni test orqali aniqlash mumkinmi?
GAD-7 kabi so‘rovnomalar xavotir darajasini taxminan baholashga yordam beradi: 10 va undan ko‘p ball — mutaxassisga murojaat qilish uchun sabab. Lekin test tashxis o‘rnini bosmaydi.
Xavotirdan tinchlantiruvchi dorilar bilan qutulsa bo‘ladimi?
Trankvilizatorlar va fenobarbitalli tomchilar vaqtinchalik yengillik beradi, lekin muntazam ichilsa qaramlik keltiradi va muammoni hal qilmaydi. Har qanday dorini faqat shifokor tayinlashi kerak.







