Qandli diabet — umrbod davom etadigan surunkali kasallik, lekin u bilan to‘laqonli, faol hayot kechirish mumkin. Buning kaliti — kundalik nazorat: qondagi qandni muntazam o‘lchash, to‘g‘ri ovqatlanish, harakatlanish, dorilarni o‘z vaqtida qabul qilish va shifokor ko‘riklaridan o‘tib turish. Diabetni yaxshi nazorat qilgan odamda ko‘z, buyrak, nerv va yurak asoratlari xavfi sezilarli kamayadi.
Diabet tashxisi qo‘yilganda ko‘pchilik o‘zini dovdirab qolgandek his qiladi: nimadan boshlash, nimani yeyish, qanday tahlil topshirish kerak? Ushbu qo‘llanmada diabetni boshqarishning asosiy yo‘nalishlari bosqichma-bosqich tushuntiriladi. U shifokor maslahatining o‘rnini bosmaydi, balki uni yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
Diabetni nazorat qilish nimadan iborat
Diabetni boshqarish bir nechta tarkibiy qismdan iborat bo‘lib, ularning har biri muhim:
- qondagi qandni o‘lchash va natijalarni yozib borish;
- sog‘lom ovqatlanish va porsiyani nazorat qilish;
- muntazam jismoniy faollik;
- shifokor buyurgan dorilarni to‘g‘ri qabul qilish;
- qon bosimi va xolesterinni nazorat qilish;
- asoratlarni erta aniqlash uchun muntazam tekshiruvlar;
- ruhiy salomatlikka e’tibor.
Qondagi qandni o‘lchash
Glyukometr bilan o‘z-o‘zini nazorat qilish
Uyda qandni o‘lchash uchun glyukometr ishlatiladi. Qanchalik tez-tez o‘lchash kerakligi diabet turi va davolash usuliga bog‘liq: insulin qabul qiluvchilar odatda kuniga bir necha marta, faqat tabletka ichadigan yoki parhezda bo‘lganlar esa kamroq o‘lchaydi. Aniq tartibni shifokoringiz belgilaydi.
O‘lchashda quyidagilarga e’tibor bering:
- qo‘llarni sovun bilan yuvib, quriting — barmoqdagi shirin qoldiqlar natijani buzishi mumkin;
- test-chiziqlarning yaroqlilik muddatini tekshiring;
- natijalarni sana, vaqt va ovqat bilan bog‘liq izohlar bilan daftarga yoki telefonga yozib boring;
- shifokor ko‘rigiga kundalikni olib boring.
Glikirlangan gemoglobin
Glikirlangan gemoglobin (HbA1c) tahlili so‘nggi bir necha oy davomidagi o‘rtacha qand darajasini ko‘rsatadi. U odatda yiliga bir necha marta topshiriladi va davolash qanchalik samarali ekanini baholashga yordam beradi. Sizning maqsadli ko‘rsatkichingizni shifokor yoshingiz va sog‘lig‘ingizni hisobga olgan holda belgilaydi.
Ovqatlanish
Diabetda «maxsus» ovqat shart emas — bu butun oila uchun foydali bo‘lgan sog‘lom ovqatlanish. Asosiy qoidalar:
- likopchaning yarmi kraxmalsiz sabzavotlar, chorak qismi oqsil, chorak qismi uglevodlar bo‘lsin;
- oq non, shirinlik, shirin ichimliklar va sharbatlarni cheklang;
- to‘liq donli yormalar, dukkaklilar, sabzavot va mevalarni tanlang;
- ovqatni muntazam, taxminan bir xil vaqtda yeng va ovqatni o‘tkazib yubormang;
- tuz va hayvon yog‘larini kamaytiring.
Jismoniy faollik
Harakat hujayralarning insulinga sezgirligini oshiradi, qandni pasaytiradi, vaznni nazorat qilishga va yurakni mustahkamlashga yordam beradi. Ko‘pchilik uchun haftaning ko‘p kunlarida tez yurish, velosiped, suzish kabi o‘rtacha jadallikdagi mashg‘ulotlar va haftada bir necha marta mushaklarni mustahkamlovchi mashqlar tavsiya etiladi. Uzoq o‘tirganda vaqti-vaqti bilan turib yurish ham foydali.
Insulin yoki qandni pasaytiruvchi ayrim tabletkalarni qabul qilsangiz, mashg‘ulotdan oldin va keyin qandni o‘lchang hamda yoningizda tez so‘riladigan uglevod (shirin sharbat yoki qand bo‘lagi) olib yuring.
Dorilar
2-tur diabetda ko‘pincha metformin kabi tabletkalardan boshlanadi, keyinchalik boshqa guruhdagi dorilar yoki insulin qo‘shilishi mumkin. 1-tur diabetda esa insulin hayotiy zarur. Dori turini, miqdorini va qabul qilish vaqtini faqat shifokor belgilaydi.
- dorilarni o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang va miqdorini o‘zgartirmang;
- insulinni to‘g‘ri saqlang va in’ektsiya joyini almashtirib turing;
- yangi dori boshlashdan oldin — hatto o‘simlik vositasi bo‘lsa ham — shifokoringiz bilan maslahatlashing;
- «diabetni butunlay davolaydi» deb reklama qilinadigan vositalarga ishonmang.
Gipoglikemiya: qand tushib ketganda nima qilish kerak
Qandning keskin pasayishi insulin va ayrim tabletkalarni qabul qiluvchilarda uchraydi. Belgilari: titrash, terlash, kuchli ochlik, yurak tez urishi, bosh aylanishi, asabiylik, chalkashlik. Bunday holda darhol tez so‘riladigan uglevod qabul qiling: shirin sharbat, shirin choy yoki qand bo‘laklari. Bir oz vaqtdan so‘ng qandni qayta o‘lchang va holat yaxshilanmasa, yana takrorlang. Keyin oddiy ovqat yeng. Yaqinlaringizga ham gipoglikemiya belgilarini va yordam berish usulini o‘rgating.
Asoratlarning oldini olish
Oyoq parvarishi
Diabetda oyoqlarda sezuvchanlik pasayishi va qon aylanishi yomonlashishi mumkin, shuning uchun kichik jarohat ham jiddiy yaraga aylanishi xavfi bor. Har kuni oyoqlarni ko‘zdan kechiring, iliq suvda yuvib, barmoqlar orasini yaxshilab quriting, qulay poyabzal kiying, yalangoyoq yurmang va tirnoqlarni ehtiyotkorlik bilan oling.
Muntazam tekshiruvlar
- ko‘z tubini tekshirish — ko‘z shifokorida;
- buyrak faoliyatini baholash uchun siydik va qon tahlillari;
- qon bosimini har ko‘rikda o‘lchash;
- qondagi xolesterin va boshqa yog‘lar;
- oyoqlar sezuvchanligini tekshirish;
- tish va milklarni stomatologda ko‘rsatish.
Chekishni tashlash
Chekish diabetdagi yurak-qon tomir asoratlari xavfini keskin oshiradi. Chekishni tashlash — sog‘lig‘ingiz uchun qilishingiz mumkin bo‘lgan eng muhim qadamlardan biri.
Kasal bo‘lgan kunlar
Shamollash, gripp yoki ichak infeksiyasi paytida qand odatda ko‘tariladi. Bunday kunlarda qandni tez-tez o‘lchang, ko‘proq suyuqlik iching, ishtaha bo‘lmasa ham oz-ozdan uglevodli ovqat yeng. Dorilarni, ayniqsa insulinni o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang — kasallik kunlari uchun harakat rejasini shifokor bilan oldindan kelishib oling.
Safar, ro‘za va bayram kunlari
Safarga chiqqanda dorilar, glyukometr va test-chiziqlarni zaxirasi bilan qo‘l yukida olib yuring, insulinni issiq va sovuqdan himoya qiling. To‘y va bayramlarda dasturxondagi taomlardan oz-ozdan tatib ko‘ring, shirinlik va shirin ichimliklarni cheklang. Ro‘za tutmoqchi bo‘lsangiz, buni albatta oldindan shifokor bilan muhokama qiling: ayrim dorilar va insulin qabul qiluvchilarda och qolish qandning xavfli pasayishiga olib kelishi mumkin.
Ruhiy salomatlik
Surunkali kasallik bilan yashash charchatishi mumkin. «Diabetdan charchash», xavotir va tushkunlik ko‘p uchraydi va davolanishga rioya qilishni qiyinlashtiradi. Oila a’zolari bilan gaplashing, diabet maktablari va bemorlar guruhlaridan foydalaning, kerak bo‘lsa psixolog yordamiga murojaat qiling.
Xulosa
Qandli diabetni nazorat qilish — kundalik kichik odatlar yig‘indisi: qandni o‘lchash, sog‘lom ovqatlanish, harakat, dorilarni to‘g‘ri qabul qilish, oyoqlarni parvarish qilish va muntazam tekshiruvlar. Bu yo‘lda siz yolg‘iz emassiz: shifokoringiz, hamshira va yaqinlaringiz bilan hamkorlikda diabetni boshqarish va asoratlarning oldini olish mumkin.
Maqolada tilga olingan dorilar: Metformin tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Qandli diabetni butunlay davolash mumkinmi?
Hozircha diabetni butunlay davolaydigan usul yo‘q, lekin uni yaxshi nazorat qilish mumkin. 2-tur diabetda vazn kamaytirish va turmush tarzini o‘zgartirish ba’zan qandni uzoq vaqt me’yorda ushlashga yordam beradi. «Butunlay davolaydi» degan reklamalarga ishonmang.
Qandni qanchalik tez-tez o‘lchash kerak?
Bu diabet turi va davolash usuliga bog‘liq. Insulin qabul qiluvchilar odatda ko‘proq, parhez yoki tabletkada bo‘lganlar kamroq o‘lchaydi. Aniq tartibni shifokoringiz belgilaydi.
Diabetda sport bilan shug‘ullanish mumkinmi?
Ha, jismoniy faollik diabetni nazorat qilishning muhim qismi. Mashg‘ulot turini shifokor bilan kelishing, insulin qabul qilsangiz esa mashg‘ulotdan oldin va keyin qandni o‘lchang.
Gipoglikemiya bo‘lsa nima qilish kerak?
Darhol shirin sharbat, shirin choy yoki qand kabi tez so‘riladigan uglevod qabul qiling va biroz vaqtdan keyin qandni qayta o‘lchang. Odam hushini yo‘qotsa, unga og‘iz orqali hech narsa bermang va tez yordam chaqiring.







