Har qish O‘zbekistonda is gazidan zaharlanish holatlari haqida xabarlar eshitiladi: oila tunda pechka yoki gaz isitgichni yoqib uxlaydi, ertalab esa ba’zilar uyg‘onmaydi. Bunday fojialarning aksariyatini oddiy qoidalarni bilish orqali oldini olish mumkin. Is gazidan zaharlanish xavfli, chunki odam gazni sezmaydi, dastlabki belgilar esa oddiy charchoq yoki shamollashga o‘xshaydi.
Ushbu maqolada is gazi nima ekanini, u qayerdan paydo bo‘lishini, zaharlanish belgilari va alomatlarini, birinchi yordamni qanday ko‘rsatishni hamda oilangizni qanday himoya qilishni batafsil ko‘rib chiqamiz.
Is gazi nima va nega uni sezib bo‘lmaydi
Is gazi — uglerod oksidi (CO). U yonilg‘i (tabiiy gaz, ko‘mir, o‘tin, benzin, suyultirilgan gaz) kislorod yetishmagan sharoitda to‘liq yonmaganda hosil bo‘ladi. Bu gazning rangi ham, hidi ham, ta’mi ham yo‘q, ko‘z va nafas yo‘llarini achishtirmaydi. Shuning uchun uni «jim qotil» deb atashadi: odam xavf ostida ekanini bilmay, uxlab qolishi mumkin.
Muhim farq: uyda sezadigan «gaz hidi» — bu tabiiy gazga xavfsizlik uchun qo‘shiladigan maxsus hidli modda. Gaz sizib chiqsa, hid seziladi. Is gazi esa yonish mahsuloti, u hech qanday hid bermaydi. «Gaz hidi yo‘q, demak xavfsiz» degan fikr noto‘g‘ri.
Nafas bilan kirgan is gazi qondagi gemoglobin bilan kislorodga qaraganda 200–250 marta kuchliroq bog‘lanadi va karboksigemoglobin hosil qiladi. Natijada qon to‘qimalarga kislorod tashiy olmaydi. Eng avval kislorodga eng muhtoj a’zolar — miya va yurak zarar ko‘radi. Bundan tashqari, is gazi hujayralarning o‘zida ham energiya hosil bo‘lishini buzadi.
Is gazi qayerdan paydo bo‘ladi
Qishda xavf keskin oshadi: derazalar yopiq, xonalar zich berkitilgan, isitish asboblari esa kun bo‘yi ishlaydi. Eng ko‘p uchraydigan manbalar:
- mo‘risiz yoki mo‘risi buzuq gaz isitgichlar («reflektor», «pechka»);
- xonani gaz plita yoki duxovka bilan isitish;
- ko‘mir yoki o‘tin pechkasi, mo‘ri qopqog‘i (zaslonka) cho‘g‘ hali o‘chmasdan yopilganda;
- sandal va xonaga kiritilgan cho‘g‘li mangal;
- tandir, mo‘risi tiqilib qolgan yoki tortishi yomon o‘choqlar;
- vannaxonadagi gaz suv isitgich (kolonka) shamollatish yomon bo‘lganda;
- yopiq garajda ishlab turgan avtomobil, generator yoki benzinli asboblar;
- yong‘in paytidagi tutun.
Mo‘ri tiqilishi qishda tez-tez uchraydi: qush ini, qurum, muz yoki shamol teskari tortishi tutunni xonaga qaytaradi. Shamol kuchli bo‘lgan kunlarda xavf yana ortadi.
Is gazidan zaharlanish belgilari
Belgilar havodagi gaz miqdori, nafas olingan vaqt va odamning sog‘lig‘iga bog‘liq. Bir xil xonada kichik bola, homilador ayol yoki keksa odam boshqalardan oldinroq va og‘irroq zaharlanadi. Shartli ravishda uch darajaga bo‘linadi.
Yengil daraja
- bosh og‘rig‘i (eng ko‘p uchraydigan belgi), ko‘pincha chakka sohasida «tomir urib» og‘riydi;
- bosh aylanishi, holsizlik, charchoq;
- ko‘ngil aynishi, ba’zan qusish;
- quloqda shang‘illash, ko‘z oldi qorong‘ilashishi.
O‘rta daraja
- kuchli bosh og‘rig‘i va takroriy qusish;
- chalkashlik, mudroq holat, fikrni jamlay olmaslik;
- yurak tez urishi, hansirash, ko‘krakda og‘riq;
- harakat muvofiqligining buzilishi, gandiraklash, ko‘rishning xiralashishi.
Og‘ir daraja
- hushdan ketish, tutqanoq;
- yurak ritmining buzilishi, infarkt;
- nafasning sustlashishi, koma va o‘lim.
Kitoblarda tilga olinadigan «olcha rangli» qizil teri kam uchraydi va odatda juda kech paydo bo‘ladi, shuning uchun unga ishonib bo‘lmaydi. Uydagi pulsoksimetr ham aldashi mumkin: u karboksigemoglobinni oddiy gemoglobindan ajrata olmaydi va zaharlangan odamda ham normal ko‘rsatkich chiqarishi mumkin.
Nega uni gripp yoki ovqatdan zaharlanish bilan adashtirishadi
Bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi va holsizlik ko‘plab kasalliklarda uchraydi. Odamlar ko‘pincha buni shamollash yoki ovqatdan zaharlanish deb o‘ylaydi. Bosh og‘rig‘i va ko‘ngil aynishining boshqa sabablari haqida bosh og‘rig‘i va ko‘ngil aynishi maqolamizda yozganmiz. Quyidagi belgilar is gazidan shubhalanishga asos bo‘ladi:
- bir xonadagi bir necha kishi, ayniqsa butun oila bir vaqtda o‘zini yomon his qilmoqda;
- uy hayvonlari (mushuk, it, qushlar) ham holsiz, uyquchan bo‘lib qolgan;
- uydan chiqqanda yoki ishga ketganda ahvol yaxshilanadi, qaytib kelganda yana yomonlashadi;
- belgilar pechka, isitgich yoki kolonka yoqilgandan keyin, ko‘pincha ertalab uyg‘onganda kuchli bo‘ladi;
- isitmasiz «gripp» va ich ketishsiz «zaharlanish».
Is gazidan zaharlanganda birinchi yordam
Har bir daqiqa muhim. Asosiy maqsad — odamni gazdan tezda uzoqlashtirish va yordam chaqirish. Quyidagi tartibda harakat qiling:
- Toza havoga chiqing. Zaharlangan odamni va boshqa barcha oila a’zolarini, uy hayvonlarini darhol tashqariga yoki toza havoli joyga olib chiqing. Eshik va derazalarni keng oching.
- Manbani o‘chiring, agar buni bir zumda, xavfsiz qilish mumkin bo‘lsa (gaz kranini burash, isitgichni o‘chirish). Buning uchun xonada uzoq qolmang.
- 103 ga qo‘ng‘iroq qiling (tez tibbiy yordam). Xonada tutun bo‘lsa, odamlar ichkarida qolgan yoki yong‘in xavfi bo‘lsa, 101 ga (favqulodda vaziyatlar va yong‘in xizmati) ham xabar bering.
- Ichkariga qaytib kirmang. Qutqaruvchilar o‘zlari ham zaharlanib qolgan holatlar ko‘p. Ichkarida qolganlarni olib chiqish uchun maxsus xizmatni kuting.
- Hushini yo‘qotgan, ammo nafas olayotgan odamni yonboshiga yotqizing (barqaror holat), qusuq nafas yo‘liga tushmasligi uchun. Ustini yoping, sovqotmasin.
- Nafas olmasa — darhol yurak-o‘pka reanimatsiyasini boshlang: ko‘krak qafasi o‘rtasiga daqiqasiga 100–120 marta, 5–6 sm chuqurlikda bosing. O‘rgatilgan bo‘lsangiz, har 30 bosishdan keyin 2 ta nafas bering. Shifokorlar kelguncha to‘xtamang.
- Hushida bo‘lsa — tinchlantiring, harakat qildirmang, yolg‘iz qoldirmang.
Nimalarni qilmaslik kerak: sut, qatiq, tuzli suv, nashatir spirti yoki boshqa «xalq vositalari» bilan davolashga urinmang — ular is gazini organizmdan chiqarmaydi va vaqtni yo‘qotadi. Hushsiz odamning og‘ziga hech narsa quymang. Toza havoga chiqqandan keyin yaxshi bo‘lib qolgan odam ham shifokor ko‘rigidan o‘tishi shart: kech namoyon bo‘ladigan asoratlar bo‘lishi mumkin.
Kasalxonada qanday davolanadi
Shifokorlar qondagi karboksigemoglobin darajasini maxsus qon tahlili (ko-oksimetriya) orqali aniqlaydi. Yurak shikastlanishini tekshirish uchun EKG va qon tahlillari o‘tkaziladi, homilador ayollarda homila holati baholanadi.
Asosiy davo — 100% kislorod. Oddiy havoda is gazining yarmi organizmdan taxminan 4–5 soatda chiqadi, toza kislorod bilan esa bu vaqt bir necha barobar qisqaradi. Og‘ir holatlarda giperbarik oksigenatsiya qo‘llanadi: bemor yuqori bosimli maxsus kamerada kislorod bilan nafas oladi, bu gazni yanada tezroq chiqaradi. Bu usul odatda hushdan ketish, tutqanoq, og‘ir nevrologik belgilar, yurak shikastlanishi yoki homiladorlikda ko‘rib chiqiladi. Qaror shifokor tomonidan qabul qilinadi.
Kech namoyon bo‘ladigan asoratlar
Is gazidan zaharlanishning xavfli tomoni — u o‘tib ketgandek tuyulgandan keyin ham iz qoldirishi. O‘rta va og‘ir zaharlanishdan keyin bir necha kundan 4–6 haftagacha bo‘lgan davrda kechikkan nevrologik asoratlar paydo bo‘lishi mumkin:
- xotira va diqqatning pasayishi;
- xulq-atvor o‘zgarishi, tushkunlik, asabiylashish;
- bosh og‘rig‘ining davom etishi;
- harakatlarning sekinlashishi, qo‘l titrashi (parkinsonizmga o‘xshash holat);
- kamdan-kam hollarda siydik tuta olmaslik.
Shuning uchun zaharlanishdan keyin bir necha hafta davomida o‘zingizni yoki yaqiningizni kuzating. Yangi xotira, nutq yoki harakat muammolari paydo bo‘lsa, nevrologga murojaat qiling. Yurak kasalliklari bor odamlarda zaharlanish infarkt yoki aritmiyaga turtki bo‘lishi mumkin.
Kimlar uchun eng xavfli
- Homilador ayollar. Homila gemoglobini is gazini kattalarnikidan ham kuchliroq bog‘laydi va uni sekinroq chiqaradi. Onada yengil belgilar bo‘lsa ham, homila jiddiy zarar ko‘rishi mumkin.
- Bolalar. Ular tez nafas oladi va gazni ko‘proq qabul qiladi, belgilarini esa tushuntira olmaydi.
- Keksalar. Belgilar ko‘pincha «qarilik», «bosim» deb e’tibordan chetda qoladi.
- Yurak va o‘pka kasalliklari bor odamlar — stenokardiya, yurak yetishmovchiligi, surunkali o‘pka kasalligi, kamqonlik.
- Uxlayotgan va spirtli ichimlik ichgan odamlar — ular belgilarni sezmaydi va o‘z vaqtida uyg‘onmaydi.
Is gazidan zaharlanishning oldini olish
Is gazidan zaharlanishning deyarli barcha holatlarini oldini olsa bo‘ladi. Eng muhim qoidalar:
- Is gazi detektorini o‘rnating. Bu arzon asbob signal berib, odamni gaz xavfli darajaga yetmasdan uyg‘otadi. Uni yotoqxonalar yaqiniga va isitish asboblari bor xonaga qo‘ying, oyda bir marta tugmasini bosib tekshiring, batareyasini almashtiring. Datchikning xizmat muddati odatda 5–10 yil.
- Xonani gaz plita yoki duxovka bilan isitmang. Ular isitish uchun mo‘ljallanmagan.
- Gaz isitgich yoqilgan xonada uxlamang, ayniqsa mo‘risiz isitgich bilan. Yotishdan oldin uni o‘chiring.
- Pechka mo‘ri qopqog‘ini cho‘g‘ butunlay o‘chmaguncha yopmang. Ko‘k olov yoki cho‘g‘ ko‘rinib tursa — hali erta.
- Har kuzda, isitish mavsumidan oldin mo‘ri va shamollatish kanallarini mutaxassisga tekshirtiring va tozalating. Tortishni tekshirish uchun shamollatish teshigiga yupqa qog‘oz tutib ko‘ring.
- Sandal va mangal uchun cho‘g‘ni yopiq xonaga kiritmang.
- Gaz kolonka va isitgichlarni faqat litsenziyali usta o‘rnatsin. Olov sariq-qizil rangda bo‘lsa yoki asbob yuzasida qurum paydo bo‘lsa — bu yonish yomonligi belgisi, asbobni tekshirtiring.
- Avtomobilni yopiq garajda, hatto eshik ochiq bo‘lsa ham, ishlatib qo‘ymang. Generator va benzinli asboblarni faqat ochiq havoda, deraza va eshiklardan uzoqda ishlating.
- Xonalarni kuniga bir necha marta qisqa vaqt shamollating, shamollatish teshiklarini berkitmang.
- Qo‘shnilaringiz, ayniqsa yolg‘iz yashovchi keksalar bilan qish xavfsizligi haqida gaplashing.
Xulosa
Is gazi ko‘rinmaydi va hidi yo‘q, ammo u bir necha soat ichida butun oilani zaharlashi mumkin. Bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi va ko‘ngil aynishi bir vaqtda bir necha kishida paydo bo‘lsa, birinchi navbatda is gazidan shubhalaning: hammani toza havoga olib chiqing va 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Ichkariga qaytib kirmang, nafas bo‘lmasa reanimatsiyani boshlang. Eng ishonchli himoya — is gazi detektori, soz mo‘ri va gaz isitgich yoqilgan xonada uxlamaslik.
Ko‘p beriladigan savollar
Is gazidan zaharlanish belgilari qanday?
Dastlabki belgilar — bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi, ko‘ngil aynishi, holsizlik va uyquchanlik. Keyin chalkashlik, qusish, yurak tez urishi va hansirash qo‘shiladi. Og‘ir holatlarda hushdan ketish, tutqanoq va koma rivojlanadi. Bir xonadagi bir necha kishi bir vaqtda kasallansa, bu muhim ogohlantiruvchi belgi.
Is gazidan zaharlanganda birinchi yordam qanday ko‘rsatiladi?
Odamni darhol toza havoga olib chiqing, eshik-derazalarni oching, 103 ga qo‘ng‘iroq qiling, kerak bo‘lsa 101 ga ham. Hushsiz, ammo nafas olayotgan odamni yonboshiga yotqizing. Nafas bo‘lmasa, yurak-o‘pka reanimatsiyasini boshlang. Ichkariga qaytib kirmang va xalq vositalari bilan vaqt yo‘qotmang.
Is gazidan zaharlanish alomatlari qancha vaqtda paydo bo‘ladi?
Gaz miqdori yuqori bo‘lsa, belgilar bir necha daqiqada, past bo‘lsa soatlar davomida asta-sekin paydo bo‘ladi. Uxlayotgan odam belgilarni sezmaydi, shuning uchun tungi zaharlanishlar eng xavfli. Kechikkan nevrologik asoratlar esa bir necha kundan 6 haftagacha keyin namoyon bo‘lishi mumkin.
Is gazidan zaharlanishning oldini olish uchun nima qilish kerak?
Is gazi detektorini o‘rnating, xonani gaz plita bilan isitmang, gaz isitgich yoqilgan xonada uxlamang, mo‘ri va shamollatishni har mavsumda tekshirtiring, cho‘g‘ni yopiq xonaga kiritmang va avtomobilni yopiq garajda ishlatib qo‘ymang.
Toza havoga chiqqandan keyin yaxshi bo‘lsam, shifokorga borish shartmi?
Ha. Ahvol yaxshilangani gazning organizmdan to‘liq chiqqanini anglatmaydi. Yurak shikastlanishi va kechikkan nevrologik asoratlar xavfi bor, ayniqsa homilador ayollar, bolalar va yurak kasalligi bor odamlarda. Shifokor qon tahlili orqali zaharlanish darajasini aniqlaydi va kislorod bilan davolash kerakligini hal qiladi.







