Kontratseptiv tabletkalar — homiladorlikdan saqlanish uchun har kuni ichiladigan gormonal dorilar. To‘g‘ri va uzluksiz ichilsa, ular homiladorlikdan juda yaxshi himoya qiladi, lekin jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalardan saqlamaydi. Tabletkani shifokor bilan maslahatlashib tanlash kerak, chunki ba’zi kasalliklar va odatlar (masalan, 35 yoshdan keyin chekish yoki auralı migren) ularni xavfli qilib qo‘yadi.
Reja tuzilmagan jinsiy aloqadan keyin esa favqulodda kontratsepsiya (Postinor kabi tabletkalar) yordam beradi: u abort emas, lekin doimiy usul ham emas. Quyida ikkala mavzuni sodda tilda tushuntiramiz. Ma’lumot umumiy xarakterga ega va shifokor maslahatini almashtirmaydi.
Kontratseptiv tabletkalar turlari
Tabletkalar tarkibiga ko‘ra ikki asosiy guruhga bo‘linadi.
- Kombinatsiyalangan tabletkalar (KOK) — tarkibida ikkita gormon bor: estrogen va progestin. Ko‘pchilik blisterda 21 yoki 28 tabletka bo‘ladi; ba’zilarida oxirgi tabletkalar gormonsiz (dori-darmonsiz) bo‘ladi.
- Faqat progestinli tabletkalar («mini-pili») — tarkibida estrogen yo‘q, faqat progestin. Ular estrogen mumkin bo‘lmagan ayollar va emizikli onalar uchun mos keladi.
Erkaklar uchun kontratseptiv tabletka hozircha mavjud emas: erkaklar uchun ishonchli usullar — prezervativ va vazektomiya. «Erkaklar tabletkasi» deb reklama qilinadigan vositalarga ishonmang.
Kontratseptiv tabletkalar qanday ishlaydi
Kombinatsiyalangan tabletkalar asosan ovulyatsiyani to‘xtatadi: tuxumdondan tuxum hujayra chiqmaydi, shuning uchun urug‘lanishga hech narsa yo‘q. Bundan tashqari bachadon bo‘ynidagi shilimshiq quyuqlashadi va spermatozoidlarning o‘tishi qiyinlashadi, bachadon shilliq qavati ham yupqalashadi. Faqat progestinli tabletkalarning bir qismi (masalan, desogestrel asosidagilar) ham ovulyatsiyani bostiradi, boshqalari asosan shilimshiqni quyultirish orqali ishlaydi.
Tabletkalar urug‘langan tuxumni «tushirib yubormaydi» va mavjud homiladorlikni to‘xtatmaydi — ular homiladorlik boshlanishining oldini oladi. Tabletka ichish to‘xtatilgach, ovulyatsiya odatda bir necha hafta ichida qaytadi.
Kontratseptiv tabletkalar qanchalik ishonchli
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, tabletkalar har kuni, qoida bo‘yicha ichilganda 99 foizdan yuqori samara beradi. Amalda esa tabletka unutiladi yoki kechikib ichiladi, shuning uchun odatdagi sharoitda taxminan 100 ayoldan 7–9 tasi bir yil ichida homilador bo‘lib qolishi mumkin. Demak, asosiy omil — muntazamlik.
Samaradorlikni pasaytirishi mumkin bo‘lgan holatlar:
- tabletkani unutish yoki juda kechikish;
- tabletka ichgandan keyin tez orada qusish yoki kuchli ich ketishi;
- ba’zi dorilar: epilepsiyaga qarshi dorilar (karbamazepin, fenitoin va boshqalar), rifampitsin, shuningdek dalachoy (zveroboy) o‘simligi preparatlari. Har qanday yangi dori boshlashdan oldin shifokor yoki dorixona xodimiga tabletka ichayotganingizni ayting.
Tabletka unutilsa nima qilish kerak
Bu eng ko‘p beriladigan savollardan biri. Javob tabletka turiga bog‘liq: kombinatsiyalangan va faqat progestinli tabletkalarda kechikishga ruxsat etilgan vaqt turlicha. Aniq qoida har bir dorining yo‘riqnomasida yozilgan, shuning uchun unutganda avvalo yo‘riqnomadagi ko‘rsatmaga amal qiling yoki shifokor-ginekologga murojaat qiling.
Umumiy tamoyillar: unutilgan tabletkani esingizga tushishi bilan ichish, keyingisini odatdagi vaqtda davom ettirish, ko‘p tabletka ketma-ket unutilsa yoki unutish blisterning boshiga yoki oxiriga to‘g‘ri kelsa, qo‘shimcha himoya (prezervativ) kerak bo‘lishi mumkin. Agar unutgan kunlarda himoyasiz jinsiy aloqa bo‘lgan bo‘lsa, favqulodda kontratsepsiya haqida o‘ylash lozim — quyida bu haqda yozilgan.
Kimga kombinatsiyalangan tabletkalar mumkin emas
Estrogen qon ivish xavfini biroz oshiradi. Shu sababli JSSTning kontratsepsiya tanlash mezonlariga ko‘ra, quyidagi holatlarda kombinatsiyalangan tabletkalar ichish tavsiya etilmaydi (o‘rniga boshqa usul tanlanadi):
- 35 yoshdan oshgan va chekadigan ayollar;
- auralı migren (bosh og‘rig‘idan oldin ko‘z oldida yaltiroq nuqtalar, ko‘rishning buzilishi, qo‘l-yuzning uvishishi) — bu insult xavfini oshiradi, migren haqida shifokorga albatta ayting;
- oyoq yoki o‘pkada qon tomir tromboz o‘tmishda bo‘lgan yoki yaqinlarda shunday kasallik kuzatilgan irsiy moyillik;
- nazoratsiz yuqori qon bosimi;
- yurak-qon tomir kasalliklari, insult yoki yurak xuruji o‘tkazganlar;
- ko‘krak bezi saratoni (hozir yoki yaqinda bo‘lgan);
- og‘ir jigar kasalliklari;
- asoratlangan qandli diabet;
- katta operatsiyadan keyin uzoq vaqt yotib qolish;
- tug‘ruqdan keyingi dastlabki haftalarda, ayniqsa emizayotgan bo‘lsa.
Ushbu ro‘yxat to‘liq emas. Shuning uchun tabletka boshlashdan oldin shifokor sizdan kasalliklar, chekish, oiladagi tromboz yoki insult haqida so‘raydi va qon bosimingizni o‘lchaydi. Boshqa hamma tahlillar va tekshiruvlar har bir ayolga majburiy emas — bu savolni shifokor sizning holatingizga qarab hal qiladi.
Foydasi va nojo‘ya ta’sirlari
Kontratsepsiyadan tashqari kombinatsiyalangan tabletkalar ba’zan hayzni muntazam va yengil qiladi, hayz og‘rig‘ini kamaytiradi, hayz oldi sindromi belgilarini yengillashtiradi, husnbuzar (akne) va polikistoz tuxumdon sindromi bilan bog‘liq muammolarni kamaytirishi mumkin, endometrioz og‘rig‘ida ham qo‘llanadi. Uzoq muddat ichilsa, tuxumdon va bachadon shilliq qavati saratoni xavfi ham pasayadi.
Ko‘p uchraydigan, odatda xavfsiz nojo‘ya ta’sirlar: dastlabki 2–3 oyda ozgina qon dog‘lari (hayz oralig‘ida), ko‘ngil aynishi, ko‘krak bezlarining og‘rishi, yengil bosh og‘rig‘i, kayfiyat o‘zgarishi. Ular ko‘pincha organizm moslashgach o‘tib ketadi. Agar 3 oydan keyin ham bezovta qilsa, boshqa tabletka yoki usulni tanlash kerak — o‘zboshimchalik bilan tashlamang va do‘stingizga mos kelgan tabletkani ichmang.
Kontratseptiv tabletkalar ko‘krak bezi saratoni xavfini ozgina oshirishi mumkin, bu xavf tabletka to‘xtatilgach asta-sekin kamayadi. Shuning uchun muntazam ginekolog ko‘rigi va yoshga mos skrining muhim.
Favqulodda kontratsepsiya: Postinor va boshqa usullar
Himoyasiz jinsiy aloqa bo‘lgan, prezervativ yirtilgan yoki tabletka ketma-ket unutilgan bo‘lsa, aloqadan keyin homiladorlikning oldini oladigan usullar bor. Bu favqulodda kontratsepsiya deyiladi. Uchta usul mavjud:
- levonorgestrelli tabletka (Postinor, Eskapel) — aloqadan keyin imkon qadar tezroq, eng kechi bilan 72 soat ichida ichiladi. Qancha erta ichilsa, shuncha samarali. Qabul qoidasi yo‘riqnomada yozilgan;
- ulipristal asosidagi tabletka — 120 soat (5 kun) ichida ishlaydi, shifokor tavsiyasi bilan beriladi;
- mis spiral (bachadon ichi vositasi) — aloqadan keyin 5 kun ichida ginekolog qo‘yadi, favqulodda usullar ichida eng ishonchlisi va keyinchalik uzoq muddatli himoya ham beradi.
Favqulodda tabletka abort emas: u asosan ovulyatsiyani kechiktiradi va mavjud homiladorlikni to‘xtatmaydi. Agar homiladorlik allaqachon boshlangan bo‘lsa, u ishlamaydi. U 100 foiz kafolat bermaydi, ortiqcha vaznda levonorgestrel samarasi pasayishi mumkin — bunday holda shifokor ulipristal yoki spiralni maslahat berishi mumkin.
Bu usulni muntazam foydalanish uchun ishlatmang: u kuchli gormon dozasi beradi, hayz siklini buzadi va doimiy kontratsepsiyadan ancha kam samarali. Tabletkadan keyin keyingi hayz bir necha kun oldin yoki keyin kelishi, ozgina qon dog‘lari, ko‘ngil aynishi, bosh og‘rig‘i va charchoq bo‘lishi mumkin. Ichgandan keyin 2–3 soat ichida qusgan bo‘lsangiz, shifokor yoki dorixona xodimiga murojaat qiling. Hayz bir haftadan ko‘proq kechiksa, homiladorlik testi qiling, kuchli qorin pastki og‘rig‘i bo‘lsa, shifokorga shoshiling.
Afsonalar va haqiqat
- «Tabletka bepushtlik keltirib chiqaradi». Yo‘q. Tabletka to‘xtatilgach, fertillik odatda tez qaytadi. Bepushtlik boshqa sabablarga bog‘liq.
- «Tabletkadan semiriladi». Cochrane sharhlari kombinatsiyalangan tabletkalar vaznni sezilarli oshirmasligini ko‘rsatadi. Dastlab suyuqlik ushlanishi yengil bo‘lishi mumkin.
- «Ba’zan tabletkadan «dam berish» kerak». Yo‘q, tibbiy sabab bo‘lmasa, tanaffus shart emas, aksincha, tanaffus paytida homilador bo‘lish xavfi bor.
- «Tabletka jinsiy infeksiyalardan ham himoya qiladi». Yo‘q, infeksiyalardan faqat prezervativ himoya qiladi.
- «Tabletkani homiladorlik paytida ichib qo‘ysam, bola nogiron bo‘ladi». Hozirgi ma’lumotlar bo‘yicha tasodifan ichilgan tabletka homila uchun xavfli emas, lekin darhol to‘xtatib, shifokorga murojaat qiling.
Qaysi shifokorga murojaat qilish kerak
Kontratsepsiyani tanlash bilan ginekolog shug‘ullanadi. Qabulga borganda yoshingiz, hayz sikli, chekish, qon bosimi, oiladagi kasalliklar va ichayotgan dorilar haqida gapirib bering. Boshqa usullar (spiral, implant, in’eksiya, prezervativ) haqida ham so‘rang — hammaga bir xil usul mos kelmaydi.
Xulosa
Kontratseptiv tabletkalar to‘g‘ri tanlansa va muntazam ichilsa, homiladorlikdan ishonchli himoya qiladi va ko‘pchilik ayol uchun xavfsiz. Eng muhim narsalar: shifokor bilan tanlash, tabletkani unutmaslik, xavfli belgilarni bilish (oyoq og‘rig‘i va shishi, ko‘krak og‘rig‘i, kuchli bosh og‘rig‘i — 103) va infeksiyalardan himoya uchun prezervativni unutmaslik. Favqulodda tabletka esa faqat favqulodda holatlar uchun.
Ko‘p beriladigan savollar
Kontratseptiv tabletka zararlimi?
Ko‘pchilik sog‘lom ayol uchun xavfsiz, lekin ba’zi holatlarda (35 yoshdan keyin chekish, auralı migren, tromboz o‘tmishi, nazoratsiz bosim) xavfli. Shuning uchun tabletkani shifokor bilan tanlang.
Postinor abortmi?
Yo‘q. U mavjud homiladorlikni to‘xtatmaydi, balki asosan ovulyatsiyani kechiktirib, homiladorlik boshlanishining oldini oladi.
Homiladorlik paytida kontratseptiv tabletka ichib qo‘ysam nima bo‘ladi?
Hozirgi ma’lumotlarga ko‘ra, tasodifan ichilgan tabletka homilaga zarar yetkazmaydi. Tabletkani to‘xtating va ginekologga ko‘rining.
Postinorni qancha vaqt ichida ichish kerak?
Levonorgestrelli tabletka himoyasiz aloqadan keyin imkon qadar tez, eng kechi bilan 72 soat ichida ichiladi. Ulipristal 120 soat, mis spiral 5 kun ichida ishlaydi. Qabul qoidalari dori yo‘riqnomasida yozilgan.
Kontratseptiv tabletkadan semiriladimi?
Ilmiy sharhlar kombinatsiyalangan tabletkalar vaznga sezilarli ta’sir qilmasligini ko‘rsatadi. Vazn o‘zgarsa, boshqa sabablarni ham shifokor bilan ko‘rib chiqing.







