Ovqatdan zaharlanish — bakteriyalar, viruslar, parazitlar yoki ularning toksinlari bilan ifloslangan oziq-ovqat yoki suv iste’mol qilinganda yuzaga keladigan kasallik. Odatda ko‘ngil aynishi, qusish, ich ketishi va qorin og‘rig‘i bilan namoyon bo‘ladi. Ko‘p hollarda u bir necha kun ichida o‘tib ketadi, lekin bolalar, keksalar, homilador ayollar va surunkali kasalligi bor odamlar uchun xavfli bo‘lishi mumkin.
Ayniqsa yoz oylarida, issiq havoda mahsulotlar tez buziladi va zaharlanish holatlari ko‘payadi. To‘ylar, ko‘chadagi ovqatlar, sovutgichsiz qolgan taomlar — eng ko‘p uchraydigan manbalar. Ushbu maqolada zaharlanishning sabablari, belgilari, uyda qanday yordam berish, qachon shifokorga murojaat qilish kerakligi va oldini olish yo‘llari haqida gaplashamiz.
Ovqatdan zaharlanishning sabablari
Zaharlanishni keltirib chiqaradigan asosiy omillar:
- Bakteriyalar — salmonella, ichak tayoqchasining ayrim turlari, stafilokokk, kampilobakter va boshqalar. Ba’zilari ovqatda toksin ishlab chiqaradi, va bu toksin qayta isitilganda ham yo‘qolmasligi mumkin.
- Viruslar — masalan, norovirus va rotavirus. Ular iflos qo‘llar va suv orqali oson yuqadi.
- Parazitlar — lyambliya va boshqalar, ko‘pincha ifloslangan suv orqali.
- Botulizm — noto‘g‘ri tayyorlangan uy konservalarida rivojlanadigan bakteriya toksini. Bu juda xavfli holat.
- Kimyoviy moddalar va zaharli qo‘ziqorinlar.
Xavfli mahsulotlar
- yaxshi pishirilmagan go‘sht, parranda va qiyma;
- xom yoki yarim pishgan tuxum, tuxumli kremlar va mayonezli salatlar;
- pasterizatsiya qilinmagan sut va sut mahsulotlari;
- xona haroratida uzoq qolgan taomlar, ayniqsa guruchli va go‘shtli ovqatlar;
- yuvilmagan sabzavot, meva va ko‘katlar;
- shishgan qopqoqli yoki g‘alati hidli konservalar;
- dengiz mahsulotlari va baliq, agar ular noto‘g‘ri saqlangan bo‘lsa.
Belgilari
Belgilar ovqat yegandan bir necha soatdan keyin yoki bir necha kundan so‘ng paydo bo‘lishi mumkin — bu qo‘zg‘atuvchiga bog‘liq. Eng ko‘p uchraydiganlari:
- ko‘ngil aynishi va qusish;
- ich ketishi, ba’zan ko‘p marta;
- qorinda sanchiqsimon og‘riq;
- isitma, qaltirash;
- holsizlik, bosh og‘rig‘i;
- ishtahaning yo‘qolishi.
Suvsizlanish belgilari
Ovqatdan zaharlanishning eng asosiy xavfi — qusish va ich ketishi tufayli suyuqlik va tuzlarni yo‘qotish. Uning belgilari:
- kuchli chanqoq, og‘iz va lablarning qurishi;
- siydikning kamayishi va to‘q rangga kirishi;
- bosh aylanishi, ayniqsa o‘rnidan turganda;
- kuchli holsizlik, uyquchanlik;
- bolalarda — yig‘laganda ko‘z yoshi bo‘lmasligi, quruq taglik, liqildoqning ichiga botishi, sustlik.
Botulizm belgilari
Uy konservasi, quritilgan baliq yoki dudlangan mahsulot iste’molidan keyin ko‘rishning xiralashishi, ko‘z oldida narsalar ikkita ko‘rinishi, qovoqlar osilishi, yutish va gapirishning qiyinlashishi, og‘iz qurishi, mushak kuchsizligi paydo bo‘lsa — bu botulizm bo‘lishi mumkin. Bu holatda zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak.
Uyda birinchi yordam
Yengil zaharlanishda, ayniqsa kattalarda, ko‘pincha uyda yordam berish mumkin:
- Suyuqlikni tiklang. Bu eng muhim qadam. Tez-tez, kichik qultumlarda iching. Dorixonada sotiladigan og‘iz orqali regidratatsiya eritmalari yo‘qotilgan tuz va suvni eng yaxshi tiklaydi — ularni yo‘riqnomaga muvofiq tayyorlang. Oddiy suv, shakarsiz choy ham mumkin.
- Qusish bo‘lsa, bir oz kuting, keyin bir-ikki qultumdan boshlab asta-sekin ichishni davom ettiring.
- Dam oling. Organizm kuchini tiklashi kerak.
- Ovqatni asta-sekin qaytaring. Ko‘ngil aynishi kamaygach, yengil taomlar — guruch bo‘tqasi, qotirilgan non, banan, pishirilgan kartoshka, yog‘siz sho‘rva bilan boshlang.
- Bir necha kun saqlaning: yog‘li, qovurilgan, achchiq taomlar, sut, kofe, gazli va spirtli ichimliklardan.
- Gigiyenaga rioya qiling. Qo‘llarni sovun bilan tez-tez yuving, bemorga alohida sochiq va idish bering — ba’zi infeksiyalar oila a’zolariga oson yuqadi.
Nimalarni qilmaslik kerak
- shifokor tavsiyasisiz antibiotik ichmang — ko‘p zaharlanishlarda ular kerak emas va foyda bermaydi;
- ich ketishini to‘xtatuvchi dorilarni, ayniqsa isitma yoki qonli ich ketishida, o‘zboshimchalik bilan qabul qilmang;
- bolalarga kattalar dorilarini bermang;
- marganets eritmasi, spirt yoki boshqa «xalq usullari» bilan me’dani yuvishga urinmang;
- kuchli qorin og‘rig‘ida qorinni isitmang.
Tashxis va davolash
Shifokor shikoyatlar, nima va qachon iste’mol qilingani, boshqa oila a’zolarida ham shunday belgilar bor-yo‘qligini so‘raydi. Kerak bo‘lsa, najas tahlili, qon tahlillari o‘tkaziladi. Davolash asosan suvsizlanishni bartaraf etishga qaratiladi. Og‘ir holatlarda tomir orqali eritmalar yuboriladi. Ayrim bakterial infeksiyalarda yoki parazitlarda shifokor maxsus dori buyurishi mumkin. Botulizm va zaharli qo‘ziqorinlar bilan zaharlanish faqat shifoxonada davolanadi.
Kimlar uchun ayniqsa xavfli?
- chaqaloqlar va kichik yoshdagi bolalar — ular tez suvsizlanadi;
- keksalar;
- homilador ayollar — ayrim infeksiyalar homilaga zarar yetkazishi mumkin;
- qandli diabet, buyrak, yurak kasalliklari bor odamlar;
- immuniteti pasaygan odamlar.
Bu guruhdagi odamlarda zaharlanish belgilari paydo bo‘lsa, shifokor bilan erta bog‘lanish tavsiya etiladi.
Profilaktika
- Qo‘llarni yuving — ovqat tayyorlashdan oldin, xom go‘sht bilan ishlagandan keyin, hojatxonadan keyin va ovqatdan oldin.
- Xom va pishgan mahsulotlarni ajrating — go‘sht va sabzavot uchun alohida taxta va pichoq ishlating.
- Yaxshi pishiring — go‘sht, parranda, qiyma va tuxum to‘liq pishgan bo‘lishi kerak.
- Sovutgichda saqlang — tez buziladigan taomlarni xona haroratida uzoq qoldirmang, ayniqsa yozda. Qolgan ovqatni tezda sovutib, sovutgichga qo‘ying.
- Qayta isitishda taomni yaxshilab qaynatib isiting va bir necha marta qayta isitmang.
- Sabzavot va mevalarni oqar suvda yaxshilab yuving.
- Ichimlik suvi sifatiga ishonchingiz bo‘lmasa, qaynatib iching.
- Konservalarga e’tibor bering — qopqog‘i shishgan, ochilganda ko‘pik chiqadigan yoki g‘alati hidli konservalarni tatib ko‘rmang, darhol tashlang.
- Ko‘chadagi ovqatlarni ishonchli, toza joylardan oling.
- Yaroqlilik muddatini tekshiring.
Xulosa
Ovqatdan zaharlanish ko‘pincha bir necha kun ichida o‘tadi, lekin uning asosiy xavfi — suvsizlanish. Suyuqlikni tez-tez, kichik qultumlarda ichish, regidratatsiya eritmalaridan foydalanish va dam olish eng muhim yordamdir. Gigiyena, mahsulotlarni to‘g‘ri saqlash va yaxshi pishirish zaharlanishning ko‘p holatlarining oldini oladi. Xavfli belgilar paydo bo‘lsa yoki bemor xavf guruhida bo‘lsa, kechiktirmay shifokorga murojaat qiling.
Yana o‘qing: rotavirus infeksiyasi.
Qish mavsumi uchun foydali: is gazidan zaharlanish.
Ko‘p beriladigan savollar
Ovqatdan zaharlanish qancha davom etadi?
Ko‘p hollarda belgilar bir-uch kun ichida yengillashadi. Ba’zi infeksiyalarda bu biroz uzoqroq davom etishi mumkin. Agar ahvol bir necha kundan keyin ham yaxshilanmasa, shifokorga murojaat qiling.
Zaharlanganda nima ichish kerak?
Eng yaxshisi — dorixonada sotiladigan og‘iz orqali regidratatsiya eritmalari, chunki ular suv bilan birga tuzlarni ham tiklaydi. Shuningdek oddiy suv va shakarsiz choy ichish mumkin. Kichik qultumlarda, tez-tez iching.
Zaharlanganda antibiotik ichish kerakmi?
Ko‘p hollarda antibiotik kerak emas, chunki zaharlanish viruslar yoki toksinlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Antibiotikni faqat shifokor ko‘rsatma bo‘lganda buyuradi.
Bolada zaharlanish qachon xavfli?
Bolalar tez suvsizlanadi. Agar bola ichishdan bosh tortsa, uzoq vaqt siymasa, sust bo‘lib qolsa, qusish to‘xtamasa yoki najasda qon bo‘lsa, zudlik bilan shifokorga yoki 103 ga murojaat qiling.







