Skarlatina — A guruh beta-gemolitik streptokokk (Streptococcus pyogenes) qo‘zg‘atadigan bakterial infeksiya. U tomoq og‘rig‘i, isitma va butun tanaga tarqaladigan mayda qizil toshma bilan namoyon bo‘ladi. Ko‘pincha 5 yoshdan 15 yoshgacha bolalar kasallanadi, lekin skarlatina kasalligi kattalarda ham uchraydi.
Bir necha o‘n yil oldin skarlatina xavfli kasallik hisoblangan. Bugun antibiotiklar tufayli u odatda yaxshi davolanadi, ammo davolanmasa yoki kurs chala qolsa, yurak va buyraklarga ta’sir qiladigan asoratlar berishi mumkin. Quyida skarlatina nima, uning belgilari, yuqish yo‘llari, davolash va xavfli belgilar haqida batafsil gaplashamiz.
Skarlatina nima va qanday yuqadi
Skarlatinani tomoq yallig‘lanishini (streptokokkli angina) chaqiradigan o‘sha streptokokk qo‘zg‘atadi. Farqi shundaki, ayrim streptokokk shtammlari qonga maxsus toksin chiqaradi va aynan shu toksin toshma, til va teri o‘zgarishlariga sabab bo‘ladi. Ya’ni skarlatina — toshma bilan kechadigan streptokokk infeksiyasi.
Infeksiya asosan havo-tomchi yo‘li bilan — yo‘tal, aksirish va gaplashganda yuqadi. Shuningdek, kasal bolaning qo‘li, idish-tovog‘i, o‘yinchoqlari orqali ham tarqaladi. Ba’zi odamlar streptokokkni tomog‘ida belgisiz tashib yuradi va boshqalarga yuqtirishi mumkin. Yuqqandan keyin kasallik belgilari odatda 2–5 kunda (ba’zan 1–7 kunda) paydo bo‘ladi. Kasallik ko‘proq kuz-qish va erta bahorda, bolalar jamoalarida — bog‘cha va maktablarda tarqaladi.
Skarlatina belgilari
Kasallik odatda to‘satdan boshlanadi:
- tana harorati 38–39 °C va undan yuqori ko‘tariladi;
- kuchli tomoq og‘rig‘i, yutishda og‘riq; bodomcha bezlari qizarib kattalashadi, ustida karash bo‘lishi mumkin;
- bosh og‘rig‘i, holsizlik, ko‘ngil aynishi va qusish, ayniqsa bolalarda qorin og‘rig‘i;
- bo‘yindagi limfa tugunlari kattalashib, og‘riydi.
Toshma qanday ko‘rinadi
Isitma boshlanganidan 12–48 soat o‘tib mayda nuqtali qizil toshma paydo bo‘ladi. U avval bo‘yin va ko‘krakda chiqadi, keyin qorin, orqa, qo‘l-oyoqqa tarqaladi. Toshmaning eng xarakterli xususiyati — teginganda qumqog‘ozga o‘xshab g‘adir-budir bo‘lishi. Barmoq bilan bosganda toshma oqarib ketadi. Qo‘ltiq osti, tirsak bukilmasi va chov burmalarida toshma quyuqroq bo‘lib, to‘q qizil chiziqlar hosil qiladi — ular Pastia chiziqlari deyiladi. To‘q rangli terida toshma unchalik ko‘rinmasligi mumkin, lekin g‘adir-budirligi sezilib turadi.
Yuz yonoqlari qizarib «yonadi», og‘iz va burun atrofi esa oqargan holda qoladi. Toshma odatda 3–7 kunda so‘nadi. Shundan 1–3 hafta o‘tgach qo‘l-oyoq barmoqlari uchlari, kaft va tovonlarda teri po‘st tashlaydi — bu qo‘rqinchli emas va o‘zi o‘tib ketadi.
«Qulupnay til»
Kasallikning birinchi kunlarida til oq karash bilan qoplangan bo‘ladi, uning orasidan qizil so‘rg‘ichlar ko‘rinib turadi. Bir necha kundan keyin karash ko‘chib, til yorqin qizil va g‘adir-budir bo‘lib qoladi — uni «qulupnay til» yoki «malina til» deyishadi.
Skarlatina va boshqa toshmali bolalar kasalliklari
Bolalarda toshma bilan kechadigan kasalliklar ko‘p, va ularni ajrata bilish muhim. Qizamiqda yo‘tal, tumov, ko‘z yallig‘lanishi bo‘ladi, toshma yirikroq dog‘lar ko‘rinishida yuzdan, quloq orqasidan boshlanadi. Suvchechakda esa ichi suyuqlikka to‘la pufakchalar chiqadi va qattiq qichiydi. Skarlatinaga esa tomoq og‘rig‘i, qumqog‘ozsimon mayda toshma, og‘iz atrofi oqarishi va «qulupnay til» xos. Shunga qaramay, aniq tashxisni shifokor qo‘yadi.
Tashxis
Shifokor bolani ko‘rib, tomoq, til va toshmaga qarab skarlatinadan shubhalanadi. Tasdiqlash uchun tomoqdan surtma olinadi: streptokokkka tezkor test natijasi bir necha daqiqada tayyor bo‘ladi, bakteriologik ekma esa 1–2 kun oladi. Ba’zan umumiy qon tahlili ham buyuriladi.
Skarlatina davolash
Skarlatina — bakterial infeksiya, shuning uchun u antibiotik bilan davolanadi. Odatda penitsillin guruhidagi dorilar (penitsillin yoki amoksitsillin) tanlanadi, penitsillinga allergiyada esa shifokor boshqa guruhdan dori buyuradi. Dori turi, dozasi va muddatini faqat shifokor belgilaydi — uydagi qolgan antibiotiklarni o‘zboshimchalik bilan ichirmang.
Nega kursni oxirigacha ichish kerak
Antibiotik boshlangandan 1–2 kun o‘tib bola o‘zini ancha yaxshi his qiladi, isitma tushadi. Ko‘p ota-onalar shu paytda dorini to‘xtatishadi — bu xato. Streptokokk to‘liq yo‘q qilinmasa, kasallik qaytalanishi, boshqalarga yuqishi va eng muhimi, kechki asoratlar rivojlanishi mumkin. Penitsillin guruhidagi dorilar odatda 10 kunlik kurs bilan buyuriladi. To‘liq kurs revmatik isitma — yurak klapanlarini shikastlashi mumkin bo‘lgan kasallik xavfini sezilarli kamaytiradi.
Uyda parvarish
- isitma pasayguncha to‘shak rejimi va tinchlik;
- ko‘p suyuqlik: iliq suv, kompot, sho‘rva — tez-tez, oz-ozdan;
- yumshoq, iliq, achchiq bo‘lmagan ovqat: bo‘tqa, pyure, yogurt;
- isitma va tomoq og‘rig‘ida yoshga mos paratsetamol yoki ibuprofen — faqat qadoqdagi yo‘riqnomaga ko‘ra; bolalarga aspirin bermang;
- xonani shamollatib turing, bola idish-tovog‘i va sochig‘ini alohida qiling, qo‘lni tez-tez sovunlab yuving;
- toshma qichisa, tirnoqlarni qisqa qiling va teriga yumshoq namlovchi krem surting.
Skarlatina qancha vaqt yuqumli
Bola antibiotik ichishni boshlaganidan taxminan 24 soat o‘tgach boshqalarga yuqtirmaydigan bo‘ladi. Davolanmasa esa u 2–3 hafta davomida yuqumli bo‘lib qolishi mumkin. Bog‘cha yoki maktabga antibiotik boshlanganidan kamida bir sutka o‘tib, isitma tushgan va bola o‘zini yaxshi his qilgandan keyin qaytish mumkin — mahalliy qoidalar va shifokor ko‘rsatmasiga ham amal qiling. Oilada boshqa bolada tomoq og‘rig‘i yoki isitma paydo bo‘lsa, uni ham shifokorga ko‘rsating.
Skarlatinaga qarshi emlash yo‘q. Bir marta kasal bo‘lish to‘liq immunitet bermaydi — streptokokkning turli shtammlari bor, shuning uchun skarlatina qayta yuqishi mumkin.
Kattalarda skarlatina
Kattalar kamroq kasallanadi, lekin ko‘pincha kasal bolaga qaragan ota-ona, tarbiyachi va o‘qituvchilar yuqtirib oladi. Kattalarda kasallik ko‘pincha yengilroq kechadi: toshma kam yoki deyarli sezilmaydi, asosiy belgi — kuchli tomoq og‘rig‘i va isitma. Davolash tamoyillari bolalarnikiga o‘xshash — shifokor buyurgan antibiotik va to‘liq kurs.
Homilador ayol kasal bola bilan aloqada bo‘lsa yoki o‘zida tomoq og‘rig‘i va isitma paydo bo‘lsa, buni ayollar maslahatxonasidagi shifokorga albatta ayting. Penitsillin guruhidagi antibiotiklar homiladorlikda odatda xavfsiz hisoblanadi, lekin dori tanlovini faqat shifokor qiladi. Surunkali yurak, buyrak kasalligi bor yoki immuniteti pasaygan kattalar ham streptokokk infeksiyasida o‘zini o‘zi davolamasligi, tezroq shifokorga murojaat qilishi kerak. Kasal bolaga qarayotgan kattalar esa qo‘l gigiyenasiga alohida e’tibor bersin.
Skarlatina asoratlari
Erta asoratlar kasallik paytida yoki darhol keyin rivojlanadi: o‘rta quloq yallig‘lanishi (otit), sinusit, bodomcha atrofida yiring to‘planishi (paratonzillyar abstsess), bo‘yin limfa tugunlarining yiringlashi, kamdan-kam hollarda pnevmoniya. Juda kam hollarda streptokokk qonga va chuqur to‘qimalarga o‘tib, invaziv infeksiya — sepsis yoki teri va yumshoq to‘qimalarning og‘ir yallig‘lanishini chaqiradi. Suvchechak bilan og‘rigan bolada streptokokk infeksiyasi qo‘shilsa, bu xavf ortadi.
Kechki asoratlar tuzalgandek bo‘lgandan keyin paydo bo‘ladi:
- Revmatik isitma — odatda 2–4 haftadan keyin: bo‘g‘imlarning shishib og‘rishi, ko‘krak og‘rig‘i, hansirash, yurak tez urishi. Yurak klapanlariga zarar yetkazishi mumkin;
- Post-streptokokk glomerulonefrit — buyrak yallig‘lanishi, odatda tomoq infeksiyasidan 1–3 hafta o‘tib: siydik to‘q, «go‘sht yuvindisi» yoki choy rangida, kam siyish, yuz va qovoqlar, oyoqlarning shishishi, qon bosimi ko‘tarilishi. Antibiotiklar buyrak asoratining oldini har doim ham ololmaydi, shuning uchun tuzalgandan keyin bir necha hafta siydik rangiga e’tibor bering.
Skarlatinaning oldini olish
Skarlatinaga qarshi vaksina yo‘q, shuning uchun asosiy himoya — oddiy gigiyena qoidalari. Ular oilada va bolalar jamoasida infeksiya tarqalishini ancha kamaytiradi:
- qo‘lni sovun bilan kamida 20 soniya yuvish, ayniqsa yo‘talgan, burun qoqqan va ovqatdan oldin;
- yo‘talganda va aksirganda og‘iz-burunni bir martalik ro‘molcha yoki tirsak bilan yopish;
- kasal bolaning idish-tovog‘i, qoshig‘i, sochig‘ini alohida qilish va issiq suvda yuvish;
- kasal bolani antibiotik boshlanib, bir sutka o‘tguncha boshqa bolalar, homilador ayollar va keksalar bilan yaqin aloqadan cheklash;
- o‘yinchoqlar, eshik tutqichlari va telefon kabi tez-tez tegiladigan yuzalarni tozalab turish;
- tuzalgandan keyin tish cho‘tkasini almashtirish.
Bog‘cha yoki sinfda skarlatina aniqlangan bo‘lsa, bolada tomoq og‘rig‘i, isitma yoki toshma bor-yo‘qligini bir hafta davomida kuzatib boring. Belgi paydo bo‘lsa, bolani jamoaga yubormasdan shifokorga ko‘rsating — erta boshlangan davolash asoratlar xavfini kamaytiradi.
Xulosa
Skarlatina — A guruh streptokokki qo‘zg‘atadigan, isitma, tomoq og‘rig‘i, qumqog‘ozsimon mayda toshma va «qulupnay til» bilan kechadigan infeksiya. U asosan bolalarda uchraydi, lekin kattalarga ham yuqadi. Shifokor buyurgan antibiotik tez yordam beradi va bola bir sutkadan keyin yuqumli bo‘lmay qoladi. Kursni oxirigacha yakunlash revmatik isitma xavfini kamaytiradi, tuzalgandan keyin esa bir necha hafta siydik va bo‘g‘imlarga e’tibor berish kerak.
Maqolada tilga olingan dorilar: Ibuprofen suspenziya, Amoksitsillin tabletka, Paratsetamol sham.
Ko‘p beriladigan savollar
Skarlatina nima?
Skarlatina — A guruh streptokokki qo‘zg‘atadigan bakterial infeksiya. Unda isitma va tomoq og‘rig‘idan keyin butun tanaga mayda, qumqog‘ozga o‘xshash g‘adir-budir qizil toshma chiqadi, til qip-qizil bo‘lib qoladi.
Skarlatina kasalligi qanday yuqadi?
Asosan yo‘tal, aksirish va gaplashganda havo-tomchi yo‘li bilan, shuningdek umumiy idish-tovoq, o‘yinchoq va iflos qo‘llar orqali yuqadi. Bolalar jamoalarida tez tarqaladi.
Skarlatina bilan kasallangan bola qachon bog‘chaga borishi mumkin?
Antibiotik boshlanganidan kamida 24 soat o‘tgach, isitma tushgan va bola o‘zini yaxshi his qilganda. Antibiotik kursini esa uyda oxirigacha davom ettirish kerak.
Kattalar ham skarlatina bilan kasallanadimi?
Ha, ayniqsa kasal bola bilan yaqin aloqada bo‘lgan ota-onalar. Kattalarda toshma kamroq yoki sezilmasligi mumkin, asosiy belgi — tomoq og‘rig‘i va isitma. Davolash ham antibiotik bilan.
Skarlatinadan keyin qanday asoratlar bo‘lishi mumkin?
Otit, sinusit, bodomcha atrofi abstsessi kabi erta asoratlar va revmatik isitma hamda glomerulonefrit kabi kechki asoratlar. Tuzalgandan keyin 1–4 hafta ichida siydik to‘qlashsa, shish yoki bo‘g‘im og‘rig‘i paydo bo‘lsa, shifokorga murojaat qiling.







