Oziq-ovqat allergiyasi — immunitet tizimining ma’lum bir mahsulot tarkibidagi oqsilga noto‘g‘ri, haddan tashqari reaksiyasi. Organizm zararsiz moddani «dushman» deb qabul qiladi va unga qarshi kurash boshlaydi. Oziq-ovqat allergiyasi belgilari yengil qichishish va toshmadan tortib, hayot uchun xavfli anafilaksiyagacha bo‘lishi mumkin, va ba’zan juda oz miqdordagi allergen ham reaksiya keltirib chiqaradi.
Allergiyaning barcha turlari, belgilari va davolash usullari haqida umumiy ma’lumot: Allergiya: turlari, belgilari, sabablari va davolash.
Allergiya ko‘pincha bolalikda boshlanadi, lekin kattalarda ham birinchi marta paydo bo‘lishi mumkin. Uni oziq-ovqatni ko‘tara olmaslik (masalan, laktoza yetishmovchiligi) bilan adashtirmaslik muhim, chunki bu ikki holat turlicha kechadi va turlicha xavf tug‘diradi. Ushbu maqolada allergiya belgilari, ko‘p uchraydigan allergenlar, tashxis va davolash hamda shoshilinch yordam haqida gaplashamiz.
Oziq-ovqat allergiyasi qanday rivojlanadi?
Allergiyaga moyil odamda organizm biror mahsulot oqsiliga qarshi maxsus antitelolar ishlab chiqaradi. Keyingi safar shu mahsulot iste’mol qilinganda bu antitelolar hujayralardan gistamin va boshqa faol moddalarni ajratib chiqaradi. Aynan shu moddalar shish, qichishish, toshma, nafas qisishi va qon bosimi pasayishiga sabab bo‘ladi.
Belgilar odatda mahsulotni iste’mol qilgandan keyin bir necha daqiqadan ikki soatgacha bo‘lgan vaqt ichida paydo bo‘ladi. Ayrim turlarida, ayniqsa chaqaloqlarda, reaksiya kechroq va asosan hazm tizimi orqali namoyon bo‘lishi mumkin.
Eng ko‘p allergiya beradigan mahsulotlar
- sigir suti — ayniqsa go‘dak va kichik yoshdagi bolalarda;
- tovuq tuxumi;
- yeryong‘oq;
- yong‘oqlar — grek yong‘og‘i, bodom, pista, funduk va boshqalar;
- baliq;
- dengiz mahsulotlari — krevetka, qisqichbaqa va boshqalar;
- bug‘doy;
- soya;
- kunjut.
Bundan tashqari, ayrim mevalar, sabzavotlar va ziravorlarga ham allergiya uchraydi. Gulchang allergiyasi bor odamlarda ba’zan xom meva yoki sabzavot yeganda og‘iz va lablarda qichishish paydo bo‘ladi — bu «og‘iz allergiya sindromi» deb ataladi.
Oziq-ovqat allergiyasi belgilari
Teri
- qichishuvchi qizil toshma, eshakemi (o‘tkir pufakchali toshma);
- lab, ko‘z qovoqlari, yuz va tilning shishishi;
- ekzemaning kuchayishi, ayniqsa bolalarda.
Hazm tizimi
- og‘iz va tomoqda qichishish yoki achishish;
- ko‘ngil aynishi, qusish;
- qorin og‘rig‘i, ich ketishi;
- chaqaloqlarda — tez-tez qusish, najasda qon yoki shilliq, vazn olmaslik.
Nafas yo‘llari
- burun bitishi, aksirish, burundan suv oqishi;
- yo‘tal, xirillash, nafas qisishi;
- tomoqda siqilish hissi, ovoz xirillashi, yutishning qiyinlashishi.
Yurak-qon tomir tizimi
- bosh aylanishi, holsizlik;
- yurak urishining tezlashishi;
- qon bosimining pasayishi, hushdan ketish.
Anafilaksiya — eng xavfli reaksiya
Anafilaksiya — bir necha daqiqada rivojlanishi mumkin bo‘lgan og‘ir, hayot uchun xavfli allergik reaksiya. Uning belgilari:
- nafas olishning keskin qiyinlashishi, xirillash;
- tomoq va tilning shishishi;
- terining oqarishi yoki ko‘karishi, sovuq ter;
- kuchli holsizlik, bosh aylanishi, hushdan ketish;
- bir vaqtning o‘zida bir nechta tizimda belgilar — masalan, toshma va qusish bilan birga nafas qisishi.
Anafilaksiyada nima qilish kerak:
- darhol tez yordam — 103 raqamiga qo‘ng‘iroq qiling;
- agar bemorda shifokor buyurgan adrenalin avtoinjektori bo‘lsa, uni yo‘riqnomaga muvofiq darhol qo‘llang;
- bemorni chalqancha yotqizib, oyoqlarini biroz ko‘taring; nafas olish qiyin bo‘lsa, o‘tirgan holatda qoldiring; qusayotgan bo‘lsa, yonboshiga yotqizing;
- bemorni yolg‘iz qoldirmang va yordam kelguncha nafas va hushini kuzatib turing.
Antigistamin dorilar yengil belgilarni kamaytirishi mumkin, lekin anafilaksiyada ular adrenalin o‘rnini bosmaydi.
Allergiya va oziq-ovqatni ko‘tara olmaslik o‘rtasidagi farq
Oziq-ovqatni ko‘tara olmaslik immunitet bilan bog‘liq emas. Masalan, laktoza yetishmovchiligida sut qandini parchalaydigan ferment yetarli bo‘lmaydi va sut ichgandan keyin qorin dam bo‘lishi, ich ketishi kuzatiladi. Bu noqulay, lekin anafilaksiyaga olib kelmaydi va ko‘pincha mahsulotni oz miqdorda iste’mol qilish mumkin. Allergiyada esa hatto juda oz miqdor ham og‘ir reaksiya berishi mumkin. Shuning uchun aniq tashxis muhim.
Tashxis
Allergolog quyidagi usullardan foydalanadi:
- Batafsil so‘rov — qaysi mahsulotdan keyin, qancha vaqtda va qanday belgilar paydo bo‘lgani;
- Ovqat kundaligi — iste’mol qilingan mahsulotlar va belgilarni yozib borish;
- Teri sinamalari — terida allergenning juda oz miqdori bilan sinov;
- Qon tahlili — ma’lum allergenlarga qarshi maxsus antitelolarni aniqlash;
- Nazorat ostidagi sinov — shubhali mahsulotni shifoxona sharoitida, shifokor kuzatuvida oz-ozdan berish. Bu usulni uyda o‘zboshimchalik bilan qo‘llash xavfli.
Internet orqali taklif qilinadigan «yuzlab mahsulotga intolerantlik testlari»ning ko‘pchiligi ilmiy jihatdan isbotlanmagan va noto‘g‘ri cheklovlarga olib kelishi mumkin.
Davolash va kundalik hayot
Allergendan saqlanish
Asosiy davolash — allergiya beradigan mahsulotni ratsiondan chiqarish. Buning uchun:
- mahsulot yorliqlarini diqqat bilan o‘qing, tarkibidagi allergenlarga e’tibor bering;
- «tarkibida iz miqdorida bo‘lishi mumkin» degan ogohlantirishlarni e’tiborsiz qoldirmang;
- kafe va restoranlarda allergiyangiz haqida ogohlantiring;
- uyda allergen tushmasligi uchun alohida idish va taxtalardan foydalaning;
- bola allergiyasi haqida bog‘cha va maktab xodimlarini xabardor qiling.
Dori vositalari
Yengil reaksiyalarda shifokor antigistamin dorilarni tavsiya qilishi mumkin. Og‘ir reaksiya xavfi bor bemorlarga adrenalin avtoinjektori buyuriladi va uni doimo yonida olib yurish, qo‘llashni o‘rganish kerak. Barcha dorilar va ularning qo‘llanish tartibi shifokor tomonidan belgilanadi.
Ovqatlanishning to‘laqonliligi
Bir nechta mahsulotni chiqarib tashlash, ayniqsa bolalarda, ozuqa moddalari yetishmovchiligiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun ratsionni dietolog yoki pediatr bilan birga tuzish tavsiya etiladi.
Allergiyasi bor odam uchun yaqinlari ham reaksiya belgilarini va birinchi yordam tartibini bilishi foydali. Uyda, ish joyida va safarda allergiya haqida ma’lumot yozilgan eslatma yoki bilaguzuk taqib yurish ham favqulodda vaziyatda yordam beradi.
Bolalarda oziq-ovqat allergiyasi
Ko‘p bolalar vaqt o‘tishi bilan sut va tuxum allergiyasidan «o‘sib chiqadi». Yeryong‘oq, yong‘oq va baliq allergiyasi esa ko‘pincha umrbod saqlanadi. Bolaning holatini allergolog muntazam qayta baholab boradi. Qo‘shimcha ovqatni kiritish muddati va tartibi haqida, ayniqsa oilada allergiya bo‘lsa, pediatr bilan maslahatlashing.
Xulosa
Oziq-ovqat allergiyasi belgilari teri, hazm tizimi, nafas yo‘llari va yurak-qon tomir tizimida namoyon bo‘lishi mumkin, eng og‘ir shakli esa anafilaksiya. Aniq tashxis allergolog tomonidan qo‘yiladi, asosiy davolash — allergendan saqlanish va kerak bo‘lsa shifokor buyurgan dorilarni yonida olib yurish. Anafilaksiya belgilarini bilish va darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qilish hayotni saqlab qolishi mumkin.
Ko‘p beriladigan savollar
Oziq-ovqat allergiyasi qancha vaqtda namoyon bo‘ladi?
Ko‘pincha belgilar mahsulot iste’mol qilingandan keyin bir necha daqiqadan ikki soatgacha bo‘lgan vaqtda paydo bo‘ladi. Ayrim turlarida, ayniqsa chaqaloqlarda, reaksiya kechroq va asosan hazm buzilishi ko‘rinishida bo‘lishi mumkin.
Allergiya va laktoza yetishmovchiligi bir xil narsami?
Yo‘q. Sut allergiyasi immunitet reaksiyasi bo‘lib, og‘ir holatlarga olib kelishi mumkin. Laktoza yetishmovchiligi esa ferment kamligi bilan bog‘liq va asosan qorin dam bo‘lishi va ich ketishi bilan kechadi.
Bolalar oziq-ovqat allergiyasidan o‘sib chiqadimi?
Ko‘p bolalarda sut va tuxum allergiyasi vaqt o‘tishi bilan yo‘qoladi. Yeryong‘oq, yong‘oq va baliq allergiyasi esa ko‘pincha umrbod saqlanadi. Bu haqda allergolog muntazam baho beradi.
Anafilaksiyada antigistamin yetarlimi?
Yo‘q, anafilaksiyada asosiy dori — adrenalin, antigistaminlar uning o‘rnini bosmaydi. Darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qilish va shifokor buyurgan avtoinjektor bo‘lsa, uni qo‘llash kerak.







