Bir ko‘zda to‘satdan ko‘rish xiralashdi, ko‘zni qimirlatganda og‘riq paydo bo‘ldi yoki oyoq-qo‘l bir necha kun davomida uvishib yurdi — keyin hammasi o‘z-o‘zidan o‘tib ketdi. Ko‘pchilik bunday epizodlarni charchoq yoki «nerv»dan deb o‘ylaydi. Ammo yosh odamda bunday belgilar ba’zan tarqoq sklerozning birinchi xabarchisi bo‘ladi.
Tarqoq skleroz (ko‘p o‘choqli skleroz, inglizcha multiple sclerosis, MS) — markaziy nerv tizimining surunkali autoimmun kasalligi. U ko‘pincha 20–40 yoshda boshlanadi va ayollarda erkaklarga qaraganda 2–3 marta ko‘proq uchraydi. Yaxshi xabar shundaki, so‘nggi 20–30 yilda davolash keskin o‘zgardi: bugun tarqoq skleroz — hukm emas, balki to‘g‘ri nazorat qilinsa, ko‘pchilik odamlar o‘qish, ishlash va oila qurishda davom etadigan kasallik. Quyida tarqoq skleroz kasalligi haqida asosiy ma’lumotlarni sodda tilda ko‘rib chiqamiz.
Tarqoq skleroz nima
Bosh va orqa miyadagi nerv tolalari miyelin deb ataladigan yog‘li qobiq bilan o‘ralgan. Miyelin elektr simining izolyatsiyasiga o‘xshaydi: u nerv impulsining tez va aniq o‘tishini ta’minlaydi. Tarqoq sklerozda immun tizimi xato qilib, o‘z miyelinini «begona» deb hujum qiladi. Natijada yallig‘lanish o‘choqlari paydo bo‘ladi, miyelin yemiriladi (demiyelinizatsiya), keyinroq esa nerv tolalarining o‘zi ham shikastlanishi mumkin.
Yallig‘lanish o‘chog‘i bitib, o‘rnida zich chandiq — «skleroz» qoladi. Bunday o‘choqlar bosh va orqa miyaning turli joylarida, turli vaqtda paydo bo‘ladi, shuning uchun kasallik «tarqoq» deb ataladi. Qaysi joy shikastlansa, belgilar ham shunga bog‘liq bo‘ladi: ko‘rish, sezgi, harakat, muvozanat yoki siydik chiqarish.
Nimadan kelib chiqadi
Yagona sabab yo‘q. Kasallik irsiy moyillik va tashqi omillar birikuvidan rivojlanadi. Isbotlangan xavf omillari:
- Epshteyn–Barr virusi bilan o‘tkazilgan infeksiya (ayniqsa yuqumli mononukleoz) — eng kuchli tashqi omillardan biri;
- D vitamini tanqisligi va quyosh nurini kam olish — ekvatordan uzoq hududlarda kasallik ko‘proq uchraydi;
- chekish — kasallik xavfini oshiradi va uning tezroq rivojlanishiga bog‘liq;
- o‘smirlik davridagi ortiqcha vazn;
- yaqin qarindoshda tarqoq skleroz borligi (xavf oshadi, lekin kasallik to‘g‘ridan-to‘g‘ri nasldan o‘tmaydi).
D vitaminining immun tizimidagi o‘rni va uning darajasini qanday tekshirish haqida D vitamini maqolamizda batafsil yozganmiz. Tarqoq skleroz yuqumli emas: u bemordan boshqa odamga o‘tmaydi.
Tarqoq sklerozning birinchi belgilari
Kasallik ko‘pincha bir necha kundan bir necha haftagacha davom etadigan nevrologik epizod bilan boshlanadi. Eng ko‘p uchraydigan birinchi belgilar:
- Ko‘rish nervi yallig‘lanishi (optik nevrit) — bir ko‘zda ko‘rishning bir necha kun ichida xiralashishi, ranglarning «oqarib» ko‘rinishi, ko‘zni harakatlantirganda og‘riq;
- uvishish va sezgi o‘zgarishi — oyoq, qo‘l yoki tananing yarmida chumoli yurgandek sezgi, «paypoq kiygandek» his;
- ikkilanib ko‘rish — ko‘z harakatini boshqaradigan yo‘llar shikastlanganda;
- holsizlik — bir oyoq yoki qo‘lda kuchsizlik, oyoqni sudrab yurish;
- Lermitt belgisi — boshni oldinga egganda umurtqa bo‘ylab oyoqlarga «tok urgandek» qisqa sezgi;
- muvozanat buzilishi va bosh aylanishi, qadamning beqarorligi;
- siydik chiqarishning tez-tez yoki shoshilinch bo‘lishi.
Bosh aylanishi juda ko‘p sabablarga ega va ko‘pincha quloq bilan bog‘liq bo‘ladi — farqlari haqida bosh aylanishi maqolasida o‘qing. Tarqoq sklerozda u odatda boshqa nevrologik belgilar bilan birga keladi.
Ayollarda tarqoq skleroz belgilari
Belgilar erkak va ayollarda deyarli bir xil. Farqi shundaki, ayollarda kasallik ko‘proq uchraydi, ko‘pincha xurujlar bilan kechadigan shakl bilan boshlanadi, va homiladorlik, tug‘ruqdan keyingi davr hamda gormonal o‘zgarishlar kasallik kechishiga ta’sir qiladi. Charchoq, sezgi buzilishlari va siydik bilan bog‘liq muammolarni ayollar ko‘pincha boshqa sabablarga yo‘yadi, shuning uchun tashxis kechikishi mumkin.
Kam e’tibor beriladigan belgilar
Tarqoq sklerozning eng ko‘p uchraydigan va eng og‘ir kechiriladigan belgilaridan biri — kuchli charchoq: dam olgandan keyin ham o‘tmaydigan, kundalik ishlarni qiyinlashtiradigan holsizlik. Ammo charchoqning sabablari juda ko‘p — kamqonlikdan qalqonsimon bez kasalliklarigacha, ular haqida doimiy charchoq maqolasida yozganmiz. Shuningdek, issiq vannadan yoki isitmadan keyin belgilarning vaqtincha kuchayishi (Uhthoff fenomeni), xotira va diqqatning pasayishi, kayfiyat tushishi, siydik va jinsiy funksiya buzilishlari ham uchraydi.
Tarqoq skleroz shakllari
- Klinik izolyatsiyalangan sindrom (KIS) — birinchi nevrologik epizod. Agar MRT da boshqa o‘choqlar ham topilsa, tarqoq sklerozga o‘tish ehtimoli yuqori.
- Remissiya bilan kechadigan (xurujli) shakl — eng ko‘p, taxminan 85% hollarda boshlanishda uchraydi. Xurujlar (yangi yoki kuchaygan belgilar, kamida 24 soat davom etadi) remissiya bilan almashinadi, bu davrda belgilar to‘liq yoki qisman o‘tadi.
- Ikkilamchi progressiv shakl — yillar o‘tib xurujli shakl asta-sekin, xurujlarsiz ham kuchayib boradigan bosqichga o‘tishi mumkin. Zamonaviy davolash bu o‘tishni sezilarli kechiktiradi.
- Birlamchi progressiv shakl — 10–15% bemorlarda kasallik boshidan xurujlarsiz, asta-sekin, ko‘pincha yurish qiyinlashishi bilan kechadi. Odatda kechroq yoshda boshlanadi.
Tashxis qanday qo‘yiladi
Tarqoq sklerozni bitta tahlil bilan aniqlab bo‘lmaydi. Nevrolog shikoyatlar, ko‘rik natijalari va tekshiruvlarni birgalikda baholaydi. Asosiy tamoyil — o‘choqlarning makonda tarqoqligi (miyaning turli qismlarida) va vaqtda tarqoqligi (turli vaqtda paydo bo‘lgani)ni ko‘rsatish. Bu tamoyil xalqaro McDonald mezonlarida mustahkamlangan va ular davriy ravishda yangilanadi.
- Bosh va orqa miya MRT si kontrast modda bilan — asosiy tekshiruv. U demiyelinizatsiya o‘choqlarining joyi va soni, yangi (faol, kontrast to‘playdigan) va eski o‘choqlarni ko‘rsatadi. Bitta MRT da ham faol, ham eski o‘choqlar ko‘rinsa, vaqtda tarqoqlik isbotlangan hisoblanadi.
- Orqa miya suyuqligi (likvor) tahlili — lyumbal punksiya orqali olinadi. Unda oligoklonal guruhlar topilishi miya ichida surunkali immun jarayon borligini ko‘rsatadi va tashxisni tasdiqlashga yordam beradi.
- Uyg‘otilgan potensiallar va ko‘z tubi, ko‘rish nervini tekshirish — yashirin shikastlanishlarni aniqlash uchun.
- Qon tahlillari — tarqoq sklerozga o‘xshash holatlarni istisno qilish uchun: B12 vitamini tanqisligi, qalqonsimon bez, infeksiyalar, boshqa autoimmun kasalliklar, optikomiyelit spektri kasalliklari (AQP4 va MOG antitanalari).
MRT da topilgan bir nechta oq dog‘ning o‘zi hali tarqoq skleroz degani emas: bunday o‘choqlar migren, qon tomir o‘zgarishlari va yosh bilan ham uchraydi. Shuning uchun xulosani faqat nevrolog klinik ko‘rinish bilan birga talqin qiladi.
Tarqoq sklerozni davolash
Tarqoq sklerozni hozircha butunlay davolab bo‘lmaydi, lekin uni nazorat qilish mumkin. Davolash uch yo‘nalishdan iborat: xurujni to‘xtatish, kasallik rivojini sekinlashtirish va belgilarni yengillashtirish. Barcha dorilar faqat nevrolog tomonidan tayinlanadi va nazorat qilinadi.
Xurujni davolash
Kundalik hayotga xalaqit beradigan xurujda odatda qisqa kurs davomida yuqori dozada kortikosteroidlar tayinlanadi. Ular yallig‘lanishni tezroq so‘ndiradi va tiklanishni tezlashtiradi, ammo kasallikning uzoq muddatli kechishini o‘zgartirmaydi. Steroidlar yordam bermagan og‘ir xurujda plazmaferez qo‘llanishi mumkin. Muhimi: isitma, siydik yo‘li infeksiyasi yoki issiqlik eski belgilarni vaqtincha kuchaytirishi mumkin — bu «soxta xuruj» bo‘lib, asosiy sababni davolash kifoya.
Kasallikni o‘zgartiruvchi davolash
Bu dorilar immun tizimining miyelinga hujumini kamaytiradi, yangi xurujlar va MRT dagi yangi o‘choqlar sonini kamaytiradi, nogironlik rivojini sekinlashtiradi. Ular quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
- in’eksion dorilar — interferon beta va glatiramer atsetat, uzoq yillardan beri qo‘llanadi;
- tabletkalar — immun hujayralar faolligini yoki harakatini o‘zgartiruvchi bir nechta guruh;
- monoklonal antitanalar — tomir ichiga yoki teri ostiga yuboriladigan, yuqori samarali dorilar; ulardan biri birlamchi progressiv shaklda ham qo‘llash uchun ruxsat etilgan.
Bugungi yondashuv — davolashni iloji boricha erta boshlash: miya to‘qimasi yo‘qotilgandan keyin uni qaytarib bo‘lmaydi. Dori tanlash kasallik faolligi, yosh, homiladorlik rejasi, yondosh kasalliklar va dorining xavfsizlik profiliga bog‘liq. Davolash davomida muntazam MRT va qon tahlillari o‘tkaziladi.
Belgilarni yengillashtirish va reabilitatsiya
Mushak taranglashuvi (spastiklik), siydik chiqarish buzilishlari, og‘riq, charchoq va depressiya alohida davolanadi. Fizioterapiya, muvozanat mashqlari, ergoterapiya va muntazam jismoniy faollik kuch va harakatchanlikni saqlashga yordam beradi. Tarqoq sklerozda tutqanoqlar umumiy aholiga qaraganda biroz ko‘proq uchraydi, ammo bu alohida tekshiriladi va epilepsiya bilan bir xil holat emas.
Tarqoq skleroz va homiladorlik
Tarqoq skleroz homilador bo‘lish va sog‘lom farzand ko‘rishga to‘sqinlik qilmaydi, kasallik bolaga yuqmaydi. Homiladorlik davrida, ayniqsa uchinchi trimestrda, xurujlar odatda kamayadi, tug‘ruqdan keyingi birinchi 3 oyda esa xuruj xavfi vaqtincha oshadi. Asosiy shart — homiladorlikni oldindan rejalashtirish: ba’zi dorilar homiladorlikdan bir necha oy oldin to‘xtatilishi yoki boshqasiga almashtirilishi kerak, ba’zilari esa ma’lum muddatgacha davom ettirilishi mumkin. Shuning uchun homiladorlik haqida nevrolog bilan oldindan gaplashing va dorini o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang. Emizish ko‘p hollarda mumkin, bu ham dori turiga qarab hal qilinadi.
Tarqoq skleroz bilan yashash
Ko‘pchilik odamlar tashxisdan keyin ham o‘qishni, ishlashni, sport bilan shug‘ullanishni davom ettiradi. Kasallik kechishiga ijobiy ta’sir qiladigan narsalar:
- chekishni tashlash — bu kasallik rivojini sekinlashtiruvchi eng muhim o‘zgarishlardan biri;
- D vitamini darajasini me’yorda ushlash (shifokor bilan kelishgan holda);
- muntazam, o‘ziga mos jismoniy faollik: yurish, suzish, yoga, kuch mashqlari;
- sog‘lom vazn, muvozanatli ovqatlanish, yetarli uyqu;
- infeksiyalarni o‘z vaqtida davolash va emlash jadvalini nevrolog bilan kelishish (ba’zi dorilarda tirik vaksinalar mumkin emas);
- stressni boshqarish va zarur bo‘lsa psixolog yordami.
Dorini to‘satdan tashlash, «mo‘jizaviy» parhezlar yoki isbotlanmagan muolajalarga ishonish xavfli: ba’zi dorilar to‘xtatilganda kasallik keskin faollashishi mumkin. Zamonaviy davolash bilan ko‘pchilik bemorlarning umr davomiyligi o‘rtacha ko‘rsatkichga yaqin.
Xulosa
Tarqoq skleroz — markaziy nerv tizimidagi miyelinga immun hujum natijasida rivojlanadigan surunkali kasallik. U ko‘pincha yosh yoshda ko‘rish nervi yallig‘lanishi, uvishish, ikkilanib ko‘rish yoki holsizlik bilan boshlanadi. Tashxis MRT, likvor tahlili va McDonald mezonlari asosida qo‘yiladi. Xurujlar steroidlar bilan davolanadi, kasallik rivoji esa erta boshlangan zamonaviy dorilar bilan sezilarli sekinlashtiriladi. Chekmaslik, D vitamini, faollik va nevrolog bilan muntazam aloqa — tarqoq skleroz bilan uzoq va to‘laqonli yashashning asosi.
Mavzuga yaqin maqolalar: polineyropatiya.
Ko‘p beriladigan savollar
Tarqoq skleroz nima?
Bu immun tizimi bosh va orqa miyadagi nerv tolalarining himoya qobig‘i — miyelinni shikastlaydigan surunkali autoimmun kasallik. O‘choqlar miyaning turli joylarida va turli vaqtda paydo bo‘ladi, shuning uchun belgilar har xil bo‘ladi. Kasallik yuqumli emas va ruhiy kasallik emas.
Tarqoq sklerozning birinchi belgilari qanday?
Ko‘pincha bir ko‘zda og‘riq bilan ko‘rish xiralashishi, oyoq-qo‘l yoki tananing bir qismida uvishish, ikkilanib ko‘rish, bir oyoqda holsizlik, muvozanat buzilishi va boshni egganda umurtqa bo‘ylab «tok urishi». Belgilar kunlar davomida rivojlanadi va bir necha haftada o‘tib ketishi mumkin.
Tarqoq skleroz davolanadimi?
Butunlay davolash hali mumkin emas, ammo kasallikni o‘zgartiruvchi dorilar xurujlar sonini va yangi o‘choqlarni sezilarli kamaytiradi, nogironlik rivojini sekinlashtiradi. Davolash qancha erta boshlansa, natija shuncha yaxshi.
Tarqoq skleroz kasalligi haqida: u nasldan o‘tadimi?
To‘g‘ridan-to‘g‘ri nasldan o‘tmaydi. Yaqin qarindoshda kasallik bo‘lsa, xavf biroz oshadi, ammo bunday oilalarda ham bolalarning katta qismi kasal bo‘lmaydi. Tashqi omillar — chekish, D vitamini tanqisligi, Epshteyn–Barr virusi — muhim rol o‘ynaydi.
Tarqoq skleroz bilan farzand ko‘rish mumkinmi?
Ha. Homiladorlik davrida xurujlar odatda kamayadi, tug‘ruqdan keyin esa vaqtincha ko‘payishi mumkin. Dori tanlash va to‘xtatish muddati homiladorlikdan oldin nevrolog bilan rejalashtirilishi kerak.







