Yotoq yaralari — uzoq vaqt bir holatda yotgan yoki o‘tirgan odamning terisi va uning ostidagi to‘qimalarning bosim ta’sirida qon bilan ta’minlanishi buzilib, shikastlanishi. Eng boshida teri qizarib, bosganda oqarmaydi; keyin pufak, ochiq yara va chuqur chandiq paydo bo‘lishi mumkin. Agar yaqiningiz kasallik tufayli ko‘p yotsa, uning dumg‘aza, tovon va son suyagi atrofidagi terisini har kuni ko‘zdan kechirib turing.
Teri qizarishi bir necha soatdan keyin ham o‘tmasa, yara ochilsa, undan yiring yoki yomon hid kelsa, harorat ko‘tarilsa — shifokorga murojaat qiling. Agar bemor juda holsizlansa, chalkashib yoki hushini yo‘qotayotgan bo‘lsa, 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Maqola uyda yotgan yaqinlariga qarayotgan oilalar uchun yozildi va shifokor ko‘rigini almashtirmaydi.
Yotoq yaralari nima va nega paydo bo‘ladi
Sog‘lom odam uxlayotganda ham beixtiyor holatini o‘zgartirib turadi. Yotib qolgan bemor esa buni qila olmaydi. Suyak chiqib turgan joyda teri va muskul yostiq va suyak orasida qisilib qoladi, mayda qon tomirlar yopiladi, to‘qimaga kislorod yetmaydi. Bir necha soatdan keyin to‘qima nobud bo‘la boshlaydi.
Bosimdan tashqari yana uch omil yaralarni tezlashtiradi:
- siljish va ishqalanish — bemor karavot bosh tomonidan pastga sirpanganda yoki choyshab ustida tortilganda teri ichki qatlamlari cho‘ziladi;
- namlik — ter, siydik va najas terini yumshatib, uni himoyasiz qoldiradi;
- yetarli ovqatlanmaslik va suvsizlanish — to‘qima ta’mirlash uchun oqsil, energiya va suyuqlik kerak.
Kimlar xavf ostida
Yotoq yarasi faqat butunlay yotib qolganlarda emas, kunning ko‘p qismini kursi yoki nogironlar aravachasida o‘tkazadiganlarda ham chiqadi. Xavf guruhlariga quyidagilar kiradi:
- insultdan keyin falaj bo‘lgan, umurtqa pog‘onasi jarohatlangan bemorlar;
- keksalar, ayniqsa demans bilan og‘rigan yoki kam harakat qiladiganlar;
- qandli diabet bilan og‘rigan, sezuvchanligi pasaygan odamlar;
- juda ozg‘in yoki, aksincha, og‘ir tana vazniga ega bo‘lganlar;
- kamqonlik, yurak va buyrak yetishmovchiligi sababli to‘qimalari kam qon oladigan bemorlar;
- siydik va najasni tutolmaydigan bemorlar;
- singan suyak, katta operatsiyadan keyin uzoq yotganlar, hushsiz yoki reanimatsiyada yotganlar.
Yotoq yaralari qayerda paydo bo‘ladi
Ular suyak teriga yaqin turgan, bosim ko‘p tushadigan joylarda chiqadi. Yotgan holatga qarab:
- chalqancha yotganda — dumg‘aza (eng ko‘p), tovonlar, ensa, kurak va tirsaklar;
- yonbosh yotganda — son suyagining yon chiqig‘i, tizza ichki tomoni, to‘piq, quloq va yelka;
- o‘tirganda — dumba suyaklari, dumg‘aza va oyoq tovonlari.
Bolalarda ham, ayniqsa jarohat yoki gips, qattiq apparat sababli qimirlay olmaganda, bosim yaralari bo‘lishi mumkin. Ularda tez-tez bosh orqasi va quloq tevaragi shikastlanadi.
Yotoq yaralarining 4 bosqichi: qanday ko‘rinadi
Shifokorlar yaralarni chuqurligiga qarab to‘rt bosqichga ajratadi. Quyida har birining oddiy tavsifi keltirilgan.
1-bosqich: teri butun, lekin qizargan
Teri butun, lekin biror joyda qizil dog‘ bor. Barmoq bilan bosib qo‘yib yuborsangiz, rang oqarmaydi. Joy iliq, qattiq yoki, aksincha, yumshoq bo‘lishi, og‘rishi yoki qichishi mumkin. Qora teriga ega odamlarda qizillik bilinmasligi mumkin, shuning uchun terining rangi, issiqligi va qattiqligini solishtiring. Bu bosqichda bosimni olib tashlash yetarli bo‘ladi, yara ochilmasdan tiklanadi.
2-bosqich: pufak yoki sayoz ochiq yara
Terining ustki qavati shikastlangan: suyuqlik bilan to‘lgan pufak yoki sayoz, pushti-qizil ochiq joy. Yiring yoki o‘lik to‘qima bo‘lmaydi. Odatda bu joy og‘riydi.
3-bosqich: yara teri ostiga o‘tgan
Yara teri ostidagi yog‘ qavatigacha yetgan, chuqurcha shaklida ko‘rinadi. Ichida sarg‘ish yoki qora o‘lik to‘qima bo‘lishi, chetlari chuqurlashib ketishi mumkin. Muskul va suyak hali ko‘rinmaydi.
4-bosqich: muskul va suyakkacha
Yara muskul, paylar yoki suyakkacha yetadi. Yaradan ko‘p suyuqlik oqishi, infeksiya suyakka o‘tishi va qon zaharlanishi (sepsis) xavfi bor. Tashqaridan yara kichik ko‘rinsa ham, ostida katta bo‘shliq yashiringan bo‘lishi mumkin.
Ba’zan teri yuzasi butun, lekin to‘q qizil yoki binafsha-ko‘kimtir, ostida esa chuqur to‘qima zararlangan bo‘ladi. Bunday dog‘ bir necha kunda yaraga aylanishi mumkin, shuning uchun uni tezda shifokorga ko‘rsating.
Yotoq yaralarining oldini olish
Yotoq yarasini davolashdan ko‘ra oldini olish ancha oson. Mana, uyda qilish mumkin bo‘lgan asosiy qoidalar.
Har 2 soatda holatni o‘zgartiring
Yotgan bemorni taxminan har 2 soatda burib turish kerak, tunda ham. Agar teri tez qizarsa, buni tez-tez qilish lozim. Yon tomonga yotqizganda tanani to‘liq 90 darajaga emas, taxminan 30 daraja og‘dirib, orqa va son tagiga yostiq qo‘ying. Bu son suyagining yon chiqig‘idagi bosimni kamaytiradi. Tizzalar orasiga ham yumshoq yostiqcha qo‘yiladi.
Bemorni ko‘targanda yoki surganda sudramang, choyshab bilan ko‘taring yoki ikki kishi bo‘lib surilsin. Karavotning bosh tomonini imkon qadar 30 darajadan ko‘p ko‘tarmang (ovqat vaqtidan boshqa paytda) — aks holda tana pastga sirpanib, dumg‘azada siljish kuchayadi. O‘tirgan bemor har 15–60 daqiqada og‘irligini o‘zgartirib turishi kerak.
Tovonlarni bo‘sh qoldiring
Tovonlar eng zaif joylardan biri. Boldir ostiga yostiq qo‘yib, tovonlarni karavot yuzasidan ko‘tarib qo‘ying: shunda ular hech narsaga tegmaydi. Yostiq tizzani bukmasligi kerak.
To‘g‘ri matras va yostiqlar
Oddiy yumshoq to‘shak yetarli emas. Bosimni taqsimlovchi ko‘pikli yoki havo bilan to‘ldiriladigan matras, ayniqsa havo bosimi vaqti-vaqti bilan o‘zgaradigan turi xavfi yuqori bemorlarga yordam beradi. Shifokor yoki hamshira bemorning xavf darajasiga qarab tanlashga maslahat beradi. Tagiga ko‘p qavat choyshab yoki yostiq to‘plamang: bu bosimni oshiradi. Suv to‘ldirilgan rezina “halqa”lar (donut) tavsiya etilmaydi, ular atrofdagi qon aylanishini yomonlashtiradi.
Teri parvarishi
- terini har kuni ko‘zdan kechiring: dumg‘aza, tovon, son, tirsak, quloq;
- iliq suv va yumshoq vosita bilan yuving, ishqalamang, quruq yumshoq mato bilan bosib quriting;
- qizargan joyni massaj qilmang va ishqalamang — bu zararlangan to‘qimani yanada shikastlaydi;
- quruq terini namlovchi krem bilan yumshating, ammo yara ochilgan joyga surtmang;
- choyshab silliq, quruq, burmasiz va yirik tikuvsiz bo‘lsin, ichki kiyim paxtadan bo‘lsin;
- tirnoqlarni qisqa olib turing, shunda bemor qashinib terini jarohatlamaydi.
Siydik va najas tutolmaslikda parvarish
Namlik terini tez buzadi. Har safar ifloslangandan keyin terini iliq suv bilan yuving, yumshoq quriting va tagliklarni zudlik bilan almashtiring. Terini namlikdan himoya qiluvchi vosita sifatida sink surtmasi kabi himoya vositalaridan foydalanish mumkin. Bu ochiq yara emas, faqat butun teri uchun. Tagliklar nafas oluvchi bo‘lsin, bir necha qavat ustma-ust qo‘yilmasin.
Ovqatlanish va suyuqlik
Ozg‘inlik va suvsizlanish teri zaifligini oshiradi. Bemorning ratsionida oqsil yetarli bo‘lsin: go‘sht, baliq, tuxum, sut mahsulotlari, dukkaklilar. Kunlik suyuqlik miqdorini, agar shifokor cheklamagan bo‘lsa, yetarli darajada ichirib turing. Buyrak, yurak yoki diabet bo‘lsa, miqdor va parhezni shifokor bilan kelishing. Umumiy tamoyil — balansli ovqatlanish va yetarli oqsil. Yutishda qiyinchilik bo‘lsa, ovqat konsistensiyasi va oziqlantirish usulini shifokorga ko‘rsating.
Har bir bosqichda nima qilish kerak
- 1-bosqich. Shu joyga bosimni to‘liq olib tashlang, holatni tez-tez o‘zgartiring, terini toza va quruq saqlang. Massaj qilmang. Qizillik 1–2 kundan so‘ng o‘tmasa, shifokor yoki hamshiraga ko‘rsating.
- 2-bosqich. Pufakni o‘zingiz yormang. Shifokor yoki hamshira tegishli bog‘lamni tanlaydi. Bosimni yo‘qotish va tozalik shart.
- 3–4-bosqich. Bu jiddiy yara: albatta shifokorga ko‘rinish kerak. Uyda o‘zboshimchalik bilan davolash xavfli.
Yotoq yaralarini davolash tamoyillari
Davolashning asosi — yara ustidagi bosimni to‘liq olib tashlash. Agar bemor yarada yotishda davom etsa, hech bir bog‘lam yordam bermaydi. Bundan tashqari:
- tozalash. Yarani har safar toza suv yoki steril sho‘r eritma bilan yuviladi. Vodorod peroksidi, yod, yashil bo‘yoq (zelyonka), spirt yarani quritadi va yangi hujayralarni zararlaydi, shuning uchun ishlatilmaydi;
- zamonaviy bog‘lamlar. Yara ozgina nam muhitda tezroq bitadi. Shu sababli gidrokolloid, ko‘pikli yoki boshqa maxsus bog‘lamlar qo‘llanadi. Ularni qanday tanlash va qachon almashtirishni shifokor yoki hamshira o‘rgatadi;
- o‘lik to‘qimani olib tashlash. Yara ichidagi qora yoki yopishqoq o‘lik to‘qima bitishga xalaqit beradi. Uni shifokor tozalaydi, uyda o‘zingiz qirib olmang;
- infeksiyani davolash. Yara yiringlasa, shifokor yara va qonni tekshirib, antibakterial vositani tanlaydi. Masalan, yiringli yara uchun shifokor Levomekol kabi surtmalarni buyurishi mumkin, lekin buni o‘zboshimchalik bilan ishlatmang;
- og‘riqni kamaytirish. Bog‘lam almashtirishdan oldin og‘riq qoldiruvchi haqida shifokor bilan gaplashing;
- ovqatlanish va kasalliklarni nazorat qilish. Diabet, kamqonlik va boshqa kasalliklar yara bitishini sekinlashtiradi.
Chuqur 3–4-bosqich yaralarida ko‘pincha jarrohlik kerak bo‘ladi: o‘lik to‘qimani kesib tashlash, yara tubini tozalash, ba’zan teri va muskul bilan yopish.
Uyda nimalar qilmaslik kerak
- kamfora spirti, aroq, yod, zelyonka, vodorod peroksidi bilan yarani artmang;
- bemorni og‘riyotgan joyga yotqizmang, “halqa” ostiga qo‘ymang;
- xalq usullari: piyoz, asal, kartoshka, non, ovqat soda va boshqa narsalar yaraga qo‘yilmaydi — ular infeksiyani olib kirishi mumkin;
- qizargan joyni qattiq massaj qilmang;
- kuniga bir marta yarani ishlab qo‘yish yetarli deb o‘ylamang: asosiysi bosimni doimiy kamaytirishdir.
Xulosa
Yotoq yaralari uzoq yotib qolgan odamlarda bosim, siljish va namlik tufayli paydo bo‘ladi. Eng yaxshi himoya — har 2 soatda holatni o‘zgartirish, tovon va dumg‘azani bo‘shatish, to‘g‘ri matras, toza quruq teri, oqsilga boy ovqat va yetarli suyuqlik. Teri qizarsa, bosimni olib tashlang. Yara ochilsa, chuqurlashsa yoki infeksiya belgilari bo‘lsa — kechiktirmay shifokorga murojaat qiling.
Ko‘p beriladigan savollar
Yotoq yarasi nima?
Bu uzoq bosim va siljish tufayli terining hamda uning ostidagi to‘qimalarning shikastlanishi. U qizarishdan boshlanib, chuqur yaragacha borishi mumkin.
Yotoq yaralari qanchada paydo bo‘ladi?
Xavf yuqori bo‘lgan bemorda teri qizarishi bir necha soat ichida boshlanishi mumkin, chuqur zarar esa bir necha kunda rivojlanadi. Shuning uchun holatni muntazam o‘zgartirish muhim.
Yotoq yaralarini uyda davolash mumkinmi?
Yengil, 1-bosqichdagi qizarishni uyda bosimni olib tashlab, parvarish bilan davolash mumkin. Ochiq yaralarni esa shifokor yoki hamshira nazorati ostida davolash kerak, chuqur yaralar uchun esa albatta shifokor ko‘rigi kerak.
Yotoq yaralarini oldini olish uchun nima qilish kerak?
Har 2 soatda holatni o‘zgartirish, maxsus matras, tovonlarni ko‘tarib qo‘yish, toza va quruq teri, tagliklarni o‘z vaqtida almashtirish, oqsilli ovqat va yetarli suyuqlik.
Yotoq yaralarini kamfora spirti yoki xalq vositalari bilan davolasa bo‘ladimi?
Yo‘q. Spirt va boshqa quritadigan vositalar teri va yangi to‘qimani shikastlaydi, xalq vositalari esa infeksiya xavfini oshiradi. Yarani shifokor tavsiya qilgan usulda tozalab, zamonaviy bog‘lam bilan yoping.







