Endometrioz — bachadonning ichki qavatiga (endometriyga) o‘xshash to‘qima bachadondan tashqarida: tuxumdonlarda, bachadon naylarida, chanoq qorin pardasida, ba’zan ichak va siydik pufagi devorida o‘sadigan surunkali kasallik. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotiga ko‘ra, tug‘ish yoshidagi ayol va qizlarning taxminan 10 foizi endometriozdan aziyat chekadi — bu dunyo bo‘yicha qariyb 190 million ayol degani.
Shunga qaramay, kasallik ko‘pincha yillar davomida aniqlanmay qoladi: kuchli hayz og‘rig‘i “ayollarga xos oddiy holat” deb qabul qilinadi. Quyida endometrioz nima, qanday belgilar bilan namoyon bo‘ladi, qanday aniqlanadi va endometrioz davosi qanday olib borilishini batafsil ko‘rib chiqamiz.
Endometrioz nima va u qanday rivojlanadi
Har oy hayz sikli davomida endometriy gormonlar ta’sirida qalinlashadi, homiladorlik bo‘lmasa esa ko‘chib, hayz qoni bilan chiqib ketadi. Endometriozda shunga o‘xshash to‘qima o‘choqlari bachadondan tashqarida joylashgan bo‘ladi. Ular ham gormonlarga javob beradi: siklga mos ravishda faollashadi, qonaydi, ammo bu qon tashqariga chiqib keta olmaydi. Natijada atrofdagi to‘qimalarda yallig‘lanish, og‘riq va vaqt o‘tishi bilan bitishmalar (chandiqli tortmalar) paydo bo‘ladi.
Tuxumdonda endometrioz o‘chog‘i ichida eski qon to‘planib, kista hosil qilishi mumkin. Bunday kista endometrioma yoki ichidagi quyuq jigarrang suyuqlik tufayli “shokoladli kista” deyiladi. Tuxumdon kistalarining boshqa turlari haqida tuxumdon kistasi maqolamizda o‘qishingiz mumkin.
Endometrioz va adenomioz: farqi nimada
Adenomioz — endometriy to‘qimasi bachadonning o‘z mushak qavati (miometriy) ichiga o‘sib kirgan holat. MDH adabiyotida u ko‘pincha “ichki endometrioz” yoki “bachadon endometriozi” deb ataladi. Adenomiozda bachadon kattalashadi, hayz og‘riqli va ko‘p qonli bo‘ladi. Endometriozda esa o‘choqlar bachadondan tashqarida joylashadi. Bu ikki holat ko‘pincha bir ayolda birga uchraydi, lekin ular alohida kasalliklar hisoblanadi va davolash yondashuvi biroz farq qilishi mumkin.
Endometriozning turlari
- Yuzaki (peritoneal) endometrioz — chanoq qorin pardasidagi mayda o‘choqlar; eng ko‘p uchraydigan shakl, lekin UTTda deyarli ko‘rinmaydi;
- Tuxumdon endometriomasi — tuxumdonda eski qon bilan to‘lgan kista; ko‘pincha ikki tomonlama bo‘ladi;
- Chuqur infiltrativ endometrioz — o‘choqlar to‘qimaga 5 mm dan chuqur kirib boradi, ichak, siydik pufagi, siydik yo‘llari, bachadon-dumg‘aza boylamlarini zararlaydi va eng kuchli og‘riqqa sabab bo‘ladi;
- Chanoqdan tashqari endometrioz — juda kam uchraydi: operatsiya chandig‘ida, kindikda, hatto o‘pka pardasida.
Endometrioz sabablari va xavf omillari
Endometriozning aniq sababi hali to‘liq aniqlanmagan. Olimlar bir nechta mexanizmlar birgalikda ta’sir qiladi, deb hisoblaydi:
- Retrograd hayz — hayz qonining bir qismi bachadon naylari orqali qorin bo‘shlig‘iga teskari oqib tushadi va undagi hujayralar u yerda o‘rnashib qoladi;
- Immun tizimining o‘ziga xosligi — organizm bachadondan tashqariga tushgan hujayralarni yo‘q qila olmaydi;
- Gormonal omillar — estrogen o‘choqlarning o‘sishini qo‘llab-quvvatlaydi;
- Irsiyat — onasi yoki opa-singlisida endometrioz bo‘lgan ayollarda xavf bir necha baravar yuqori.
Xavfni oshiruvchi omillar qatoriga hayzning erta boshlanishi, qisqa sikl (27 kundan kam), uzoq va ko‘p qonli hayz, tug‘maganlik kiradi. Shuni ta’kidlash kerakki, endometrioz ayolning “aybi” bilan, sovuq qotish yoki gigiyena bilan bog‘liq emas.
Endometrioz belgilari
Endometrioz belgilari har bir ayolda turlicha bo‘ladi. Ba’zilarda kichik o‘choqlar kuchli og‘riq beradi, boshqalarda esa keng tarqalgan kasallik deyarli belgisiz kechadi. Eng ko‘p uchraydigan belgilar:
- Og‘riqli hayz (dismenoreya) — hayzdan bir necha kun oldin boshlanib, butun hayz davomida davom etadi; yillar o‘tishi bilan kuchayishi mumkin;
- Surunkali chanoq og‘rig‘i — qorin pasti va belda hayzdan tashqari kunlarda ham og‘riq;
- Jinsiy aloqa paytida yoki undan keyin chuqur og‘riq (dispareuniya);
- Hojatxonaga borganda og‘riq — hayz kunlarida ich kelishi yoki siyish og‘riqli bo‘lishi, qorin dam bo‘lishi, ich qotishi yoki ich ketishi;
- Bepushtlik — homilador bo‘la olmaslik endometriozning yagona belgisi bo‘lishi mumkin;
- Doimiy charchoq, ko‘p qonli hayz, hayzlar orasida dog‘lanish.
Og‘riqli hayz qachon normal emas
Hayz paytida engil tortishib og‘rish ko‘p ayollarda bo‘ladi. Ammo og‘riq maktab yoki ishga borishga to‘sqinlik qilsa, oddiy og‘riq qoldiruvchi dorilar yordam bermasa, ko‘ngil aynishi, qusish yoki hushdan ketishga olib kelsa — bu normal emas. Bunday og‘riqqa “chidash kerak” deyish noto‘g‘ri, uni ginekologga aytish zarur. Hayz siklining boshqa buzilishlari haqida hayz kechikishi sabablari maqolasida yozganmiz.
Nima uchun tashxis kechikadi
Tadqiqotlarga ko‘ra, birinchi belgilar paydo bo‘lgandan tashxis qo‘yilguncha o‘rtacha 7–10 yil o‘tadi. Sabablari: hayz og‘rig‘ini oddiy hol deb hisoblash, belgilarning ichak yoki siydik yo‘llari kasalliklariga o‘xshashligi va oddiy ko‘rikda kichik o‘choqlarning ko‘rinmasligi. Shuning uchun belgilaringizni aniq yozib boring: og‘riq qachon boshlanadi, qancha davom etadi, sikl bilan bog‘liqmi.
Endometrioz qanday aniqlanadi
Tashxis bir necha bosqichda qo‘yiladi:
- Suhbat va ginekologik ko‘rik — shifokor shikoyatlar, sikl xususiyatlari, oilaviy anamnezni so‘raydi; ko‘rikda og‘riqli tugunchalar yoki bachadonning harakatchanligi kamayganini sezishi mumkin;
- Transvaginal UTT — endometriomalarni, adenomiozni va ba’zi chuqur o‘choqlarni yaxshi ko‘rsatadi;
- MRT — chuqur infiltrativ endometrioz, ichak va siydik pufagi zararlanishini baholash, operatsiyani rejalashtirish uchun;
- Laparoskopiya — qorin devoridagi kichik teshiklar orqali kamera bilan ko‘rish va to‘qima namunasi olish. Bu tashxisni aniq tasdiqlaydi, lekin endi har bir ayolga birinchi navbatda qilinmaydi.
Xalqaro tavsiyalarga (ESHRE, 2022) ko‘ra, belgilar xos bo‘lsa, laparoskopiyasiz ham davolashni boshlash mumkin. Muhimi shuki, UTT natijasi normal chiqqani endometriozni butunlay inkor etmaydi: yuzaki kichik o‘choqlar tasvirda ko‘rinmasligi mumkin. Ko‘p qonli hayz bo‘lsa, shifokor kamqonlikni tekshirish uchun qon tahlili ham buyuradi — gemoglobin normasi haqida batafsil.
Endometrioz davosi
Endometriozni butunlay va bir martada yo‘qotadigan davo hozircha yo‘q, ammo uni samarali nazorat qilish mumkin. Davolash maqsadi — og‘riqni kamaytirish, kasallik rivojlanishini sekinlashtirish va kerak bo‘lsa homilador bo‘lishga yordam berish. Usul yosh, belgilar og‘irligi, kistalar borligi va farzand rejasiga qarab tanlanadi.
Og‘riqni qoldirish
Yengil va o‘rtacha og‘riqda nosteroid yallig‘lanishga qarshi dorilar (NYQD, masalan ibuprofen) qo‘llanadi. Ularni hayz og‘rig‘i boshlanishi bilan ichish yaxshiroq yordam beradi. Dozani faqat yo‘riqnoma yoki shifokor ko‘rsatmasiga ko‘ra oling: oshqozon yarasi, buyrak kasalligi, astma bo‘lsa yoki homilador bo‘lsangiz avval shifokor bilan maslahatlashing. Iliq grelka, yengil jismoniy faollik ham og‘riqni kamaytirishi mumkin.
Gormonal davo
Endometrioz o‘choqlari estrogenga bog‘liq bo‘lgani uchun gormonal dorilar ularning faolligini pasaytiradi. Ginekolog quyidagilardan birini tavsiya qilishi mumkin: kombinatsiyalangan kontraseptivlar, progestinlar (tabletka, inyeksiya yoki levonorgestrelli bachadon ichi spirali), GnRG agonistlari yoki antagonistlari. Bu dorilar faqat shifokor nazoratida qabul qilinadi, chunki ularning har birining o‘z qarshi ko‘rsatmalari va nojo‘ya ta’sirlari bor. Gormonal davo kasallikni davolamaydi, balki nazorat qiladi: dori to‘xtatilgach belgilar qaytishi mumkin.
Jarrohlik
Kuchli og‘riq dorilarga bo‘ysunmasa, katta endometrioma, ichak yoki siydik yo‘llari zararlangan bo‘lsa, laparoskopik operatsiya qilinadi: o‘choqlar kesib olinadi yoki yo‘qotiladi, bitishmalar ajratiladi. Tuxumdon kistasini olib tashlashda tuxumdon zaxirasi kamayishi mumkin, shuning uchun farzand rejalashtirgan ayollarda bu qaror ehtiyotkorlik bilan qabul qilinadi. Bachadonni olib tashlash (gisterektomiya) faqat og‘ir holatlarda, farzand rejasi bo‘lmaganda ko‘rib chiqiladi va u ham to‘liq tuzalishni kafolatlamaydi.
Endometrioz va bepushtlik
Endometriozli ayollarning ko‘pchiligi tabiiy yo‘l bilan homilador bo‘ladi. Biroq bitishmalar, naylar o‘tkazuvchanligining buzilishi va yallig‘lanish homiladorlik ehtimolini kamaytirishi mumkin. Bir yil (35 yoshdan keyin — olti oy) davomida homilador bo‘la olmasangiz, reproduktolog bilan maslahatlashing. Vaziyatga qarab laparoskopiya, ovulyatsiyani rag‘batlantirish yoki EKU (ekstrakorporal urug‘lantirish) tavsiya etiladi.
Endometrioz haqidagi afsonalar
- “Homiladorlik endometriozni davolaydi” — noto‘g‘ri. Homiladorlik paytida belgilar ko‘pincha yengillashadi, lekin tug‘ruqdan keyin qaytishi mumkin. Faqat davolash maqsadida homilador bo‘lish tavsiya etilmaydi;
- “Endometrioz — bu saraton” — yo‘q. Endometrioz xavfsiz (benign) kasallik. Tadqiqotlar endometriozli ayollarda tuxumdon saratonining ayrim turlari xavfi biroz yuqoriligini ko‘rsatgan, ammo mutlaq xavf past bo‘lib qoladi. Muntazam ko‘rikdan o‘tish yetarli;
- “Kuchli hayz og‘rig‘i normal” — kundalik hayotga xalaqit beradigan og‘riq tekshiruvni talab qiladi;
- “Yosh qizlarda endometrioz bo‘lmaydi” — belgilar ko‘pincha o‘smirlik davrida boshlanadi;
- “Menopauza hammasini hal qiladi” — ko‘pchilikda belgilar yengillashadi, ammo hammada emas.
Endometrioz bilan yashash
Surunkali og‘riq kayfiyat, uyqu, ish va oilaviy munosabatlarga ta’sir qiladi. Muntazam jismoniy faollik, yetarli uyqu, stressni boshqarish, sabzavot va tolaga boy ovqatlanish umumiy holatni yaxshilashi mumkin. Ba’zi ayollarga chanoq tubi mushaklari bo‘yicha fizioterapiya va psixolog yordami foyda beradi. Davolash uzoq muddatli bo‘lgani uchun bir shifokor bilan muntazam aloqada bo‘lish muhim.
Zudlik bilan shifokorga yoki 103 ga murojaat qiling, agar qorin pastida to‘satdan kuchli og‘riq paydo bo‘lsa (kista yorilishi yoki tuxumdon buralishi belgisi bo‘lishi mumkin), harorat ko‘tarilsa, hushdan ketish, kuchli qon ketish yoki ichak va siydik chiqishi to‘xtasa.
Xulosa
Endometrioz — keng tarqalgan, surunkali, ammo nazorat qilsa bo‘ladigan kasallik. Kundalik hayotni buzadigan hayz og‘rig‘i, chanoq og‘rig‘i, jinsiy aloqadagi og‘riq yoki homilador bo‘la olmaslik — ginekologga murojaat qilish uchun asos. Tashxis UTT, MRT va kerak bo‘lsa laparoskopiya yordamida qo‘yiladi, davo esa og‘riq qoldiruvchi, gormonal dorilar va jarrohlikni o‘z ichiga oladi. Erta murojaat qilish og‘riqli yillarni qisqartiradi va farzand ko‘rish imkoniyatini saqlashga yordam beradi.
Yana o‘qing: hayz oldi sindromi.
Mavzuga yaqin maqolalar: hayz sikli, bepushtlik.
Mavzuga yaqin maqolalar: homiladorlik davri: haftalari va oylari, homiladorlik kalkulyatori.
Maqolada tilga olingan dorilar: Ibuprofen tabletka, Eskapel tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Endometrioz nima?
Bu bachadon ichki qavatiga o‘xshash to‘qimaning bachadondan tashqarida o‘sishi bilan kechadigan surunkali yallig‘lanish kasalligi. U og‘riqli hayz, chanoq og‘rig‘i va bepushtlikka sabab bo‘lishi mumkin.
Endometrioz davosi bormi?
Ha, kasallikni samarali nazorat qilish mumkin: og‘riq qoldiruvchilar, gormonal davo va laparoskopik operatsiya. Usulni ginekolog belgilar va farzand rejasiga qarab tanlaydi.
Endometrioz saraton kasalligimi?
Yo‘q, endometrioz xavfsiz o‘sma emas, saraton ham emas. Tuxumdon saratonining ayrim turlari xavfi biroz oshgan bo‘lsa-da, mutlaq xavf past.
Endometrioz bilan homilador bo‘lish mumkinmi?
Ha, ko‘p ayollar tabiiy yo‘l bilan homilador bo‘ladi. Bir yil (35 yoshdan keyin olti oy) davomida homiladorlik bo‘lmasa, reproduktologga murojaat qiling.
Bachadon endometriozi (adenomioz) endometriozdan farq qiladimi?
Ha. Adenomiozda to‘qima bachadon mushagi ichiga o‘sadi, endometriozda esa bachadondan tashqarida joylashadi. Ular ko‘pincha birga uchraydi.







