Kasalxonalarda yuqadigan infeksiyalar zamonaviy tibbiyotning jiddiy muammolaridan biri. Ular orasida so‘nggi yillarda butun dunyo mutaxassislari e’tiborini tortgan qo‘zg‘atuvchi — Candida auris infeksiyasi. Bu achitqisimon zamburug‘ ko‘plab dori vositalariga chidamli bo‘lishi, kasalxona muhitida uzoq saqlanishi va og‘ir bemorlarda hayot uchun xavfli infeksiyalarni keltirib chiqarishi bilan ajralib turadi.
Sog‘lom odamlar uchun bu zamburug‘ odatda katta xavf tug‘dirmaydi. U asosan uzoq vaqt shifoxonada yotgan, og‘ir kasal, immuniteti zaif bemorlar uchun xavfli. Ushbu maqolada Candida auris nima ekanligi, qanday yuqishi, belgilari, tashxis va davolash usullari hamda bemor va uning yaqinlari o‘zini qanday himoya qilishi mumkinligi haqida gaplashamiz.
Candida auris nima
Candida — tabiatda va inson tanasida keng tarqalgan achitqisimon zamburug‘lar turkumi. Ularning ayrim turlari, masalan, og‘iz bo‘shlig‘i yoki qinda kandidoz (molochnitsa) chaqiradi. Candida auris esa bu turkumning nisbatan yaqinda aniqlangan va ancha xavfli vakili.
Uning xavfli xususiyatlari:
- Dori vositalariga chidamlilik. Ko‘pincha zamburug‘ga qarshi bir nechta asosiy dori guruhiga sezgir bo‘lmaydi, bu esa davolashni qiyinlashtiradi.
- Muhitda uzoq saqlanish. Kasalxona jihozlari, karavotlar, eshik tutqichlari va boshqa sirtlarda uzoq vaqt yashay oladi.
- Teri yuzasida «jim» yashash. Odam terisida hech qanday belgisiz yashashi va boshqalarga yuqishi mumkin.
- Aniqlash qiyinligi. Oddiy laboratoriya usullari bilan uni boshqa zamburug‘lar bilan adashtirish mumkin, shuning uchun maxsus usullar kerak.
Qanday yuqadi
Candida auris havo orqali emas, asosan aloqa yo‘li bilan tarqaladi:
- zamburug‘ tushgan sirt va tibbiy jihozlarga tegish orqali;
- tibbiyot xodimlari yoki boshqa odamlarning qo‘llari orqali, agar qo‘l gigiyenasiga to‘liq rioya qilinmasa;
- zararlangan bemor bilan yaqin aloqa orqali.
Zamburug‘ ko‘pincha uzoq vaqt intensiv terapiya bo‘limida yotgan, qon tomir kateterlari, siydik kateteri, nafas apparati yoki ovqatlanish naychasi bo‘lgan bemorlarda uchraydi.
Kimlar xavf guruhida
- uzoq muddat kasalxonada, ayniqsa intensiv terapiya bo‘limida yotgan bemorlar;
- markaziy venoz kateter, siydik kateteri yoki boshqa tibbiy qurilmalari bor bemorlar;
- yaqinda yirik jarrohlik amaliyotini o‘tkazganlar;
- immuniteti zaiflashgan odamlar — saraton kasalligi, organ ko‘chirib o‘tkazilgan, kimyoterapiya olayotgan bemorlar;
- qandli diabet, surunkali buyrak kasalligi bilan og‘riganlar;
- uzoq vaqt keng ta’sirli antibiotiklar yoki zamburug‘ga qarshi dorilar qabul qilganlar;
- keksa yoshdagi va uzoq muddat parvarish muassasalarida yashovchi odamlar.
Kolonizatsiya va infeksiya: farqi nimada
Zamburug‘ odam terisida yoki tanasida hech qanday kasallik chaqirmasdan yashashi mumkin — bu kolonizatsiya deb ataladi. Bunday odam o‘zini sog‘lom his qiladi, lekin zamburug‘ni boshqalarga yuqtirishi mumkin. Shuning uchun kasalxonalarda xavf guruhidagi bemorlardan skrining uchun surtma olinishi mumkin.
Infeksiya esa zamburug‘ qonga, yaraga yoki ichki a’zolarga kirib, kasallik chaqirgan holat. Eng xavflisi — qon oqimi infeksiyasi, u butun organizmga tarqalishi mumkin.
Belgilari
Candida auris infeksiyasining o‘ziga xos belgilari yo‘q, chunki bemorlar odatda allaqachon og‘ir kasal bo‘ladi. Infeksiya qayerda rivojlanganiga qarab quyidagilar kuzatilishi mumkin:
- antibiotiklar bilan davolanishga qaramay pasaymaydigan isitma va qaltirash;
- qon bosimining pasayishi, holsizlikning kuchayishi;
- operatsiya jarohati yoki boshqa yaraning yiringlashi, sekin bitishi;
- siydik yo‘llari infeksiyasi belgilari;
- quloq infeksiyasi belgilari.
Belgilar boshqa infeksiyalarga o‘xshagani uchun tashxis faqat laboratoriya tahlillari asosida qo‘yiladi.
Tashxis
Shifokor infeksiyaga shubha qilsa, qon, siydik, yara ajralmasi yoki boshqa namunalar olinadi va maxsus laboratoriyada ekiladi. Zamburug‘ turini aniq aniqlash uchun zamonaviy laboratoriya usullari zarur. Shuningdek, qaysi dorilarga sezgirligini aniqlash ham muhim, chunki davolash shunga qarab tanlanadi.
Davolash
Davolash faqat shifoxona sharoitida, shifokorlar nazorati ostida o‘tkaziladi. Odatda zamburug‘ga qarshi dorilarning maxsus guruhlari qo‘llaniladi, ba’zan bir nechta dorini birga ishlatishga to‘g‘ri keladi. Dori tanlovi va davolash muddatini faqat shifokor belgilaydi. Shuningdek, infeksiya manbai bo‘lishi mumkin bo‘lgan kateterlar almashtiriladi yoki olib tashlanadi.
Kolonizatsiya, ya’ni belgisiz tashuvchanlik holatida odatda dori bilan davolash talab qilinmaydi, lekin infeksiya tarqalishining oldini olish choralari ko‘riladi.
Muhim: zamburug‘ga qarshi dorilarni o‘zboshimchalik bilan qabul qilish xavfli va dori chidamliligining kuchayishiga sabab bo‘ladi.
Dori chidamliligi nega bunchalik muhim
Mikroblar va zamburug‘lar dori ta’siriga moslashib, unga chidamli bo‘lib qolishi mumkin. Bu jarayon ayniqsa dorilar asossiz, noto‘g‘ri miqdorda yoki to‘liq kurs oxirigacha qabul qilinmaganda tezlashadi. Candida auris shunday muammoning yorqin namunasi: unga qarshi samarali dorilar soni cheklangan.
Har birimiz bu jarayonni sekinlashtirishga hissa qo‘shishimiz mumkin. Antibiotiklarni faqat shifokor buyurganda qabul qiling, shamollash va gripp kabi virusli kasalliklarda ularni «har ehtimolga qarshi» ichmang. Dorixonadan retseptsiz antibiotik yoki zamburug‘ga qarshi dori sotib olishdan saqlaning, buyurilgan kursni o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang va qolgan dorilarni boshqalarga bermang. Bu oddiy qoidalar kelajakda dorilarning samarali qolishiga yordam beradi.
Profilaktika: kasalxonada qanday himoyalanish mumkin
Kasalxona choralari
- tibbiyot xodimlarining qo‘l gigiyenasi qoidalariga qat’iy rioya qilishi;
- zamburug‘ aniqlangan bemorni alohida palatada joylashtirish;
- xodimlar tomonidan himoya xalati va qo‘lqop ishlatilishi;
- palata va jihozlarni maxsus dezinfeksiya vositalari bilan tozalash;
- kateter va boshqa qurilmalarni faqat zarur bo‘lganda va to‘g‘ri parvarish bilan qo‘llash;
- antibiotiklar va zamburug‘ga qarshi dorilarni asosli tayinlash.
Bemor va yaqinlari nima qila oladi
- palataga kirish va chiqishda qo‘llarni sovun bilan yuving yoki spirtli antiseptik bilan arting;
- tibbiyot xodimidan bemorga tegishdan oldin qo‘lini tozalaganini so‘rashdan tortinmang;
- bemorning kateteri, bog‘lamlari va tibbiy jihozlariga keraksiz tegmang;
- izolyatsiya qilingan palatada xodimlar ko‘rsatgan qoidalarga — xalat, qo‘lqop kiyishga — amal qiling;
- o‘zingiz kasal bo‘lsangiz, kasalxonaga bemorni ko‘rgani bormang;
- bemor kasalxonadan chiqqach, shifokorlar tavsiya qilgan gigiyena qoidalariga uyda ham rioya qiling.
Xulosa
Candida auris infeksiyasi — asosan kasalxonalarda og‘ir bemorlar orasida uchraydigan, dorilarga chidamli va tez tarqaluvchi zamburug‘ infeksiyasi. Sog‘lom odamlar uchun xavfi past, ammo xavf guruhidagi bemorlar uchun u jiddiy tahdid. Qo‘l gigiyenasi, izolyatsiya va dezinfeksiya qoidalariga qat’iy amal qilish, antibiotik va zamburug‘ga qarshi dorilarni faqat shifokor tavsiyasi bilan qo‘llash uning tarqalishini oldini olishning eng muhim yo‘llari.
Ko‘p beriladigan savollar
Candida auris sog‘lom odamlar uchun xavflimi?
Sog‘lom odamlarda bu zamburug‘ odatda jiddiy kasallik chaqirmaydi. U asosan uzoq vaqt kasalxonada yotgan, og‘ir kasal va immuniteti zaif bemorlar uchun xavfli.
Candida auris qanday yuqadi?
U asosan aloqa yo‘li bilan — zamburug‘ tushgan sirt va tibbiy jihozlar, yuvilmagan qo‘llar va bemor bilan yaqin aloqa orqali yuqadi. Havo orqali tarqalishi xos emas.
Candida auris davolanadimi?
Ha, ko‘p hollarda shifoxonada zamburug‘ga qarshi maxsus dorilar bilan davolanadi. Lekin zamburug‘ ko‘p dorilarga chidamli bo‘lishi mumkin, shuning uchun dori laboratoriya tahlili asosida tanlanadi.
Kasalxonadagi yaqinimni ko‘rgani borsam, nima qilishim kerak?
Palataga kirish va chiqishda qo‘llaringizni yuving yoki antiseptik bilan arting, xodimlar ko‘rsatgan himoya qoidalariga amal qiling. O‘zingiz kasal bo‘lsangiz, tashrifni keyinga qoldiring.







