Hayz bir necha oy kelmay qoladi, yuzda husnbuzar ko‘payadi, iyak va qorinda tuk o‘sadi, vazn esa harakat qilsangiz ham kamaymaydi. Bunday shikoyatlar bilan ginekologga borgan ko‘p qiz va ayollar polikistoz degan tashxisni eshitadi. To‘liq nomi — polikistoz tuxumdon sindromi (PKOS). Bu tug‘ish yoshidagi ayollarda eng ko‘p uchraydigan gormonal buzilish: u har 8–10 ayoldan birida uchraydi.
Nomiga qaramay, PKOS tuxumdondagi «kistalar» kasalligi emas, balki butun organizmdagi gormonlar va moddalar almashinuvi buzilishidir. Uni to‘liq «yo‘qotib» bo‘lmaydi, lekin belgilarni nazorat qilish, sog‘lom homiladorlikka erishish va uzoq muddatli xavflarni kamaytirish mumkin.
Polikistoz nima
Odatda har oy tuxumdonda bitta follikul yetiladi va undan tuxum hujayra chiqadi — bu ovulyatsiya. PKOSda gormonal muvozanat buziladi: tuxumdonlar ko‘proq erkak jinsiy gormonlari (androgenlar) ishlab chiqaradi, ko‘p follikullar o‘sishni boshlaydi, lekin ularning hech biri oxirigacha yetilmaydi. Natijada ovulyatsiya kam yoki umuman bo‘lmaydi, hayz kechikadi, UTTda esa tuxumdonda ko‘plab mayda follikullar ko‘rinadi. Aynan ular «kistalar» deb ataladi, aslida ular haqiqiy kista emas.
Kasallikning aniq sababi hali to‘liq ma’lum emas. Irsiyat katta rol o‘ynaydi: onasi yoki opa-singlisida PKOS bo‘lgan ayolda xavf yuqori. Ko‘pchilik bemorlarda insulinrezistentlik ham bo‘ladi — bunda hujayralar insulinga yomon javob beradi, organizm ko‘proq insulin ishlab chiqaradi, ortiqcha insulin esa tuxumdonlarni yanada ko‘proq androgen ishlab chiqarishga undaydi. Bu holat haqida insulinrezistentlik maqolamizda batafsil yozganmiz.
Xalqaro mutaxassislar kasallikning metabolik tabiatini yaxshiroq aks ettiradigan yangi nom ustida ishlamoqda, lekin tashxis va davolash tamoyillari bundan o‘zgarmaydi.
Polikistoz tuxumdon sindromi belgilari
- hayz buzilishi — hayz 35 kundan uzoq oraliqda keladi, yiliga 8 martadan kam bo‘ladi yoki oylab kelmaydi; ba’zan aksincha, uzoq davom etadigan qon ketishi;
- giperandrogeniya belgilari — iyak, lab ustida, ko‘krak, qorin va orqada ortiqcha qora tuk o‘sishi (girsutizm), yuz va orqada davolanishi qiyin husnbuzar, boshdagi sochning to‘kilishi va siyraklashishi;
- vazn ortishi, ayniqsa qorin sohasida, va vazn kamaytirish qiyinligi; lekin PKOS normal vaznli ayollarda ham uchraydi;
- bo‘yin, qo‘ltiq ostida terining qorayishi va qalinlashishi (qora akantoz) — insulinrezistentlik belgisi;
- homilador bo‘lish qiyinligi;
- charchoq, kayfiyat tushishi, xavotir, uyquda xurrak va nafas to‘xtashlari.
Hayz kechikishining sababi faqat PKOS emas: homiladorlik, qalqonsimon bez kasalliklari, stress, keskin ozish ham sabab bo‘lishi mumkin — bu haqda hayz kechikishi sabablari maqolamizda o‘qing.
PKOS qanday aniqlanadi: Rotterdam mezonlari
Kattalarda PKOS tashxisi Rotterdam mezonlari bo‘yicha qo‘yiladi: quyidagi uchta belgidan kamida ikkitasi bo‘lishi kerak:
- kam yoki umuman bo‘lmaydigan ovulyatsiya — tartibsiz yoki siyrak hayz;
- giperandrogeniya — klinik (girsutizm, husnbuzar, soch to‘kilishi) yoki tahlilda androgenlar yuqori;
- UTTda polikistoz tuxumdon ko‘rinishi yoki qonda anti-Myuller gormoni (AMG) yuqori.
Bundan tashqari, o‘xshash belgilar beradigan boshqa kasalliklar istisno qilinishi shart. O‘smir qizlarda tashxis uchun tartibsiz hayz va giperandrogeniya birga bo‘lishi kerak, UTT va AMG esa hisobga olinmaydi, chunki bu yoshda ko‘p follikulli tuxumdon normal holat.
Qanday tahlillar topshiriladi
- testosteron (umumiy va erkin), jinsiy gormonlarni bog‘lovchi globulin (GSPG) — giperandrogeniyani tasdiqlash uchun;
- LG va FSG — PKOSda LG ko‘pincha yuqori, lekin LG/FSG nisbati endi tashxis mezoni hisoblanmaydi;
- AMG (anti-Myuller gormoni) — kattalarda UTT o‘rniga ishlatilishi mumkin;
- TTG va prolaktin — qalqonsimon bez kasalliklari va giperprolaktinemiyani istisno qilish uchun;
- 17-gidroksiprogesteron — buyrak usti bezining tug‘ma kasalligini istisno qilish uchun;
- kichik chanoq UTT — follikullar soni va tuxumdon hajmi;
- glyukoza va insulin: qand yuklamali test (OGTT) yoki glikirlangan gemoglobin — prediabet va diabetni aniqlash uchun;
- lipidogramma — xolesterin va triglitseridlar.
Gormon tahlillari odatda hayzning 2–5-kuni, hayz uzoq vaqt kelmaganda esa istalgan kuni topshiriladi. Gormonal kontratseptiv ichayotgan bo‘lsangiz, shifokorga ayting — ular natijaga ta’sir qiladi.
Afsona: «UTTda polikistoz bor — demak, PKOS»
Bu eng keng tarqalgan xato. UTTda ko‘plab mayda follikulli tuxumdon sog‘lom ayollarning taxminan har to‘rtinchisida, ayniqsa yosh qizlarda uchraydi. Agar hayz muntazam bo‘lsa va giperandrogeniya belgilari bo‘lmasa, bu PKOS emas va davolashni talab qilmaydi. Aksincha, UTTda «toza» tuxumdonli ayolda ham tartibsiz hayz va giperandrogeniya bo‘lsa, PKOS tashxisi qo‘yilishi mumkin.
Shuningdek, PKOSdagi mayda follikullarni haqiqiy tuxumdon kistasi bilan adashtirmaslik kerak — haqiqiy kista bitta va kattaroq bo‘ladi, u haqda tuxumdon kistasi maqolamizda yozganmiz.
Polikistoz va homiladorlik
PKOS — ovulyatsiya bo‘lmasligi tufayli bepushtlikning eng ko‘p sabablaridan biri. Ammo bu «homilador bo‘la olmaysiz» degani emas: PKOSli ayollarning ko‘pchiligi o‘zi yoki davolash yordamida farzand ko‘radi. Vaznni 5–10% kamaytirishning o‘zi ko‘p ayollarda ovulyatsiyani tiklaydi. Kerak bo‘lsa, shifokor ovulyatsiyani rag‘batlantiruvchi dorilar tayinlaydi; zamonaviy tavsiyalarda letrozol birinchi qator vositasi hisoblanadi, shuningdek klomifen va metformin ishlatiladi. Natija bo‘lmasa — gonadotropinlar, laparoskopik operatsiya yoki EKU.
PKOSli ayollarda homiladorlikda gestatsion diabet, gipertoniya va preeklampsiya xavfi yuqoriroq, shuning uchun homiladorlikni rejalashtirishdan oldin qand va qon bosimini tekshirish muhim. Bu mavzu haqida alohida PKOS va homiladorlik maqolamiz bor.
Uzoq muddatli xavflar
- 2-tip qandli diabet va prediabet — PKOSli ayollarda bir necha barobar ko‘p uchraydi;
- xolesterin buzilishi, yuqori qon bosimi va yurak-qon tomir kasalliklari xavfi;
- jigar yog‘ bosishi;
- endometriy giperplaziyasi va saratoni — hayz yillar davomida siyrak bo‘lsa, bachadon ichki qavati yangilanmaydi; shuning uchun yiliga kamida 4 marta hayz bo‘lishini ta’minlash tavsiya etiladi;
- uyquda nafas to‘xtashi (apnoe);
- depressiya, xavotir va ovqatlanish buzilishlari.
Polikistozni davolash
Birinchi qadam — turmush tarzi
Vazn qanday bo‘lishidan qat’i nazar, sog‘lom turmush tarzi PKOS davolashining poydevori hisoblanadi:
- vazn ortiqcha bo‘lsa, 5–10% ozish hayz tartibini, ovulyatsiyani va insulinga sezgirlikni yaxshilaydi;
- haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rtacha jismoniy faollik va haftasiga 2 marta kuch mashqlari;
- shirinlik, shirin ichimliklar va oq unli mahsulotlarni kamaytirib, sabzavot, dukkaklilar, to‘liq donli mahsulotlar va oqsilni ko‘paytirish; maxsus «PKOS parhezi» yo‘q, asosiysi — barqaror va sog‘lom ovqatlanish;
- yetarli uyqu va stressni boshqarish.
Shifokor tayinlaydigan davolash
Dorilar maqsadga qarab tanlanadi va faqat shifokor ko‘rsatmasi bilan ishlatiladi:
- kombinatsiyalangan oral kontratseptivlar — homiladorlikni rejalashtirmayotgan ayollarda hayzni tartibga solish, endometriyni himoya qilish, husnbuzar va tuklarni kamaytirish uchun birinchi qator vosita;
- metformin — insulinrezistentlik, prediabet, ortiqcha vazn bo‘lsa, ko‘pincha turmush tarzi va kontratseptivlarga qo‘shimcha;
- antiandrogen dorilar — girsutizmda, faqat ishonchli kontratsepsiya bilan birga, chunki ular homilaga zarar berishi mumkin;
- ovulyatsiyani rag‘batlantirish — homiladorlik rejalashtirilganda;
- vazn kamaytirish uchun zamonaviy dorilar — semizlikda, shifokor ko‘rsatmasi bilan;
- kosmetik usullar — lazer epilyatsiya va boshqalar.
Inozitol va turli «gormonni tiklovchi» biologik faol qo‘shimchalar haqidagi ma’lumotlar cheklangan — ular davolashning asosiy qismini almashtira olmaydi.
Muntazam nazorat va qachon shifokorga borish kerak
PKOS bir martalik tashxis emas, balki uzoq vaqt kuzatiladigan holat. Xalqaro tavsiyalarga ko‘ra, PKOSli ayollar har yili qon bosimini o‘lchatishi, har 1–3 yilda qand tahlilini (xavf yuqori bo‘lsa — qand yuklamali test) va vaqti-vaqti bilan xolesterinni tekshirtirishi, kayfiyat va uyqu bilan bog‘liq muammolarni ham shifokorga aytishi kerak. Vazn nazoratida tana vazni indeksi kalkulyatori yordam beradi.
Ginekolog yoki endokrinologga quyidagi hollarda boring: hayz 3 oydan ortiq kelmasa, yuz va tanada tuk tez ko‘paysa, ovoz qo‘pollashsa yoki mushaklar kattalashsa (bu androgen ishlab chiqaruvchi o‘simta belgisi bo‘lishi mumkin), bir yil davomida homilador bo‘la olmasangiz (35 yoshdan keyin — 6 oy), tez-tez chanqash va ko‘p siyish paydo bo‘lsa. Qorinning pastida to‘satdan kuchli og‘riq, ko‘p qon ketishi bilan bosh aylanishi va hushdan ketish holatida 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Xulosa
Polikistoz tuxumdon sindromi — tug‘ish yoshidagi ayollarda keng tarqalgan gormonal va metabolik buzilish. Tashxis Rotterdam mezonlari bo‘yicha qo‘yiladi: siyrak ovulyatsiya, giperandrogeniya va UTTdagi polikistoz ko‘rinishidan kamida ikkitasi, boshqa sabablar istisno qilinganda. Faqat UTTdagi ko‘p follikul — PKOS emas. Kasallik insulinrezistentlik bilan chambarchas bog‘liq, uzoq muddatda diabet va yurak kasalliklari xavfini oshiradi. Davolash turmush tarzidan boshlanadi, keyin shifokor maqsadga qarab dorilar tanlaydi. PKOS bilan homilador bo‘lish va sog‘lom farzand ko‘rish mumkin.
Mavzuga yaqin maqolalar: bepushtlik.
Maqolada tilga olingan dorilar: Metformin tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Polikistoz nima?
Polikistoz tuxumdon sindromi — tuxumdonlar ko‘proq erkak gormonlari ishlab chiqaradigan, ovulyatsiya kam bo‘ladigan va ko‘pincha insulinrezistentlik bilan kechadigan gormonal buzilish. UTTda ko‘rinadigan mayda «kistalar» — aslida yetilmagan follikullar.
Polikistoz tuxumdon sindromi belgilari qanday?
Tartibsiz yoki siyrak hayz, yuz va tanada ortiqcha tuk o‘sishi, husnbuzar, soch to‘kilishi, vazn ortishi, bo‘yin va qo‘ltiqda terining qorayishi va homilador bo‘lish qiyinligi. Hamma belgilar birdaniga bo‘lishi shart emas.
Tuxumdon polikistozi to‘liq davolanadimi?
PKOSni butunlay «yo‘qotadigan» dori yo‘q, lekin uni yaxshi nazorat qilish mumkin. Vazn kamaytirish va faol turmush tarzi ko‘pchilikda hayz tartibini tiklaydi, dorilar esa belgilarni kamaytiradi va homiladorlikka yordam beradi.
Polikistoz davolash usullari qanday?
Birinchi navbatda — turmush tarzini o‘zgartirish. Keyin maqsadga qarab shifokor kombinatsiyalangan kontratseptivlar, metformin, antiandrogenlar yoki ovulyatsiyani rag‘batlantiruvchi dorilarni tayinlaydi. Dorilarni o‘zboshimchalik bilan ichish mumkin emas.
Polikistoz bilan homilador bo‘lish mumkinmi?
Ha. Ko‘p ayollar o‘zi yoki vazn kamaytirish va ovulyatsiyani rag‘batlantirish yordamida homilador bo‘ladi, kerak bo‘lsa EKU qo‘llanadi. Homiladorlikdan oldin qand va qon bosimini tekshirish va homiladorlik davomida shifokor nazoratida bo‘lish muhim.







