Kechasi to‘xtovsiz qichishish, barmoqlar orasida va bilaklarda mayda toshmalar, bir necha hafta ichida oiladagi boshqa odamlarning ham qashinishi — bularning hammasi qo‘tir kasalligiga xos. Qo‘tir (skabies) — teriga mikroskopik kana kirib olishi natijasida yuzaga keladigan yuqumli teri kasalligi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda istalgan vaqtda 200 milliondan ortiq odam qo‘tir bilan kasallangan bo‘ladi.
Qo‘tir gigiyenaga rioya qilmaslik belgisi emas: u toza, ozoda odamlarda ham uchraydi. Yaxshi tomoni — kasallik to‘g‘ri davolansa, to‘liq tuzaladi. Quyida qo‘tir kasalligi haqida eng muhim narsalar: qanday yuqadi, qanday ko‘rinadi, qanday aniqlanadi va qo‘tir kasalligi davolashda nimalarga e’tibor berish kerak.
Qo‘tir nima va uni nima keltirib chiqaradi
Qo‘tirni Sarcoptes scabiei nomli qo‘tir kanasi keltirib chiqaradi. Urg‘ochi kana uzunligi taxminan 0,3–0,4 mm, ya’ni ko‘zga deyarli ko‘rinmaydi. U terining ustki qavatiga kirib, kunlab yo‘l (kanal) qazadi va unda tuxum qo‘yadi. Bir necha kundan keyin tuxumdan lichinkalar chiqadi, ular teri yuzasiga chiqib, yangi joylarga tarqaladi. Odatda bemor tanasida bir vaqtda atigi 10–15 ta kana bo‘ladi, lekin kuchli qichishish ularning soni bilan emas, organizmning kana va uning chiqindilariga allergik reaksiyasi bilan bog‘liq.
Inson tanasidan tashqarida kana uzoq yashay olmaydi — xona haroratida odatda 2–3 kun. Uy hayvonlaridagi qo‘tir boshqa turdagi kanalar sababli bo‘lib, odamda faqat vaqtinchalik qichishish keltirishi mumkin, haqiqiy qo‘tirga aylanmaydi.
Qo‘tir qanday yuqadi
Asosiy yuqish yo‘li — teri bilan terining uzoq va yaqin aloqasi. Qisqa qo‘l berib ko‘rishish odatda yetarli emas; kana ko‘proq quyidagi hollarda yuqadi:
- oila a’zolari bilan bir to‘shakda uxlash, bolani quchoqlab yotish;
- jinsiy aloqa;
- bolalarga g‘amxo‘rlik, bolalar bog‘chasi, yotoqxona, kazarma, qariyalar uyi kabi jamoalar;
- kamroq hollarda — bemorning choyshabi, sochig‘i va kiyimlari orqali.
Birinchi marta yuqganda belgilar 2–6 haftadan keyin paydo bo‘ladi — shu vaqt ichida odam o‘zi bilmagan holda boshqalarga yuqtirishi mumkin. Qayta yuqqanda esa qichishish 1–4 kun ichida boshlanadi. Shuning uchun oiladagi bir kishida qo‘tir aniqlansa, boshqalarda ham kasallik allaqachon bo‘lishi ehtimoli katta.
Qo‘tir belgilari
Kechasi kuchayadigan qichishish
Eng asosiy belgi — kuchli qichishish, ayniqsa kechasi, issiq to‘shakda yoki issiq dushdan keyin. Bemor qashinishdan uxlay olmaydi. Oiladagi bir nechta odam bir vaqtda qichishishdan shikoyat qilsa, bu qo‘tirga kuchli shubha uyg‘otadi.
Toshma va kanallar
Terida mayda qizil tugunchalar, pufakchalar va qashilgan izlar paydo bo‘ladi. Qo‘tirga xos belgi — qo‘tir yo‘llari: uzunligi bir necha millimetrdan 1 sm gacha bo‘lgan ingichka, egri-bugri, kulrang yoki oqish chiziqlar, ularning bir uchida ba’zan mayda pufakcha bo‘ladi. Yo‘llarni hamma vaqt ham ko‘rish oson emas, ayniqsa qashilgan terida.
Toshma odatda qayerda chiqadi
- barmoqlar orasi va qo‘l panjasining yon tomonlari;
- bilak va tirsakning bukilish joylari;
- qo‘ltiq osti, bel, kindik atrofi, dumba;
- ayollarda ko‘krak bezlari atrofi, erkaklarda jinsiy a’zolar sohasi;
- go‘daklar va kichik bolalarda — kaft, oyoq kafti, bosh va yuz terisi ham.
Kattalarda yuz va bosh terisi odatda zararlanmaydi. Qashish natijasida teriga bakteriyalar tushib, yiringli asorat (impetigo) rivojlanishi mumkin.
Qatqaloqli (norvegiya) qo‘tiri
Immuniteti kuchli pasaygan odamlarda (OIV, organ ko‘chirilganlar, keksalar, og‘ir nevrologik kasalliklar bilan og‘riganlar) qo‘tirning og‘ir shakli — qatqaloqli qo‘tir rivojlanishi mumkin. Bunda terida qalin, kulrang qatqaloqlar paydo bo‘ladi, ularda minglab va hatto millionlab kanalar bo‘ladi. Qichishish kuchsiz bo‘lishi ham mumkin, lekin bu shakl juda yuqumli va shifoxona sharoitida kompleks davolashni talab qiladi.
Tashxis
Tashxisni dermatolog qo‘yadi. Ko‘pincha xarakterli shikoyatlar (kechasi qichishish, oila a’zolarida ham shunday belgilar) va toshmaning joylashuvi yetarli. Tasdiqlash uchun shifokor:
- teriga lupa yoki dermatoskop bilan qaraydi — kanal oxirida kanani ko‘rish mumkin;
- kanal ustidan yengil qirindi olib, mikroskop ostida kana, tuxum yoki uning chiqindilarini qidiradi;
- ba’zan siyoh testini o‘tkazadi — teriga siyoh surtib artilganda kanal chizig‘i bo‘yalib qoladi.
Qo‘tirni boshqa qichishtiruvchi kasalliklardan ajratish muhim: ekzema, kontakt va atopik dermatit, allergik toshmalar, hasharot chaqishi. Terining boshqa sabablarga ko‘ra qichishishi haqida teri qichishishi maqolamizda yozganmiz. Qichishishni gormonli malham bilan o‘zboshimchalik bilan «bostirish» qo‘tir belgilarini o‘zgartirib, tashxisni qiyinlashtiradi.
Qo‘tir kasalligini davolash
Qo‘tirni davolash uchun maxsus antiparazitar (skabitsid) vositalar ishlatiladi. Xalqaro tavsiyalarda (JSST, Yevropa dermatologlar qo‘llanmasi) asosiy vositalar:
- permetrin kremi — ko‘pchilik mamlakatlarda birinchi qator vosita, bolalarda ham ishlatiladi;
- benzil benzoat emulsiyasi yoki malhami — keng tarqalgan va arzon vosita, terini biroz achishtirishi mumkin;
- ivermektin tabletkalari — og‘izdan qabul qilinadi; qatqaloqli qo‘tirda, jamoalarda keng tarqalganda yoki malham bilan davolash qiyin bo‘lganda qo‘llanadi;
- ba’zi hollarda oltingugurtli malhamlar va boshqa vositalar ishlatilishi mumkin (masalan, go‘daklar va homiladorlarda shifokor tanlovi bilan).
Vositani, uning miqdori va qo‘llash sxemasini shifokor bemorning yoshi, homiladorlik va boshqa holatlarga qarab tanlaydi. Umumiy qoidalar:
- malham kechqurun, dushdan keyin quruq va sovigan teriga surtiladi;
- kattalarda butun tanaga — iyakdan pastga, barmoqlar orasi, tirnoqlar ostiga, jinsiy a’zolar va oyoq kaftiga ham; bolalarda shifokor ko‘rsatmasiga ko‘ra bosh va yuzga ham;
- qo‘l yuvilsa, malham qayta surtiladi;
- ko‘pincha bir haftadan so‘ng davolash takrorlanadi, chunki dori tuxumlarga kam ta’sir qiladi.
Butun oilani bir vaqtda davolash
Bu eng ko‘p e’tibordan chetda qoladigan, lekin eng muhim qoida. Bemor bilan bir uyda yashaydigan va yaqin aloqada bo‘lgan barcha odamlar — hatto ularda belgilar bo‘lmasa ham — bemor bilan bir kunda davolanishi kerak. Aks holda kana bir oila a’zosidan boshqasiga «ping-pong» kabi o‘taveradi va qo‘tir oylab davom etadi.
Choyshab, kiyim va uyni tozalash
- davolash boshlangan kuni oxirgi 3 kun ichida ishlatilgan choyshab, sochiq va kiyimlarni 60 °C va undan yuqori haroratda yuving va issiq rejimda quriting yoki dazmollang;
- yuvib bo‘lmaydigan narsalarni (yumshoq o‘yinchoqlar, poyabzal, ko‘rpa) zich yopiladigan paketga solib, kamida 3 kun (ishonch uchun 7 kungacha) ochmasdan saqlang — bu vaqtda kana o‘ladi;
- gilam, divan va matraslarni changyutgich bilan tozalash yetarli; uyni kimyoviy vositalar bilan purkash shart emas.
Davolashdan keyin qichishish
Ko‘pchilikni tashvishga soladigan holat: davolashdan keyin ham qichishish bir necha hafta davom etadi. Bu normal — qichishish 2–4 hafta saqlanishi mumkin, chunki teri o‘lgan kanalar va ularning qoldiqlariga allergik reaksiya berishda davom etadi. Bu davrda shifokor tavsiyasi bilan namlantiruvchi kremlar va allergiyaga qarshi vositalar yordam beradi. Agar 4 haftadan keyin ham qichishish kamaymasa yoki yangi kanallar, toshmalar paydo bo‘lsa, qayta dermatologga boring: davolash noto‘g‘ri o‘tkazilgan yoki qayta yuqqan bo‘lishi mumkin. Malhamni takror-takror o‘zboshimchalik bilan surtish esa terini qitiqlab, dermatit keltirib chiqaradi.
Qo‘tir haqida afsonalar
- «Qo‘tir faqat iflos odamlarda bo‘ladi» — noto‘g‘ri. Tez-tez yuvinish kanani yo‘qotmaydi, chunki u teri ichida yashaydi.
- «Uy hayvonidan yuqdi» — odam qo‘tiri hayvonlardan yuqmaydi va hayvonlarni davolash kerak emas.
- «Qichishish to‘xtamasa, dori ishlamagan» — davolashdan keyin 2–4 hafta qichishish normal.
- «Faqat qichiyotgan odamni davolash yetarli» — yashirin davrdagi oila a’zolari ham davolanmasa, qo‘tir qaytadi.
- «Xalq usullari — kerosin, oltingugurt, sirka, qaynoq suv — yordam beradi» — ular terini kuydirishi va zaharlashi mumkin, kanani esa ishonchli yo‘q qilmaydi.
- «Uyni butunlay dezinfeksiya qilish kerak» — kana tanadan tashqarida bir necha kun yashaydi, choyshab va kiyimni yuvish yetarli.
Profilaktika
- qo‘tirli odam bilan yaqin teri aloqasidan, bir to‘shakda uxlashdan davolanguncha saqlaning;
- shaxsiy sochiq, choyshab va kiyimdan foydalaning;
- bolalar jamoasida qo‘tir aniqlansa, bola davolash tugaguncha (odatda davolash boshlangandan keyin 1 kun) jamoaga bormaydi;
- kechasi kuchli qichishish paydo bo‘lsa, ayniqsa oila a’zolarida ham shunday bo‘lsa, o‘z vaqtida dermatologga murojaat qiling.
Xulosa
Qo‘tir — teri ichida yashaydigan kana sabab bo‘ladigan, yaqin aloqa orqali yuqadigan kasallik. Asosiy belgilari — kechasi kuchayadigan qichishish, barmoqlar orasi, bilak va beldagi toshma, oiladagi bir necha kishining birga qashinishi. Kasallik to‘liq davolanadi, lekin buning uchun shifokor tayinlagan vositani to‘g‘ri qo‘llash, barcha oila a’zolarini bir kunda davolash va choyshab-kiyimlarni yuvish zarur. Davolashdan keyin 2–4 hafta qichishish saqlanishi normal.
Ko‘p beriladigan savollar
Qo‘tir kasalligi qanday yuqadi?
Asosan teri bilan terining uzoq, yaqin aloqasi orqali: bir to‘shakda uxlash, bolani quchoqlash, jinsiy aloqa. Kamroq hollarda bemorning choyshabi va kiyimlari orqali yuqadi. Uy hayvonlaridan odamga qo‘tir yuqmaydi.
Qo‘tir kasalligining birinchi belgilari qanday?
Kechasi kuchayadigan qichishish, barmoqlar orasida, bilakda, qo‘ltiq ostida va belda mayda qizil tugunchalar, pufakchalar va ingichka egri chiziqlar — qo‘tir yo‘llari. Birinchi yuqishda belgilar 2–6 haftadan keyin paydo bo‘ladi.
Qo‘tir kasalligini davolash qancha davom etadi?
Odatda malham bir yoki ikki marta, bir hafta oralig‘ida qo‘llanadi. Kanalar shu vaqtda o‘ladi, lekin qichishish yana 2–4 hafta davom etishi mumkin. Barcha oila a’zolari bir vaqtda davolanishi shart.
Qo‘tirni uyda davolash mumkinmi?
Ha, oddiy qo‘tir odatda uyda, dermatolog tayinlagan vosita bilan davolanadi. Ammo tashxisni shifokor qo‘yishi va vositani tanlashi kerak, ayniqsa bolalar, homiladorlar va qatqaloqli qo‘tirda. Xalq usullari xavfli.
Qo‘tir kasalligi haqida nimani bilish muhim?
Qo‘tir ifloslik belgisi emas, u to‘liq davolanadi. Eng ko‘p xato — faqat bitta odamni davolash va choyshablarni yuvmaslik. Davolashdan keyingi qichishish dori ishlamaganini anglatmaydi.






