Kasallik.uz
  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Biz haqimizda
Ру
  1. Bosh sahifa
  2. Kasalliklar

Epilepsiya: nima, belgilari, sabablari, davolash va birinchi yordam

Epilepsiya nima va u qanday namoyon bo‘ladi: tutqanoq turlari, sabablari, EEG va MRT orqali tashxis, zamonaviy davolash, epilepsiya bilan hayot va afsonalar. Tutqanoq paytida birinchi yordam: nima qilish va nima qilmaslik kerak, qachon 103 ga qo‘ng‘iroq qilish lozim.

Xasan BoliyevX
Xasan BoliyevYangilangan: 9-noyabr, 2026
Tahririyat tekshirgan9 daqiqada o'qiladi
1
Shifokor ayol bemorga planshetda bosh miya MRT tasvirlarini ko‘rsatib tushuntirmoqda

Davomini o'qing

Erkak qo‘llari shisha idishdagi oq yogurtni qoshiq bilan aralashtirmoqda
Kasalliklar

Disbakterioz: belgilari, sabablari, tahlili va davolash — haqiqat nima

12-noyabr·9 daq
Shifokor ayol bemorning ko‘kragini stetoskop bilan eshitmoqda
Kasalliklar

Yurak yetishmovchiligi: belgilari, sabablari, turlari va davolash

6-noyabr·8 daq
Oq sviterdagi charchagan ayol ko‘zlarini qo‘li bilan ishqalamoqda — holsizlik va uyquchanlik
Kasalliklar

Gipotireoz: nima u, belgilari va davolash

3-noyabr·9 daq
Kimyoterapiya olayotgan bemor ayol hamshira bilan suhbatlashmoqda
Kasalliklar

Kimyoterapiya yon ta’sirlari: belgilar va ularni yengillashtirish yo‘llari

31-dekabr, 2022·7 daq
Qo‘llar glyukometr bilan barmoqdan qon shakarini o‘lchamoqda, yog‘och stol ustida
Kasalliklar

Qandli diabet belgilari: sabablari, turlari, tekshiruv va davolash

14-noyabr·10 daq
Odam bir qo‘li bilan ikkinchi qo‘lining bilagini ushlab turibdi, bilak sohasi qizil rang bilan belgilangan
Kasalliklar

Artrit va revmatoid artrit: belgilari, tahlillar va davolash

9-noyabr·9 daq

Sayt pastki qismi

Kasallik.uz

Kasalliklar, ularning belgilari, sabablari, tashxis va davolash usullari haqida o'zbek va rus tillarida sodda va ishonchli ma'lumotlar.

РусскийO'zbekcha

Sayt

  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Homiladorlik kalendari
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi
  • Mualliflar

Loyiha

  • Biz haqimizda
  • Tahririyat
  • Tahririyat siyosati
  • Aloqa

Huquqiy ma'lumot

  • Maxfiylik siyosati
  • Foydalanish shartlari
  • Tibbiy ogohlantirish
  • Cookie siyosati

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Batafsil

© 2026 Kasallik.uz. Barcha huquqlar himoyalangan.

Materiallardan foydalanilganda Kasallik.uz saytiga faol havola berilishi shart.

Bosh sahifaMavzular
Dorilar
Mundarija▾
  1. Epilepsiya nima
  2. Tutqanoq turlari: oddiy tushuntirish
  3. Epilepsiya belgilari
  4. Epilepsiya sabablari
  5. Epilepsiya qanday aniqlanadi
  6. Epilepsiya davolash
  7. Tutqanoq paytida birinchi yordam
  8. Bolalarda isitma bilan bog‘liq tutqanoq
  9. Epilepsiya bilan hayot
  10. Epilepsiya haqidagi afsonalar
  11. Xulosa
  12. Ko‘p beriladigan savollar

Epilepsiya — dunyoda eng ko‘p tarqalgan nevrologik kasalliklardan biri: Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, unga 50 milliondan ortiq odam chalingan. Kasallik har qanday yoshda — chaqaloqlikdan keksalikkacha — boshlanishi mumkin. Shunga qaramay, epilepsiya atrofida hali ham ko‘plab qo‘rquv, afsona va noto‘g‘ri tushunchalar bor, ular bemorlarning o‘qishi, ishi va oilaviy hayotiga to‘siq bo‘ladi.

Eng muhim xabar: epilepsiya — davolanadigan kasallik. To‘g‘ri tanlangan dori bilan bemorlarning taxminan 70 foizida tutqanoqlar butunlay to‘xtaydi va ular to‘laqonli hayot kechiradi. Quyida epilepsiya nima, u qanday namoyon bo‘ladi, qanday aniqlanadi va davolanadi, shuningdek tutqanoq paytida qanday birinchi yordam ko‘rsatish kerakligini ko‘rib chiqamiz.

Epilepsiya nima

Bosh miya hujayralari — neyronlar — bir-biri bilan mayda elektr signallari orqali «gaplashadi». Tutqanoq (talvasa xuruji) — bu neyronlar guruhining to‘satdan, haddan tashqari va bir vaqtda faollashishi, ya’ni miyadagi qisqa «elektr bo‘roni». U qaysi sohada boshlanganiga qarab harakat, sezgi, ong yoki xulq-atvorda o‘zgarish bilan namoyon bo‘ladi.

Bitta tutqanoq hali epilepsiya degani emas. Tutqanoq yuqori harorat, qonda qand keskin tushishi, alkogol, bosh jarohati yoki ba’zi dorilar sabab ham bo‘lishi mumkin. Epilepsiya kasalligi deganda miyaning takroriy, «sababsiz» (qo‘zg‘atilmagan) tutqanoqlarga barqaror moyilligi tushuniladi. Odatda tashxis 24 soatdan ko‘proq oraliqda kamida ikki marta qo‘zg‘atilmagan tutqanoq bo‘lganda yoki bitta tutqanoqdan keyin tekshiruvlar takrorlanish xavfi yuqoriligini ko‘rsatganda qo‘yiladi.

Tutqanoq turlari: oddiy tushuntirish

Ko‘pchilik epilepsiyani faqat yiqilib, butun tanasi tortishib qoladigan xuruj deb o‘ylaydi. Aslida tutqanoqlar juda xilma-xil. Ular ikki katta guruhga bo‘linadi.

Fokal (o‘choqli) tutqanoqlar

Miyaning bir qismida boshlanadi. Odam to‘liq hushida bo‘lishi mumkin: masalan, bir qo‘l yoki yuzning bir tomoni tortishadi, g‘alati hid yoki ta’m sezadi, «avval ko‘rgandek» tuyg‘u, to‘satdan qo‘rquv yoki ko‘ngil aynishi paydo bo‘ladi. Boshqa holatlarda ong o‘zgaradi: odam bir nuqtaga tikilib qoladi, savolga javob bermaydi, lablarini chapillatadi, kiyimini timdalaydi va keyin bu voqeani eslamaydi. Fokal tutqanoq butun miyaga tarqalib, tortishishli xurujga aylanishi mumkin.

Generalizatsiyalangan tutqanoqlar

  • tonik-klonik (eng taniqli) — odam hushini yo‘qotadi, yiqiladi, tanasi qotib qoladi, so‘ngra ritmik tortishadi; tilni tishlash, siydik tutolmaslik bo‘lishi mumkin; xurujdan keyin uyquchanlik va chalkashlik kuzatiladi;
  • absans — ko‘pincha bolalarda: bir necha soniya «o‘chib» qolish, nigoh bir joyga qadaladi, keyin bola hech narsa bo‘lmagandek davom etadi; kuniga o‘nlab marta bo‘lib, «parishonlik» deb noto‘g‘ri baholanishi mumkin;
  • miokloniklar — qo‘l yoki yelkaning qisqa, keskin silkinishi, ko‘pincha ertalab;
  • atonik — mushaklar to‘satdan bo‘shashib, odam yiqiladi.

Epilepsiya belgilari

Tutqanoqdan tashqari quyidagi holatlar ham epilepsiyadan dalolat berishi mumkin va nevrolog ko‘rigini talab qiladi:

  • tushunarsiz hushdan ketish yoki «o‘chib qolish» epizodlari;
  • to‘satdan, sababsiz takrorlanuvchi g‘alati sezgilar (hid, ta’m, qo‘rquv, déjà vu);
  • uyqudan keyin tilning tishlanganini, siydik chiqib ketganini yoki tananing og‘riyotganini sezish;
  • bolada tez-tez «qotib qolish», javob bermaslik, maktabdagi o‘zlashtirishning tushishi.

Xuruj qanday o‘tganini aniqlash uchun guvohning hikoyasi juda qimmatli. Agar yaqiningizda xuruj bo‘lsa, xavfsiz bo‘lsa, uni telefonga videoga olib qo‘ying — bu shifokorga tashxisda katta yordam beradi.

Epilepsiya sabablari

Epilepsiyaning taxminan yarmida aniq sabab topilmaydi. Ma’lum sabablar orasida:

  • genetik omillar — ko‘pgina bolalik epilepsiyalari irsiy moyillik bilan bog‘liq;
  • tug‘ruq paytidagi shikast yoki chaqaloqda kislorod yetishmasligi;
  • bosh miya jarohatlari — avtohalokat, yiqilish;
  • insult — keksalarda epilepsiyaning eng ko‘p sababi;
  • miya infeksiyalari — meningit, ensefalit, ba’zi parazitar kasalliklar;
  • miya o‘smalari va tug‘ma rivojlanish nuqsonlari;
  • ba’zi autoimmun va moddalar almashinuvi kasalliklari.

Xurujni nima qo‘zg‘atishi mumkin

Epilepsiya bilan yashovchi odamda xurujni ko‘pincha uyqusizlik, dorini o‘tkazib yuborish, alkogol, kuchli stress, isitma va ochlik qo‘zg‘atadi. Kam sonli bemorlarda miltillovchi yorug‘lik (fotosensitiv epilepsiya) xuruj chaqiradi.

Epilepsiya qanday aniqlanadi

Tashxisni nevrolog yoki epileptolog qo‘yadi. Asosiy vosita — batafsil suhbat va guvohlarning hikoyasi. Qo‘shimcha tekshiruvlar:

  • EEG (elektroensefalografiya) — miyaning elektr faolligini qayd etadi. Oddiy EEG normal chiqsa ham epilepsiya istisno qilinmaydi, shuning uchun ba’zan uyqu paytidagi EEG yoki uzoq video-EEG monitoring o‘tkaziladi;
  • bosh miya MRT — chandiq, o‘sma, rivojlanish nuqsoni kabi tuzilmaviy sabablarni izlash uchun; shoshilinch holatda KT qilinadi;
  • qon tahlillari — qand, tuzlar, infeksiya belgilari;
  • EKG — hushdan ketish yurak ritmi buzilishidan emasligini tekshirish uchun.

Shuni bilish muhim: hushdan ketishning hammasi epilepsiya emas. Oddiy hushdan ketish (sinkope), yurak ritmi buzilishi, qandning tushishi, psixogen xurujlar ham tutqanoqqa o‘xshashi mumkin. Noto‘g‘ri tashxis keraksiz dori ichishga olib keladi, shuning uchun mutaxassis ko‘rigi zarur.

Epilepsiya davolash

Davolashning asosi — tutqanoqqa qarshi dorilar (antiepileptik preparatlar). Ular epilepsiyani «davolab tugatmaydi», lekin miyaning ortiqcha faolligini bosib, xurujlarning oldini oladi. To‘g‘ri tanlangan dori bilan taxminan 70% bemorda tutqanoqlar to‘xtaydi.

  • dorini epilepsiya turi, yosh, jins, homiladorlik rejasi va boshqa kasalliklarni hisobga olib faqat nevrolog tanlaydi;
  • odatda bitta dori kichik dozadan boshlanib, asta-sekin oshiriladi;
  • dorini har kuni, bir xil vaqtda ichish kerak — o‘tkazib yuborish xurujning eng ko‘p sabablaridan biri;
  • dorini o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang — keskin to‘xtatish og‘ir, uzoq davom etadigan xurujni qo‘zg‘atishi mumkin;
  • yon ta’sirlar (uyquchanlik, bosh aylanishi, kayfiyat o‘zgarishi, toshma) haqida shifokorga ayting — ko‘pincha dorini almashtirish mumkin;
  • ba’zi dorilar boshqa preparatlar, jumladan gormonal kontratseptivlar bilan o‘zaro ta’sir qiladi — yangi dori ichishdan oldin maslahatlashing.

Bir necha yil xurujsiz o‘tgach, ba’zi bemorlarda shifokor nazoratida dorini asta-sekin kamaytirib to‘xtatish mumkin. Ikki va undan ortiq to‘g‘ri tanlangan dori yordam bermasa, bu dorilarga chidamli epilepsiya deyiladi; bunday bemorlar ixtisoslashgan markazda tekshiriladi. Ularga xuruj o‘chog‘ini olib tashlash operatsiyasi, adashgan nervni stimulyatsiya qilish yoki shifokor nazoratidagi maxsus ketogen parhez taklif qilinishi mumkin.

Tutqanoq paytida birinchi yordam

Nima qilish kerak:

  • xotirjam bo‘ling va bemor yonida qoling;
  • vaqtni belgilang — xuruj qachon boshlanganini soatga qarab eslab qoling;
  • atrofdagi qattiq va o‘tkir buyumlarni olib qo‘ying, bosh ostiga yumshoq narsa (kurtka, yostiq) qo‘ying;
  • ko‘zoynakni yeching, bo‘yindagi tor kiyimni bo‘shating;
  • tortishish to‘xtagach, bemorni yonboshiga yotqizing — so‘lak va qusuq nafas yo‘liga tushmasligi uchun;
  • odam to‘liq o‘ziga kelguncha yonida bo‘ling, uni tinchlantiring, nima bo‘lganini tushuntiring.

Nima qilish mumkin emas:

  • og‘ziga hech narsa solmang — qoshiq, barmoq, ro‘mol ham! Tilni «yutib yuborish» mumkin emas, og‘izga solingan narsa esa tishlarni sindiradi, nafas yo‘lini to‘sadi va sizning barmog‘ingizni jarohatlaydi;
  • tortishishni kuch bilan to‘xtatmang, qo‘l-oyog‘ini ushlab turmang — bu suyak sinishi va jarohatga olib keladi;
  • jag‘ni ochishga urinmang, yuziga suv sepmang, urmang;
  • odam to‘liq o‘ziga kelmaguncha ichishga suv yoki dori bermang.

Qachon 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak

  • tutqanoq 5 daqiqadan ko‘proq davom etsa;
  • xurujlar ketma-ket takrorlansa yoki odam xurujlar orasida o‘ziga kelmasa;
  • bu odamda birinchi marta bo‘lgan tutqanoq bo‘lsa;
  • xuruj paytida jarohat olgan bo‘lsa (boshi yorilgan, kuchli zarb);
  • bemor homilador bo‘lsa yoki qandli diabet bilan og‘risa;
  • xurujdan keyin nafas olish qiyin bo‘lsa yoki lablari ko‘karsa;
  • tutqanoq suvda (hovuz, vanna, daryo) sodir bo‘lgan bo‘lsa.

Bolalarda isitma bilan bog‘liq tutqanoq

Febril tutqanoq — 6 oylikdan 5 yoshgacha bo‘lgan bolalarda yuqori harorat fonida yuz beradigan xuruj. Bu epilepsiya emas: aksariyat hollarda u qisqa, zararsiz va bola o‘sib ulg‘ayganda o‘tib ketadi. Birinchi yordam yuqoridagidek. Birinchi febril tutqanoqda, xuruj 5 daqiqadan uzoq bo‘lsa, bola yaxshi uyg‘onmasa, bo‘yin qotishi yoki toshma bo‘lsa — 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Haroratni to‘g‘ri tushirish haqida bolalarda isitmani tushirish maqolamizda o‘qing. Isitma tushiruvchi dori febril tutqanoqning oldini olmasligini ham bilish kerak.

Epilepsiya bilan hayot

  • Haydovchilik. Avtomobil boshqarish qoidalari davlatga qarab farq qiladi va odatda ma’lum muddat xurujsiz o‘tishni talab qiladi. Bu haqda nevrologingiz bilan maslahatlashing va mahalliy qonunchilikka amal qiling.
  • Xavfsizlik. Yolg‘iz suzmang, vannada emas, dushda yuvining, balandlikda va xavfli mexanizmlar bilan ishlashda ehtiyot bo‘ling. Yaqinlaringizga birinchi yordamni o‘rgating.
  • Turmush tarzi. Yetarli uxlang, alkogolni cheklang, xuruj kundaligini yuriting. Ko‘pchilik odamlar o‘qishi, ishlashi, sport bilan shug‘ullanishi mumkin.
  • Homiladorlikni rejalashtirish. Epilepsiyali ayollarning aksariyati sog‘lom farzand ko‘radi. Ammo ba’zi dorilar homila uchun xavfliroq, shuning uchun homiladorlikni oldindan nevrolog bilan rejalashtiring. Shifokor homiladorlikdan oldin foliy kislotasi ichishni tavsiya qiladi. Homilador bo‘lib qolsangiz, dorini o‘zingiz to‘xtatmang — darhol shifokorga murojaat qiling. Homila rivojlanishini homiladorlik kalendari yordamida kuzatishingiz mumkin.

Epilepsiya haqidagi afsonalar

  • «Epilepsiya — la’nat, jin yoki ko‘z tegishi». Yo‘q. Bu miya hujayralarining elektr faolligi buzilishi bilan bog‘liq tibbiy kasallik va uni nevrolog davolaydi. Duo yoki «domla»ga murojaat qilish dorining o‘rnini bosa olmaydi.
  • «Epilepsiya yuqadi». Yo‘q, u yuqumli emas. Bemor bilan birga ovqatlanish, o‘ynash, ishlash mutlaqo xavfsiz.
  • «Xuruj paytida og‘ziga qoshiq solish kerak». Bu xavfli xato. Tilni yutib yuborib bo‘lmaydi; og‘izga hech narsa solinmaydi.
  • «Epilepsiyali odam aqlan zaif». Ko‘pchilik bemorlarning aqliy qobiliyati mutlaqo normal; ko‘plab taniqli olimlar, sportchilar va san’atkorlar epilepsiya bilan yashagan.
  • «Epilepsiyali ayol turmushga chiqa olmaydi va farzand ko‘ra olmaydi». Bu noto‘g‘ri — to‘g‘ri rejalashtirish bilan homiladorlik odatda yaxshi o‘tadi.

Xulosa

Epilepsiya — miyaning takroriy tutqanoqlarga moyilligi bilan kechadigan keng tarqalgan, yuqumli bo‘lmagan nevrologik kasallik. Tutqanoqlar faqat tortishish emas, «o‘chib qolish» yoki g‘alati sezgilar shaklida ham bo‘ladi. Tashxis nevrolog ko‘rigi, EEG va MRT orqali qo‘yiladi. Nevrolog tanlagan dorilar bilan ko‘pchilik bemorlarda xurujlar to‘xtaydi. Tutqanoq paytida xotirjam bo‘ling, vaqtni belgilang, boshni himoya qiling, yonboshiga yotqizing, og‘ziga hech narsa solmang va 5 daqiqadan uzoq davom etsa yoki birinchi xuruj bo‘lsa — 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

Mavzuga yaqin maqolalar: meningit belgilari.

Qish mavsumi uchun foydali: febril tutqanoq.

Mavzuga yaqin maqolalar: autizm belgilari.

Ko‘p beriladigan savollar

Epilepsiya nima?

Bu bosh miya neyronlarining vaqti-vaqti bilan to‘satdan haddan tashqari faollashishi natijasida takroriy tutqanoqlar yuz beradigan surunkali nevrologik kasallik.

Epilepsiya kasalligi qanday belgilar bilan namoyon bo‘ladi?

Hushdan ketib tortishish, bir necha soniya «o‘chib qolish», tananing bir qismida tortishish, g‘alati hid yoki ta’m sezish, keyin xurujni eslamaslik. Belgilar tutqanoq turiga bog‘liq.

Epilepsiya davolanadimi?

Ha. To‘g‘ri tanlangan tutqanoqqa qarshi dorilar bilan taxminan 70% bemorda xurujlar to‘xtaydi. Dorilarga chidamli holatlarda operatsiya va boshqa usullar mavjud.

Epilepsiya yuqadimi?

Yo‘q. Epilepsiya yuqumli kasallik emas, u la’nat yoki jin bilan ham bog‘liq emas.

Tutqanoq paytida og‘ziga qoshiq solish kerakmi?

Yo‘q, hech qachon. Og‘izga hech narsa solinmaydi. Boshni himoya qiling, tortishish to‘xtagach yonboshiga yotqizing va vaqtni kuzating.

Bu maqola sizga foydali bo'ldimi?

Foydali bo‘lsa, yaqinlaringizga ham yuboring:

TelegramWhatsApp

Muhim eslatma

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Tibbiy ogohlantirish

Shoshilinch holatda — 103
Xasan BoliyevX
MUALLIF

Xasan Boliyev

Toshkent davlat tibbiyot universiteti, Fundamental tibbiyot yo‘nalishi, 3-kurs talabasi. Kasalliklar va alomatlar mavzularida yozadi, saytdagi maqolalarni muntazam o‘qib, xatolarni tahririyatga bildiradi.

Ushbu sahifada

1/12
  1. Epilepsiya nima
  2. Tutqanoq turlari: oddiy tushuntirish
  3. Epilepsiya belgilari
  4. Epilepsiya sabablari
  5. Epilepsiya qanday aniqlanadi
  6. Epilepsiya davolash
  7. Tutqanoq paytida birinchi yordam
  8. Bolalarda isitma bilan bog‘liq tutqanoq
  9. Epilepsiya bilan hayot
  10. Epilepsiya haqidagi afsonalar
  11. Xulosa
  12. Ko‘p beriladigan savollar

Foydali kalkulyatorlar

  • Homiladorlik kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi