Oyoq barmoqlari «qotib» qolgandek, tovon ostida igna sanchilayotgandek yoki kechasi oyoq kuyib og‘riydi. Bir necha oydan keyin bu holat to‘piqdan yuqoriga ko‘tarila boshlaydi, qo‘llarda ham uvishish paydo bo‘ladi. Ko‘pchilik buni «qon aylanishi yomon» yoki «sovuq o‘tgan» deb o‘ylaydi. Aslida bunday belgilar ko‘pincha polineyropatiya — periferik nervlarning ko‘p joyda zararlanishi — haqida xabar beradi.
Polineyropatiya o‘zi alohida kasallik emas, balki boshqa muammoning natijasi. Shuning uchun asosiy vazifa nervlarni «davolash» emas, balki ularni zararlayotgan sababni topish va to‘xtatishdir. Quyida polineyropatiya qanday namoyon bo‘lishi, sabablari, qanday tekshirilishi, uyda nima qilish mumkinligi va qaysi usullarning foydasi isbotlanmaganini ko‘rib chiqamiz.
Polineyropatiya nima
Periferik nervlar miya va orqa miyadan tana a’zolariga signal olib boradi va teridan, mushaklardan sezgini qaytaradi. Ular uch xil vazifani bajaradi: sezgi (issiq, sovuq, og‘riq, teginish), harakat (mushak kuchi) va vegetativ (terlash, qon bosimi, ichak va siydik pufagi ishi). Polineyropatiyada bu nervlarning ko‘pchiligi bir vaqtda zararlanadi — avval eng uzun nervlar, ya’ni oyoq barmoqlariga boradiganlari.
Shu sababdan kasallik odatda simmetrik boshlanadi: ikkala oyoqning panjalaridan. Faqat bitta nerv zararlansa (masalan, bilak kanalidagi bosim), bu mononeyropatiya deyiladi va boshqa tamoyillar bilan ko‘riladi.
Polineyropatiya belgilari
Eng xarakterli belgi — «paypoq va qo‘lqop» tipidagi buzilish: sezuvchanlik o‘zgarishi panjalardan boshlanib, asta-sekin boldir va bilakka ko‘tariladi. Paypoq yoki qo‘lqop kiyilgan joydagi hislar yo‘qolgandek yoki g‘alati bo‘lib qoladi. Belgilar odatda haftalar va oylar davomida sekin kuchayadi.
Sezgi belgilari
- uvishish, «chumoli yuribdi» yoki igna sanchilayotgandek sezgi (parestheziya);
- kuyish, tortuvchi yoki o‘tkir og‘riq, ayniqsa kechasi kuchayadi;
- terining teginishga me’yoridan ortiq sezgirligi: choyshab yoki paypoq tegishi ham og‘riq beradi;
- sezuvchanlikning pasayishi: issiq suvni sezmaslik, kesilish yoki toshib ketgan tovonni payqamaslik;
- muvozanat buzilishi, ayniqsa qorong‘uda yurganda.
Harakat va vegetativ belgilar
Mushaklar zaiflashishi, oyoq panjasining «osilib» qolishi, zinadan chiqishda qiyinchilik, tez-tez qoqilish — bular harakat tolalari ham zararlanganini ko‘rsatadi. Vegetativ nervlar zararlanganda esa o‘rindan turganda bosh aylanishi, terlashning buzilishi, qabziyat yoki ich ketishi, siydik pufagining bo‘shalmasligi kuzatilishi mumkin.
Sabablari: nima nervlarni zararlaydi
Polineyropatiyaning o‘nlab sabablari bor, lekin amaliyotda bir necha asosiy sabab ko‘pchilik holatlarni tushuntiradi.
- Qandli diabet — eng ko‘p uchraydigan sabab. Qondagi qand uzoq vaqt yuqori bo‘lsa, mayda qon tomirlari va nerv tolalari zararlanadi. Diabetning 10–20 yillik tarixida bemorlarning taxminan yarmida u yoki bu darajada neyropatiya rivojlanadi. Ba’zan polineyropatiya diabet tashxisi qo‘yilishidan oldin, prediabet bosqichida ham aniqlanadi;
- alkogol — uzoq muddat ko‘p ichish nervlarga bevosita zaharli ta’sir qiladi, ustiga B guruhi vitaminlari tanqisligi qo‘shiladi;
- B12 vitamini tanqisligi — vegetarianlarda, keksalarda, oshqozon-ichak kasalliklarida va uzoq vaqt metformin yoki oshqozon kislotasini kamaytiruvchi dorilar qabul qilganlarda uchraydi;
- qalqonsimon bez faoliyati pasayishi (gipotireoz);
- buyrak yetishmovchiligi — qonda zaharli moddalar to‘planishi nervlarga ta’sir qiladi;
- kimyoterapiya va ayrim dorilar — ba’zi saratonga qarshi preparatlar, ayrim antibiotiklar va yurak dorilari;
- og‘ir metallar va sanoat zaharlari, ayrim infeksiyalar, otoimmun kasalliklar;
- irsiy shakllar — oilada yassi oyoq, baland tovon va yoshlikdan oyoq zaifligi kuzatilsa shubha qilinadi.
Taxminan har oltinchi-yettinchi holatda sabab dastlabki tekshiruvdan keyin ham topilmaydi. Bunday shaklga «idiopatik» polineyropatiya deyiladi; u odatda keksalarda uchraydi va sekin kechadi.
Shoshilinch holat: Gilyen–Barre sindromi
Odatdagi polineyropatiya oylar davomida rivojlanadi. Lekin bir turi — Gilyen–Barre sindromi — kunlar yoki bir-ikki hafta ichida o‘tadi. U odatda yaqinda o‘tgan infeksiyadan (ichak yoki nafas yo‘llari) keyin boshlanadi: oyoqlarda zaiflik tez kuchayadi va yuqoriga — tanaga, qo‘llarga, ba’zan nafas mushaklariga ko‘tariladi. Bu kasallik kasalxonada, ba’zan reanimatsiyada davolanishi kerak bo‘lgan favqulodda holat.
Qanday tekshiriladi
Tashxis shifokor ko‘rigidan boshlanadi: nevrolog sezuvchanlikni (igna, tebranish, harorat, monofilament bilan), reflekslarni va mushak kuchini tekshiradi. Keyin sabab izlanadi. Odatda quyidagilar so‘raladi:
- qondagi qand va glikirlangan gemoglobin (HbA1c) — diabet va prediabetni aniqlash uchun;
- B12 vitamini darajasi (zarur bo‘lsa, metilmalon kislotasi);
- TTG — qalqonsimon bez funksiyasi;
- umumiy qon tahlili, buyrak (kreatinin) va jigar ko‘rsatkichlari;
- ayrim holatlarda oqsil elektroforezi va boshqa maxsus tahlillar.
Elektroneyromiografiya (ENMG) nerv bo‘ylab signal tezligini o‘lchaydi. U nerv zararlanganini tasdiqlaydi, uning turi (aksonal yoki demielinizatsiyalovchi) haqida ma’lumot beradi va tashxisni aniqlashtiradi. Faqat ingichka og‘riq tolalari zararlangan bo‘lsa, ENMG normal chiqishi mumkin — bunday holda teri biopsiyasi yoki maxsus sinovlar o‘tkaziladi.
Davolash: sababdan boshlanadi
Davolashning asosiy qoidasi: sabab aniqlansa, avval u bartaraf etiladi. Zararlangan nerv tolalari juda sekin tiklanadi (kuniga millimetrlar), shuning uchun yaxshilanish oylar davom etadi, ba’zan nuqsonning bir qismi qoladi. Shu sababli ertaroq boshlash muhim.
- diabetda — qand va HbA1c ni maqsadli darajada ushlash; bu yangi zararlanishning oldini olishning asosiy yo‘li;
- alkogolda — ichishni to‘liq to‘xtatish va ovqatlanishni tuzatish;
- B12 tanqisligida — vitaminni shifokor tanlagan shaklda va muddat bilan to‘ldirish (kamqonlik bo‘lsa, uni ham hisobga olish);
- gipotireozda — gormon almashtiruvchi davo;
- dori sabab bo‘lsa — shifokor bilan preparatni almashtirish yoki dozani qayta ko‘rish (o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang).
Neyropatik og‘riqni kamaytirish
Og‘riq va kuyish uyqu va kayfiyatni buzsa, simptomlarni kamaytiruvchi dorilar tayinlanadi. Oddiy og‘riq qoldiruvchilar (paratsetamol, NYQD) neyropatik og‘riqqa deyarli yordam bermaydi. Xalqaro tavsiyalarda birinchi qatorda quyidagi guruhlar turadi:
- antikonvulsantlarning ayrim turlari — gabapentin va pregabalin guruhi (alfa-2-delta ligandlari);
- serotonin va noradrenalin qayta qamrab olinishini to‘suvchi antidepressantlar (SNRI);
- ba’zi trisiklik antidepressantlar — ular keksalarda va yurak kasalliklarida ehtiyotkorlik bilan qo‘llanadi;
- mahalliy vositalar: kapsaitsinli plastir yoki krem, lidokainli plastir — og‘riq cheklangan joyda bo‘lsa.
Bu dorilar nerv shikastini tuzatmaydi, faqat og‘riqni kamaytiradi. Ular uyquchanlik, bosh aylanishi, shishlar kabi yon ta’sirlar berishi mumkin, shuning uchun dozasi va muddatini faqat shifokor tanlaydi. Opioidlar neyropatik og‘riqda uzoq muddatli tanlov emas.
Isbotlanmagan yoki yetarli dalilsiz usullar
Neyropatiya mavzusida «mo‘jizaviy» takliflar ko‘p, shuning uchun halol aytish kerak:
- B guruhi vitaminlarini tomir ichiga uzoq yuborish — agar B12 yoki B1 tanqisligi tahlilda tasdiqlanmagan bo‘lsa, bu foyda keltirishi isbotlanmagan. Tanqislik bor bo‘lsa, davo kerak, lekin «hammaga profilaktika» tomchilar uchun dalil yo‘q;
- alfa-lipoy kislotasi — ayrim yirik tadqiqotlarda diabetik neyropatiyada belgilarni biroz kamaytirgani ko‘rsatilgan, ammo natijalar bir xil emas, ta’sir nisbatan kichik va uzoq muddatli foydasi aniq emas. Xalqaro tavsiyalarda u kuchli dalilli usul sifatida tasdiqlanmagan; qo‘shimcha sifatida qabul qilish mumkin, lekin asosiy davoni (qand nazorati) almashtirmaydi;
- «qon tomir», «nerv tiklovchi» dorilar va fizioterapiyaning ko‘pchiligi — sifatli tadqiqotlarda ishonchli foyda isbotlanmagan;
- xalq usullari (qizdirish, issiq suvda uzoq ushlash, issiq qum) — sezuvchanlik pasaygan oyoqda kuyishga olib kelishi mumkin.
Foydali usul — mo‘tadil jismoniy faollik: yurish, suzish, velosiped. Muntazam mashq diabetik neyropatiyada belgilarni kamaytirishi va muvozanatni yaxshilashi ko‘rsatilgan.
Diabetda oyoqni har kuni parvarishlash
Sezuvchanligi pasaygan oyoqda kichik jarohat sezilmay qoladi, keyin yarali infeksiyaga aylanadi. Shuning uchun diabet va neyropatiya bor odamlar uchun oyoq parvarishi — davoning bir qismi:
- har kuni oyoqni, ayniqsa barmoq orasi va tovonni ko‘zdan kechiring; ko‘rish qiyin bo‘lsa, ko‘zgu yoki yaqinlardan yordam so‘rang;
- iliq (issiq emas!) suvda yuving, haroratni tirsak yoki termometr bilan tekshiring; keyin yaxshilab, ayniqsa barmoq orasini quriting;
- quruq terini namlovchi krem bilan yumshating, lekin barmoq orasiga surtmang;
- tirnoqlarni to‘g‘ri chiziq bo‘yicha oling, burchaklarini kesmang; qalin tovon qavatini o‘zingiz pichoq bilan kesmang;
- poyabzalni yumshoq, kengroq, tikuvsiz ichki qismli tanlang; kiyishdan oldin ichini qo‘l bilan tekshiring;
- yalangoyoq yurmang, ayniqsa uyda va plyajda; paxtali, qisilmaydigan paypoq kiying;
- isitgich, grelka va kuchli quyosh yonida oyoqni isitmang.
Yara, qizarish, shish, qora dog‘ yoki yomon hid paydo bo‘lsa, kutmay shifokorga murojaat qiling. Diabetik oyoqning o‘z vaqtida davolanmagan yaralari amputatsiyagacha olib kelishi mumkin.
Xulosa
Polineyropatiya — nervlarning ko‘p joyda zararlanishi bo‘lib, uvishish, kuyish va oyoqdan boshlanuvchi sezuvchanlik buzilishi bilan namoyon bo‘ladi. Eng ko‘p sabab — diabet, undan keyin alkogol, B12 tanqisligi, gipotireoz va buyrak kasalliklari. Tashxis uchun qand/HbA1c, B12, TTG tahlillari va kerak bo‘lsa ENMG o‘tkaziladi. Davo sababga qaratiladi, og‘riq uchun maxsus dorilar guruhlari bor, oyoq parvarishi esa diabetda majburiy. Zaiflik tez ko‘tarilsa — darhol 103.
Mavzuga yaqin maqolalar: qandli diabet belgilari.
Maqolada tilga olingan dorilar: Metformin tabletka, Paratsetamol sham.
Ko‘p beriladigan savollar
Polineyropatiya nima?
Bu bir vaqtda ko‘plab periferik nervlarning zararlanishi. Odatda ikkala oyoq panjasidan boshlanadi va uvishish, kuyish, sezuvchanlik pasayishi hamda mushak zaifligi bilan namoyon bo‘ladi. Sababi — ko‘pincha diabet, alkogol yoki vitamin tanqisligi.
Polineyropatiya belgilari qanday?
Oyoq va qo‘l panjalaridagi uvishish, igna sanchilishi, kechasi kuchayadigan kuyish yoki og‘riq, issiq-sovuqni his qilmaslik, muvozanat buzilishi, yurishda zaiflik. Belgilar «paypoq va qo‘lqop» ko‘rinishida, ikkala tomonda baravar rivojlanadi.
Polineyropatiya davolanadimi?
Sababi aniqlansa va bartaraf etilsa, ko‘p hollarda belgilar kamayadi yoki to‘xtaydi: masalan, B12 to‘ldirilsa, qand nazorat qilinsa. Tiklanish sekin kechadi, ba’zida nuqson qisman qoladi. Og‘riqni dorilar bilan kamaytirish mumkin.
Diabetik polineyropatiya qanday davolanadi?
Asosiy — qand va HbA1c ni maqsad darajada ushlash, qon bosimi va xolesterinni nazorat qilish, chekmaslik, oyoqni har kuni parvarishlash. Og‘riq bo‘lsa, shifokor gabapentinoidlar, SNRI yoki mahalliy vositalarni tanlaydi. Dalili yo‘q «vitamin tomchilari» o‘rniga asosiy choralar muhimroq.
Oyoq uvishishi qachon xavfli?
Uvishish tez kuchayib, zaiflik oyoqdan yuqoriga ko‘tarilsa, nafas yoki yutish qiyinlashsa, siydik tutolmaslik qo‘shilsa, shuningdek bir tomonlama zaiflik yoki nutq buzilsa — darhol 103. Bir necha hafta davom etadigan uvishish ham shifokor ko‘rigini talab qiladi.







