Diabetik retinopatiya — qandli diabetning eng ko‘p uchraydigan asoratlaridan biri bo‘lib, ko‘z to‘r pardasidagi (retinadagi) mayda qon tomirlarining zararlanishi natijasida rivojlanadi. Kasallik uzoq vaqt alomat bermay yurishi, keyin esa ko‘rish qobiliyatini sezilarli darajada pasaytirishi mumkin. Mehnatga layoqatli yoshdagi kattalarda ko‘rlikning asosiy sabablaridan biri aynan shu kasallikdir, shuning uchun uni erta aniqlash va doimiy nazorat qilish alohida ahamiyatga ega.
Qandli diabet bilan yashayotgan har bir inson bir narsani bilishi kerak: hozircha ko‘rish yaxshi bo‘lishi kasallik yo‘qligini anglatmaydi. To‘r pardadagi o‘zgarishlar ko‘pincha ko‘z tubini maxsus tekshiruvdan o‘tkazganda aniqlanadi. Quyida kasallikning sabablari, belgilari, tashxisi va davolash usullari, shuningdek ko‘rishni saqlab qolish uchun nima qilish kerakligi haqida ma’lumot beramiz.
Diabetik retinopatiya nima?
Retina — ko‘zning ichki qismidagi yorug‘likni qabul qiluvchi nozik qatlam bo‘lib, u ko‘rilgan tasvirni miyaga uzatadi. Qondagi qand miqdori uzoq vaqt yuqori bo‘lganda mayda qon tomirlarining devorlari shikastlanadi: ular o‘tkazuvchan bo‘lib qoladi, ayrim joylarda esa qon aylanishi butunlay buziladi. Natijada to‘r parda kislorod va oziq moddalar bilan yetarli ta’minlanmaydi.
Organizm bu holatga javoban yangi tomirlar hosil qila boshlaydi, lekin ular kuchsiz va noto‘g‘ri shakllangan bo‘ladi. Aynan shu tomirlar keyinchalik ko‘z ichiga qon ketishiga, chandiq to‘qimalarining o‘sishiga va ko‘rishning jiddiy buzilishiga sabab bo‘ladi. Kasallikning ikki asosiy shakli ajratiladi:
- Noproliferativ retinopatiya — tomirlar shikastlangan, lekin yangi tomirlar hali o‘smagan; kasallikning dastlabki bosqichi.
- Proliferativ retinopatiya — yangi, nuqsonli tomirlar o‘sib chiqqan; qon ketish va boshqa asoratlar xavfi yuqori.
Alohida e’tibor talab qiladigan holat — diabetik makula shishi. Makula ko‘zning markaziy, eng aniq ko‘rishni ta’minlovchi qismi bo‘lib, uning shishishi o‘qish va yuzni tanish qobiliyatiga bevosita ta’sir qiladi.
Sabablari va xavf omillari
Asosiy sabab — qandli diabet, xususan qondagi qand miqdorining uzoq muddat yuqori bo‘lib turishi. Kasallikning qanchalik tez rivojlanishi esa bir qancha omillarga bog‘liq:
- Diabet bilan yashash davomiyligi — kasallik qancha uzoq bo‘lsa, xavf shuncha yuqori;
- qand miqdorining doimiy yuqoriligi va qandli gemoglobin (HbA1c) ko‘rsatkichining yomonligi;
- arterial gipertenziya — yuqori qon bosimi tomirlardagi zararlanishni tezlashtiradi;
- qondagi xolesterin va triglitseridlarning yuqoriligi;
- buyrak asoratlari va siydikda oqsil chiqishi;
- homiladorlik — bu davrda kasallik tezroq rivojlanishi mumkin;
- chekish va ortiqcha tana vazni.
1-tur qandli diabetda retinopatiya odatda kasallik boshlanganidan besh yil o‘tgach paydo bo‘la boshlaydi. 2-tur diabetda esa u ko‘pincha tashxis qo‘yilgan paytdayoq mavjud bo‘ladi, chunki kasallik yillar davomida sezilmasdan kechgan bo‘lishi mumkin.
Belgilari
Erta bosqichda
Kasallikning eng makkor tomoni — dastlabki bosqichlarda deyarli hech qanday alomat bo‘lmasligi. Odam o‘zini yaxshi his qiladi, ko‘rishi ham qoniqarli ko‘rinadi, vaholanki to‘r pardada o‘zgarishlar allaqachon boshlangan bo‘ladi. Shuning uchun faqat shikoyatga qarab emas, muntazam tekshiruv orqali aniqlash muhim.
Rivojlangan bosqichda
- matnni o‘qishda yoki uzoqdagi narsalarni ko‘rishda qiyinchilik;
- ko‘z oldida suzuvchi dog‘lar, chiziqlar, “o‘rgimchak to‘ri” kabi ko‘rinishlar;
- ko‘rish ravshanligining kundan-kunga o‘zgarib turishi;
- ranglarni ajratishning pasayishi, yorug‘likka sezuvchanlikning oshishi;
- kechqurun yoki yorug‘lik kam bo‘lganda ko‘rishning sezilarli yomonlashishi;
- birdan ko‘rishning pasayishi — ko‘z ichiga qon ketganda yoki to‘r parda ko‘chganda kuzatiladi.
Yuqoridagi belgilardan birortasi paydo bo‘lsa, “o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi” deb o‘ylamasdan oftalmologga murojaat qilish kerak.
Tashxis qanday qo‘yiladi
Diabetik retinopatiyani aniqlash uchun kompleks tekshiruv o‘tkaziladi. Qandli diabet tashxisi qo‘yilgan har bir bemor, shikoyati bo‘lmasa ham, ko‘z shifokori ko‘rigidan o‘tishi lozim.
- Ko‘z tubini ko‘rish (oftalmoskopiya) — ko‘z qorachig‘i tomchi bilan kengaytiriladi va to‘r parda batafsil ko‘zdan kechiriladi;
- ko‘z tubini suratga olish — o‘zgarishlarni hujjatlashtirish va keyingi tekshiruvlar bilan solishtirish uchun;
- optik kogerent tomografiya (OCT) — makula sohasida shish bor-yo‘qligini aniqlaydi;
- fluoressin angiografiyasi — qon tomirlarining holatini va qon aylanmayotgan joylarni ko‘rsatadi;
- ko‘rish o‘tkirligini tekshirish hamda ko‘z ichi bosimini o‘lchash.
O‘zbekistonda bu tekshiruvlarni oilaviy poliklinikadan olingan yo‘llanma asosida viloyat va shahar ko‘z kasalliklari dispanserlarida o‘tkazish mumkin. Endokrinolog va oftalmologning birgalikda kuzatuvi eng to‘g‘ri yondashuv hisoblanadi.
Davolash usullari
Diabetik retinopatiyani butunlay yo‘q qiladigan davo hozircha mavjud emas, lekin kasallikning rivojlanishini to‘xtatish yoki sekinlashtirish va ko‘rishni saqlab qolish mumkin. Davolash ikki yo‘nalishda olib boriladi: diabetni nazorat qilish va ko‘zdagi o‘zgarishlarni bartaraf etish.
Qand miqdorini nazorat qilish
Bu davolashning asosi. Qand miqdori, arterial bosim va qondagi yog‘lar me’yorida saqlansa, kasallik ancha sekin rivojlanadi. Bemor endokrinolog tavsiya etgan parhezga, jismoniy faollikka va dori rejimiga rioya qilishi kerak. Dori turi va dozasini faqat shifokor belgilaydi, ularni mustaqil o‘zgartirmang.
Lazer koagulyatsiya
To‘r pardaning kislorod yetishmayotgan qismlari lazer yordamida mustahkamlanadi. Bu usul yangi tomirlar o‘sishini to‘xtatishga va ko‘z ichiga qon ketish xavfini kamaytirishga yordam beradi. Muolaja bir necha bosqichda o‘tkazilishi mumkin, ba’zi hollarda ko‘rish maydoni biroz torayadi.
Intravitreal in’ektsiyalar
Makula shishi bo‘lganda ko‘z ichiga anti-VEGF guruhidagi preparatlar (masalan, ranibizumab, aflibercept, bevatsizumab) yuboriladi. Ular shishni kamaytiradi va ko‘rishni yaxshilashi mumkin. In’ektsiya rejasi va davolash davomiyligini faqat ko‘z shifokori belgilaydi.
Jarrohlik davolash
Ko‘z ichiga katta hajmda qon ketgan yoki to‘r parda tortilgan hollarda vitrektomiya — ko‘zning shishasimon tanasini olib tashlash operatsiyasi o‘tkaziladi. Bu usul ko‘rishni qisman tiklash imkonini beradi, lekin kechiktirilgan holatlarda natija cheklangan bo‘ladi.
Uy sharoitida nima qilish mumkin
Davolashning asosiy qismi ko‘z shifokori va endokrinolog nazoratida olib borilsa-da, bemorning kundalik odatlari ham katta rol o‘ynaydi:
- Qand miqdorini muntazam o‘lchab, natijalarini yozib borish.
- Dori va in’ektsiya rejimini uzluksiz davom ettirish, o‘zboshimchalik bilan tanaffus qilmaslik.
- Qon bosimini uyda o‘lchash odatini shakllantirish.
- Ko‘zni ortiqcha zo‘riqtirmaslik: yorug‘lik yetarli bo‘lgan joyda o‘qish, ekranga uzoq tikilmaslik.
- Ko‘rishda o‘zgarish sezilsa, kutmasdan shifokorga xabar berish.
Profilaktika
Asoratlarni oldini olishda eng samarali yo‘l — muntazam nazorat. Quyidagilarga rioya qilish tavsiya etiladi:
- har yili kamida bir marta ko‘zni kengaytirilgan tekshiruvdan o‘tkazish; kasallik uzoq yurgan yoki qand nazorati yomon bo‘lsa — olti oyda bir;
- qand miqdori va HbA1c ko‘rsatkichini me’yor yaqinida ushlab turish;
- qon bosimi va qondagi xolesterinni nazorat qilish;
- chekishni tashlash, tana vaznini me’yorga keltirish;
- homiladorlikni rejalashtirishdan oldin ko‘z tekshiruvidan o‘tish va homiladorlik davrida kuzatuvni kuchaytirish.
Xulosa
Bu kasallik sezilmasdan boshlanadi, lekin jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Uni to‘liq yo‘q qilishning iloji bo‘lmasa-da, qand miqdorini nazorat qilish va muntazam ko‘z tekshiruvi orqali ko‘rishni uzoq yillar davomida saqlab qolish mumkin. Ko‘zingizni asrang: yiliga bir marta o‘tkazilgan oddiy ko‘rik ko‘rlikning oldini olishi mumkin.
Ko‘p beriladigan savollar
Diabetik retinopatiya butunlay davolanadimi?
Kasallikni butunlay yo‘q qiladigan davo hozircha yo‘q. Lekin qand miqdorini me’yorda ushlab turish, lazer koagulyatsiya va intravitreal in’ektsiyalar yordamida uning rivojlanishini to‘xtatish yoki sekinlashtirish, ko‘rishni saqlab qolish mumkin. Qanchalik erta aniqlansa, davolash natijasi shuncha yaxshi bo‘ladi.
Qandli diabetda ko‘zni qanchalik tez-tez tekshirish kerak?
Shikoyat bo‘lmasa ham yiliga kamida bir marta ko‘z tubini kengaytirilgan tekshiruvdan o‘tkazish tavsiya etiladi. Kasallik uzoq yurgan, qand nazorati yomon yoki buyrak asoratlari mavjud bo‘lsa, shifokor tekshiruvni olti oyda bir marta belgilashi mumkin.
Ko‘rishim yaxshi bo‘lsa, tekshiruvga borish shartmi?
Ha, shart. Kasallikning dastlabki bosqichlari ko‘pincha hech qanday alomatsiz kechadi, bemor o‘zgarishlarni sezmaydi. Faqat ko‘z tubini maxsus ko‘rikdan o‘tkazish orqali to‘r pardadagi zararlanishni aniqlash mumkin.
Diabetik retinopatiya bolalarda uchraydimi?
1-tur qandli diabet bilan og‘rigan bolalarda bu asorat kamdan-kam uchraydi, chunki u odatda kasallik boshlanganidan bir necha yil o‘tgach rivojlanadi. Shunga qaramay, bolalar endokrinolog nazoratida bo‘lishi va ko‘z shifokori ko‘rigidan o‘tib turishi kerak.
Homiladorlikda diabetik retinopatiya xavflimi?
Homiladorlik davrida kasallik tezroq rivojlanishi mumkin, ayniqsa qand miqdori va qon bosimi nazoratsiz bo‘lsa. Shuning uchun homiladorlikni rejalashtirishdan oldin ko‘zni tekshirtirish va butun homiladorlik davomida oftalmolog kuzatuvida bo‘lish muhim.







