Hayz kelishidan bir necha kun oldin qorin dam bo‘lib, ko‘krak og‘riy boshlaydi, arzimagan gapdan jahl chiqadi yoki sababsiz yig‘lagingiz keladi — hayz boshlanishi bilan esa hammasi o‘tib ketadi. Bu tanish holatning nomi hayz oldi sindromi yoki qisqacha PMS (inglizcha premenstrual syndrome). Hayz ko‘radigan ayollarning aksariyati hayz oldidan qandaydir o‘zgarishni sezadi, taxminan har to‘rtinchi-beshinchi ayolda esa bu belgilar kundalik hayot, ish va oiladagi munosabatlarga xalaqit beradigan darajada bo‘ladi.
PMS — «xarakter» yoki «o‘ylab topilgan» narsa emas, balki gormonlar o‘zgarishiga organizmning haqiqiy javobi. Uni yengillatish mumkin: ko‘pincha turmush tarzidagi o‘zgarishlar yetarli, og‘ir hollarda esa samarali davolash usullari bor. Quyida hayz oldi belgilari qanday bo‘lishi, ularni homiladorlikdan qanday farqlash va qachon shifokorga borish kerakligini ko‘rib chiqamiz.
Hayz oldi sindromi nima va qachon boshlanadi
Hayz sikli ikki yarimdan iborat. Birinchi yarmida tuxumdonda tuxum hujayra yetiladi, sikl o‘rtasida ovulyatsiya bo‘ladi. Ovulyatsiyadan keyin ikkinchi — lyutein fazasi boshlanadi: bu davrda progesteron ko‘tariladi, homiladorlik bo‘lmasa, hayz oldidan estrogen bilan birga keskin tushadi. PMS aynan shu lyutein fazasida, odatda hayzdan 5–14 kun oldin boshlanadi va hayz kelganidan keyin 2–4 kun ichida o‘tib ketadi.
Bu vaqt bog‘liqligi — PMSning asosiy belgisi. Agar shikoyatlar sikldan qat’i nazar butun oy davom etsa yoki hayzdan keyin ham kamaymasa, bu boshqa sababdan — depressiya, xavotir buzilishi, qalqonsimon bez kasalligi va hokazolardan dalolat berishi mumkin. Ovulyatsiya va hayz qachon bo‘lishini taxminan bilish uchun ovulyatsiya kalendaridan foydalanishingiz mumkin: shunda «og‘ir kunlar» qachon kelishini oldindan bilasiz.
Nima uchun PMS paydo bo‘ladi
PMS gormonlar miqdori «noto‘g‘ri» bo‘lgani uchun emas — ko‘pchilik ayollarda tahlillar normal chiqadi. Hozirgi tushunchaga ko‘ra, ba’zi ayollarning bosh miyasi estrogen va progesteronning tabiiy tebranishlariga ko‘proq sezgir bo‘ladi. Bu kayfiyat, uyqu va ishtahani boshqaradigan serotonin tizimiga ta’sir qiladi. PMS ehtimolini oshiradigan omillar: irsiyat (onasi yoki opa-singlisida PMS bo‘lishi), surunkali stress, kam harakatlanish, ortiqcha vazn, chekish, ilgari depressiya yoki tug‘ruqdan keyingi depressiya o‘tkazganlik.
Hayz oldi belgilari
Mutaxassislar 150 dan ortiq turli hayz oldi alomatlarini tasvirlaydi, lekin har bir ayolda ularning bir nechtasi bo‘ladi va odatda har oy deyarli bir xil takrorlanadi.
Jismoniy belgilar
- qorin dam bo‘lishi, og‘irlik hissi, vaznning 1–2 kg ga vaqtincha ortishi (suv ushlanib qolishi hisobiga);
- ko‘krak bezlarining tarangligi, shishi va og‘rig‘i;
- bosh og‘rig‘i, ba’zan migren xurujlari;
- bel, bo‘g‘imlar va mushaklarda og‘riq, qorinning pastki qismida tortuvchi og‘riq;
- qo‘l-oyoqlarning shishishi;
- yuzda husnbuzar toshishi;
- charchoq, holsizlik, ich qotishi yoki aksincha ich ketishi;
- ishtahaning oshishi, ayniqsa shirinlik va sho‘r narsalarga moyillik.
Hissiy va ruhiy belgilar
- asabiylik, tez jahl chiqishi, sabrsizlik;
- kayfiyatning tez o‘zgarishi, yig‘loqilik;
- xavotir, ichki taranglik, o‘zini «ag‘darilib ketgan»dek his qilish;
- kayfiyat tushishi, o‘ziga ishonchsizlik;
- diqqatni jamlash qiyinlashishi, unutuvchanlik;
- uyquning buzilishi — uyqusizlik yoki aksincha ko‘p uxlash;
- odamlardan, odatdagi mashg‘ulotlardan uzoqlashish istagi.
Hayz oldi og‘riqlari odatda o‘rtacha bo‘ladi. Agar hayz paytidagi og‘riq shu darajada kuchliki, odatdagi og‘riq qoldiruvchi yordam bermasa, ishga yoki o‘qishga bora olmasangiz, jinsiy aloqa ham og‘riqli bo‘lsa — bu PMS emas, endometrioz kabi kasallik belgisi bo‘lishi mumkin va tekshiruv talab qiladi. Xuddi shunday, ko‘krakdagi siklik og‘riq va taranglik ko‘pincha zararsiz, lekin ko‘krakda tugun, yo‘qolmaydigan bir tomonlama og‘riq yoki so‘rg‘ichdan ajralma bo‘lsa, mastopatiya va boshqa sabablarni istisno qilish uchun mammologga boring.
PMDD — hayz oldi sindromining og‘ir shakli
Ayollarning taxminan 3–8 foizida hayz oldi disforik buzilishi (PMDD) uchraydi. Bu PMSning og‘ir ruhiy shakli bo‘lib, xalqaro tasnifda alohida kasallik sifatida qayd etilgan. PMDDda hayz oldidan kuchli tushkunlik, umidsizlik, keskin xavotir, nazoratni yo‘qotish hissi, boshqalar bilan janjal va jahl ustunlik qiladi. Ayol o‘zini butunlay boshqa odamdek his qiladi, hayzdan keyin esa bu holat yana o‘tib ketadi.
PMDD tashxisi bir necha sikl davomida yuritilgan kundalik asosida qo‘yiladi: belgilar ko‘pchilik sikllarda takrorlanishi, kamida bittasi ruhiy (kayfiyat tushishi, asabiylik, xavotir yoki kayfiyatning keskin o‘zgarishi) bo‘lishi va kundalik hayotga sezilarli zarar yetkazishi kerak. PMDD o‘z-o‘zidan o‘tib ketmaydi, lekin davolashga yaxshi javob beradi — shuning uchun uni «chidash kerak bo‘lgan narsa» deb hisoblamang.
PMS yoki homiladorlik: qanday farqlash mumkin
Erta homiladorlik va hayz oldi sindromi bir-biriga juda o‘xshaydi: ikkalasida ham ko‘krak og‘riydi, charchoq, kayfiyat o‘zgarishi, qorin dam bo‘lishi va pastki qorinda yengil tortishish bo‘ladi. Chunki ikkala holatda ham progesteron yuqori. Ba’zi farqlar bor, ammo ular ishonchli emas:
- homiladorlikda ko‘ngil aynishi, hidlarga sezgirlik, ta’mning o‘zgarishi ko‘proq uchraydi;
- homiladorlikda ko‘krak og‘rig‘i hayz kunlari o‘tgandan keyin ham davom etadi va kuchayadi;
- ba’zan homila bachadon devoriga yopishganda bir-ikki kun juda kam, och rangli qon dog‘lari bo‘lishi mumkin — uni hayz deb adashtirish oson;
- PMS belgilari hayz boshlanishi bilan o‘tadi, homiladorlik belgilari esa o‘tmaydi.
Belgilarga qarab aniq farqlab bo‘lmaydi. Yagona ishonchli yo‘l — homiladorlik testi. Uy testi kutilgan hayz kunidan boshlab ishonchli natija beradi; ertaroq bilish kerak bo‘lsa, qonda hCG tahlilini topshirish mumkin. Test manfiy, lekin hayz kelmayapti — bir necha kundan so‘ng testni takrorlang. Hayz kechikishining boshqa sabablari haqida hayz kechikishi sabablari maqolamizda batafsil yozganmiz.
Belgilar kundaligi: PMSni qanday aniqlash mumkin
PMS tashxisi uchun maxsus tahlil yo‘q. Shifokorlar ayolning o‘zi yuritgan belgilar kundaligiga tayanadi. Kamida 2–3 sikl davomida har kuni quyidagilarni yozib boring:
- hayz kunlari (birinchi kuni va davomiyligi);
- har bir belgi — masalan, asabiylik, ko‘krak og‘rig‘i, shish, bosh og‘rig‘i — va uning kuchi 0 dan 3 gacha ballda;
- uyqu, jismoniy faollik, stressli voqealar;
- qabul qilgan dorilar.
Agar belgilar faqat hayzdan oldingi 1–2 haftada paydo bo‘lib, hayz kelishi bilan yo‘qolsa va siklning birinchi yarmida kamida bir hafta «toza» kunlar bo‘lsa — bu PMSga xos. Kundalik shifokorga to‘g‘ri tashxis qo‘yishga, sizga esa o‘z organizmingizni tushunishga va og‘ir kunlarga oldindan tayyorlanishga yordam beradi. Buning uchun telefondagi hayz ilovalari ham qulay.
Shifokor zarur bo‘lsa, belgilarni keltirib chiqaruvchi boshqa holatlarni istisno qilish uchun tahlillar buyuradi: qalqonsimon bez gormonlari, umumiy qon tahlili (kamqonlik charchoq beradi) va boshqalar.
Turmush tarzi: o‘zingizga qanday yordam berish mumkin
Yengil va o‘rtacha PMSda oddiy choralar ko‘pincha sezilarli yengillik beradi. Ularning samarasi odatda 2–3 sikldan keyin seziladi:
- Muntazam jismoniy faollik. Haftada kamida 150 daqiqa o‘rtacha faollik — tez yurish, suzish, velosiped, raqs — kayfiyatni yaxshilaydi, shish va og‘riqni kamaytiradi. Faqat hayz oldi kunlarida emas, butun oy davomida harakatlaning.
- Yetarli uyqu. Har kuni bir vaqtda yotib, 7–9 soat uxlashga harakat qiling. Uyqu yetishmasligi asabiylik va charchoqni kuchaytiradi.
- Tuzni kamaytiring. Ayniqsa hayz oldi kunlarida sho‘r ovqat, kolbasa, chips, konservalar suv ushlanishini va shishni kuchaytiradi.
- Kofein va alkogolni cheklang. Kofe, kuchli choy va energetik ichimliklar xavotir, asabiylik va ko‘krak tarangligini oshirishi mumkin; alkogol kayfiyat tushishini kuchaytiradi va uyquni buzadi.
- Kalsiyga boy ovqat. Sut, qatiq, suzma, pishloq, kunjut, yashil bargli sabzavotlar — tadqiqotlarda yetarli kalsiy PMS belgilarini kamaytirgani ko‘rsatilgan. Vitamin D yetarliligi ham muhim.
- Muntazam va kichik porsiyalarda ovqatlaning. Murakkab uglevodlar (yorma, to‘liq donli non, dukkaklilar) qand keskin tebranishini va unga bog‘liq kayfiyat o‘zgarishini kamaytiradi. Shirinlikni ko‘p yeyish esa vaqtincha yengillik berib, keyin holsizlikni kuchaytiradi.
- Stressni boshqarish. Nafas mashqlari, yoga, sayr, sevimli mashg‘ulot; og‘ir kunlarda muhim qarorlar va katta yuklamalarni imkon qadar boshqa kunlarga qoldiring.
- Chekishni tashlang — chekuvchi ayollarda PMS og‘irroq kechadi.
Oila a’zolariga PMS haqida tushuntirish ham foydali: yaqinlaringiz bu kunlar vaqtinchalik ekanini bilsa, nizolar kamayadi.
Davolash: shifokor nimani taklif qilishi mumkin
Agar turmush tarzi o‘zgarishlari yetarli bo‘lmasa, ginekolog bilan davolash usullarini muhokama qiling. Dori tanlash belgilar turi, og‘irligi, homiladorlik rejalari va sog‘lig‘ingizga bog‘liq, shuning uchun ularni o‘zingizga o‘zingiz buyurmang:
- Nosteroid yallig‘lanishga qarshi dorilar (masalan, ibuprofen) — hayz oldi va hayz paytidagi og‘riq, bosh og‘rig‘i, bo‘g‘im og‘riqlarini kamaytiradi. Oshqozon yarasi, buyrak kasalligi yoki astmada ularni shifokor bilan maslahatlashib qabul qiling.
- Kombinatsiyalangan og‘iz kontraseptivlari ovulyatsiyani to‘xtatib, gormonlar tebranishini tekislaydi. Ba’zi turlari PMS va PMDDda samaradorligi isbotlangan. Ularni faqat shifokor tekshiruvdan keyin, qarshi ko‘rsatmalarni (masalan, tromboz xavfi, chekish va 35 yoshdan katta, migren auraga ega) baholab buyuradi.
- Antidepressantlar (SIOI guruhi) — PMDD va ruhiy belgilari og‘ir PMSda birinchi qator davolash. Ularni butun sikl davomida yoki faqat lyutein fazasida qabul qilish mumkin; samara ko‘pincha birinchi siklning o‘zidayoq seziladi.
- Kognitiv-xulq terapiyasi — psixolog bilan mashg‘ulotlar stress va kayfiyat o‘zgarishlariga moslashishga yordam beradi.
- Juda og‘ir va boshqa davoga javob bermaydigan hollarda mutaxassis tuxumdonlar faoliyatini vaqtincha bostiruvchi gormonal davolashni ko‘rib chiqishi mumkin.
Siydik haydovchi dorilar, «tozalovchi» choylar va reklama qilingan biologik qo‘shimchalarni o‘zboshimchalik bilan ichish tavsiya etilmaydi: ularning samarasi isbotlanmagan, ba’zilari esa zarar keltirishi mumkin. O‘simlik preparatlari haqida ham avval shifokor bilan gaplashing.
Xulosa
Hayz oldi sindromi — ovulyatsiyadan keyingi gormonal o‘zgarishlarga organizmning javobi: belgilar hayzdan 1–2 hafta oldin boshlanib, hayz kelishi bilan o‘tadi. Jismoniy faollik, yaxshi uyqu, kam tuz, kofein va alkogol, kalsiyga boy ovqat ko‘pchilik ayollarga yordam beradi. Belgilar kundaligi tashxisni aniqlashtiradi, og‘ir PMS va PMDDda esa shifokor samarali davolash tanlaydi. PMSni homiladorlikdan faqat test orqali ishonchli farqlash mumkin. O‘z joningizga qasd qilish fikrlari paydo bo‘lsa, darhol yordam so‘rang.
Mavzuga yaqin maqolalar: hayz sikli.
Mavzuga yaqin maqolalar: Hayz paytida og‘riqlar, Homiladorlik belgilari.
Maqolada tilga olingan dorilar: Ibuprofen suspenziya, Utrojestan kapsula.
Ko‘p beriladigan savollar
Hayz oldi belgilari qachon boshlanadi?
Odatda hayzdan 5–14 kun oldin, ovulyatsiyadan keyingi lyutein fazasida boshlanadi va hayz kelganidan keyin 2–4 kun ichida o‘tadi. Ko‘pchilikda eng og‘ir kunlar — hayzdan oldingi oxirgi 2–3 kun.
Hayz oldi sindromi nima?
Bu har oy hayz oldidan takrorlanadigan jismoniy va ruhiy belgilar majmui: shish, ko‘krak og‘rig‘i, bosh og‘rig‘i, asabiylik, kayfiyat o‘zgarishi va charchoq. U gormonlar tebranishiga bosh miyaning sezgirligi bilan bog‘liq.
Hayz oldi og‘riqlarini qanday kamaytirish mumkin?
Muntazam jismoniy faollik, qorinni iliq tutish, yetarli uyqu, tuz va kofeinni kamaytirish yordam beradi. Og‘riq kuchli bo‘lsa, shifokor tavsiyasi bilan nosteroid yallig‘lanishga qarshi dorilarni qabul qilish mumkin. Juda kuchli og‘riq endometrioz kabi kasallik belgisi bo‘lishi mumkin.
Hayz oldi alomatlari va homiladorlik belgilarini qanday farqlash mumkin?
Belgilar juda o‘xshash, shuning uchun ularga qarab ishonchli farqlab bo‘lmaydi. Kutilgan hayz kunidan boshlab uy homiladorlik testini qiling yoki qonda hCG tahlilini topshiring.
PMS butun umr davom etadimi?
PMS hayz ko‘riladigan yillar davomida kuzatilishi mumkin, homiladorlik paytida bo‘lmaydi va menopauzadan keyin to‘xtaydi. Ko‘pincha 30–40 yoshlarda kuchliroq seziladi. To‘g‘ri turmush tarzi va zarur bo‘lsa davolash bilan belgilarni sezilarli kamaytirish mumkin.







