Xotiraning susayishi, diqqatni jamlay olmaslik, so‘zlarni topishda qiynalish yoki fikrlashning sekinlashishi ko‘pincha yoshga yoki demansga, jumladan Altsgeymer kasalligiga bog‘lanadi. Biroq kognitiv pasayish sabablari ancha ko‘p va ularning bir qismi to‘liq davolanadi. Vitamin yetishmovchiligi, gormonal buzilishlar, depressiya yoki ayrim dorilar xuddi demansga o‘xshash belgilar berishi mumkin.
Shuning uchun xotira bilan bog‘liq muammolar paydo bo‘lganda «qarilik» deb qo‘l siltamaslik, balki shifokor ko‘rigidan o‘tish muhim. Ushbu maqolada demans bo‘lmagan uchta asosiy sabab va boshqa keng tarqalgan omillar, ularning belgilari va tekshiruvlar haqida gaplashamiz.
Kognitiv pasayish nima
Kognitiv funksiyalar — bu xotira, diqqat, fikrlash, nutq, rejalashtirish va qaror qabul qilish qobiliyati. Ularning pasayishi turli darajada bo‘lishi mumkin: yengil unutuvchanlikdan tortib kundalik ishlarni bajarishga xalaqit beradigan og‘ir buzilishlargacha. Demans — bu kundalik hayotga ta’sir qiladigan, odatda asta-sekin kuchayib boradigan surunkali holat. Biroq kognitiv pasayishning har bir holati demans emas.
1-sabab: B12 vitamini yetishmovchiligi
B12 vitamini asab tizimi faoliyati va qon hosil bo‘lishi uchun zarur. Uning yetishmovchiligi xotira susayishi, chalkashlik, kayfiyat o‘zgarishi va hatto demansga o‘xshash holatga olib kelishi mumkin.
Kimlarda ko‘proq uchraydi
- keksa odamlarda — yosh bilan oshqozonda vitamin so‘rilishi pasayadi;
- oshqozon kasalliklari, oshqozon yoki ichak operatsiyasidan keyin;
- uzoq vaqt oshqozon kislotasini kamaytiruvchi dorilar yoki metformin qabul qilganlarda;
- go‘sht, baliq, tuxum va sut mahsulotlarini iste’mol qilmaydigan odamlarda.
Boshqa belgilari
Holsizlik, terining oqarishi, qo‘l-oyoqlarda uvishish va sanchiq, yurganda muvozanatning buzilishi, tilning silliq va qizil bo‘lib qolishi. Tashxis qon tahlili bilan qo‘yiladi. Davolash shifokor tomonidan belgilanadi; erta boshlangan davolashda belgilar ko‘pincha yaxshilanadi, lekin uzoq davom etgan yetishmovchilikda asab tizimidagi o‘zgarishlar to‘liq tiklanmasligi mumkin.
2-sabab: qalqonsimon bez faoliyatining buzilishi
Qalqonsimon bez gormonlari miya va moddalar almashinuvi tezligini boshqaradi. Bez faoliyati pasayganda (gipotireoz) odam sekinlashadi, unutuvchan bo‘ladi, diqqatni jamlay olmaydi, ko‘p uxlagisi keladi. Boshqa belgilar: doimiy sovuq qotish, vazn ortishi, teri quruqligi, soch to‘kilishi, ich qotishi, yuzning shishgan ko‘rinishi.
Bez faoliyati oshib ketganda (gipertireoz) esa asabiylashish, xavotir, uyqusizlik, diqqatning tarqoqligi, yurak tez urishi va ozish kuzatiladi. Ikkala holat ham gormonlar tahlili bilan oson aniqlanadi va davolanadi — davolashdan keyin fikrlash odatda tiklanadi.
3-sabab: depressiya va surunkali stress
Depressiya nafaqat kayfiyatga, balki fikrlashga ham kuchli ta’sir qiladi. Ayniqsa keksalarda depressiya ko‘pincha «g‘amginlik» emas, balki unutuvchanlik, sekinlik va qiziqishning yo‘qolishi bilan namoyon bo‘ladi. Bu holat ba’zan «psevdodemans» deb ham ataladi.
Depressiyaga xos jihatlar
- odam o‘zining xotira muammolaridan ko‘p shikoyat qiladi va xavotirlanadi;
- savollarga ko‘pincha «bilmayman» deb javob beradi, harakat qilishga kuch topa olmaydi;
- kayfiyat tushkun, avval yoqqan narsalarga qiziqish yo‘qolgan;
- uyqu va ishtaha buzilgan.
Depressiya davolanadigan kasallik. Psixoterapiya va zarur bo‘lsa, shifokor buyurgan dorilar bilan kayfiyat ham, fikrlash ham yaxshilanadi. Surunkali stress va xavotir ham diqqat va xotiraga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Boshqa davolanadigan sabablar
Dorilar ta’siri
Uyqu dorilari, tinchlantiruvchi vositalar, ayrim allergiyaga qarshi, siydik tutolmaslikka qarshi, og‘riq qoldiruvchi va boshqa dorilar, ayniqsa keksalarda, chalkashlik va unutuvchanlikka sabab bo‘lishi mumkin. Bir vaqtda ko‘p dori ichish xavfni oshiradi. Dorini o‘zingiz to‘xtatmang — ro‘yxatini shifokorga ko‘rsating.
Uyqu buzilishlari
Surunkali uyqusizlik va uyqudagi apnoe (kechasi qattiq xurrak otish va nafasning to‘xtab qolishi) miyaning dam olishiga to‘sqinlik qiladi. Natijada kunduzi uyquchanlik, diqqat va xotira pasayadi.
Spirtli ichimliklar
Muntazam alkogol iste’moli miyaga bevosita zarar yetkazadi va B guruhi vitaminlari, ayniqsa B1 vitamini yetishmovchiligiga olib keladi.
Eshitish va ko‘rishning pasayishi
Yaxshi eshitmaydigan odam suhbatni to‘liq tushunmaydi, ijtimoiy faollik kamayadi, bu esa unutuvchanlik bo‘lib ko‘rinishi mumkin. Eshitish apparati yoki ko‘zoynak bu holatni ancha yaxshilaydi.
O‘tkir holatlar: delirium
Keksalarda siydik yo‘llari infeksiyasi, pnevmoniya, suvsizlanish, qondagi natriy yoki qand miqdorining keskin o‘zgarishi to‘satdan chalkashlik, hushning xiralashishi va bezovtalikka olib kelishi mumkin. Bu holat delirium deb ataladi va shoshilinch tibbiy yordam talab qiladi.
Boshqa kasalliklar
Qandli diabet nazoratining yomonligi, buyrak yoki jigar yetishmovchiligi, kamqonlik, miyada suyuqlik to‘planishi va bosh jarohatlari ham kognitiv pasayishga sabab bo‘lishi mumkin.
Yoshga xos o‘zgarish va xavotirli belgining farqi
Yosh ulg‘aygan sari ismni yoki narsani qayerga qo‘yganini vaqti-vaqti bilan unutish, yangi ma’lumotni biroz sekinroq eslab qolish odatiy hol. Bunda odam keyinroq baribir eslaydi va kundalik ishlarini mustaqil bajaradi. Xavotirli belgilar esa boshqacha: yaqinda bo‘lib o‘tgan voqealar butunlay esdan chiqadi, tanish ishlarni bajarish qiyinlashadi, odam vaqt va joyni chalkashtiradi, xulq-atvori o‘zgaradi. Bunday o‘zgarishlarni ko‘pincha bemorning o‘zi emas, yaqinlari birinchi bo‘lib payqaydi.
Tashxis: qanday tekshiruvlar o‘tkaziladi
- shifokor suhbati va xotira, diqqatni baholovchi qisqa testlar;
- umumiy qon tahlili, B12 vitamini, foliy kislotasi;
- qalqonsimon bez gormonlari;
- qondagi qand, buyrak va jigar ko‘rsatkichlari, elektrolitlar;
- qabul qilinayotgan dorilar ro‘yxatini ko‘rib chiqish;
- zarur bo‘lsa, miyaning KT yoki MRT tekshiruvi;
- nevrolog, psixiatr yoki boshqa mutaxassis maslahati.
Qabulga yaqin kishingiz bilan borish foydali: u o‘zgarishlar qachon boshlangani va qanday rivojlanganini aytib bera oladi.
Miya salomatligini qanday saqlash mumkin
- muntazam jismoniy faollik — piyoda yurish, suzish, yengil mashqlar;
- sabzavot, meva, baliq, dukkaklilar va to‘liq donli mahsulotlarga boy ovqatlanish;
- yetarli va sifatli uyqu;
- qon bosimi, qand va xolesterinni nazorat qilish;
- chekish va spirtli ichimliklardan voz kechish;
- aqliy faollik — kitob o‘qish, yangi narsalarni o‘rganish, o‘yinlar;
- do‘stlar va oila bilan muloqot, ijtimoiy faollik;
- eshitish va ko‘rishni muntazam tekshirtirish.
Xulosa
Xotira va fikrlashning pasayishi har doim ham demans emas. Kognitiv pasayish sabablari orasida B12 vitamini yetishmovchiligi, qalqonsimon bez kasalliklari, depressiya, dorilar ta’siri, uyqu buzilishlari va boshqa davolanadigan holatlar bor. O‘z vaqtida shifokorga murojaat qilish va oddiy tahlillar ko‘pincha muammoning sababini aniqlab, uni bartaraf etishga yordam beradi.
Maqolada tilga olingan dorilar: Metformin tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Unutuvchanlik har doim demans belgisimi?
Yo‘q, unutuvchanlik stress, uyqusizlik, depressiya, vitamin yetishmovchiligi yoki dorilar ta’siri bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Yosh bilan biroz sekinlashish ham tabiiy. Lekin kundalik hayotga xalaqit beradigan o‘zgarishlar shifokor tekshiruvini talab qiladi.
B12 vitamini yetishmovchiligi xotiraga ta’sir qiladimi?
Ha, B12 vitamini asab tizimi uchun zarur va uning yetishmovchiligi xotira susayishi va chalkashlikka olib kelishi mumkin. U qon tahlili bilan aniqlanadi. Davolashni shifokor belgilaydi.
Depressiya xotirani yomonlashtiradimi?
Ha, depressiya diqqat, xotira va fikrlash tezligiga ta’sir qiladi, ayniqsa keksalarda. Ba’zan u demansga o‘xshab ko‘rinadi. Depressiya davolanganda fikrlash ham ko‘pincha yaxshilanadi.
Xotira muammosi bilan qaysi shifokorga borish kerak?
Avval oilaviy poliklinikadagi umumiy amaliyot shifokoriga murojaat qiling. U dastlabki tahlillarni buyuradi va zarur bo‘lsa, nevrolog yoki psixiatrga yo‘llanma beradi. Qabulga yaqin kishingiz bilan borish foydali.







