Tunda to‘satdan boldir mushagi toshdek qotib, kuchli og‘riq bilan uyg‘onib ketish — deyarli har bir kishi hayotida kamida bir marta boshdan kechirgan holat. Oyoq tortishishi odatda bir necha soniyadan bir necha daqiqagacha davom etadi, so‘ng o‘z-o‘zidan o‘tadi, lekin og‘riq va qo‘rquv uzoq eslab qoladi, ba’zan esa mushak ertasiga ham og‘rib turadi.
Ko‘pchilik holatlarda bu xavfli emas. Biroq tortishish juda tez-tez takrorlansa yoki boshqa belgilar bilan birga kelsa, ortida kasallik yoki dori ta’siri bo‘lishi mumkin. Quyida oyoq mushaklari tortishishi nima ekanini, sabablarini, tutqanoq paytida nima qilish kerakligini, magniy haqidagi dalillarni va qachon shifokorga borish lozimligini ko‘rib chiqamiz.
Oyoq tortishishi nima
Tibbiyotda bu holat mushak spazmi (kramp) deyiladi: mushak o‘zi xohlamagan holda keskin qisqaradi va bo‘shashmaydi. Eng ko‘p boldir mushagi, so‘ngra son mushaklari va oyoq kafti mushaklari tortishadi. Mushak qattiq bo‘rtib turadi, teri ostida tugun sezilishi mumkin.
Mushak tolalari qisqarishi uchun asab signali va kaliy, kalsiy, magniy, natriy kabi tuzlar muvozanati kerak. Asab hujayralarining qo‘zg‘aluvchanligi oshsa yoki mushak charchasa, qisqarish «to‘xtash» buyrug‘ini kutmay davom etib ketadi. Aynan shu mexanizm ko‘plab sabablarning umumiy yakuni hisoblanadi.
Tutqanoq paytida nima qilish kerak
Spazm boshlanganda eng muhimi — vahimaga tushmaslik va mushakni cho‘zish. Quyidagi qadamlar ko‘pchilik hollarda bir-ikki daqiqada yengillik beradi:
- Boldir tortishsa: oyoqni tizzadan to‘g‘rilab, panjani o‘z tomoningizga, boshingiz tomon torting. Buni qo‘lingiz bilan yoki ro‘para turgan devorga tayanib, tovonni yerdan uzmasdan bajarish mumkin;
- Son orqasi tortishsa: o‘tirib, oyoqni to‘g‘ri uzating va tanangizni sekin oldinga engashtiring;
- Son oldi tortishsa: tik turib, tizzani bukib, tovonni dumbaga yaqinlashtiring va oyoq panjasidan ushlab turing;
- Oyoq kafti tortishsa: yerga yalang oyoq bilan turing, vaznni sekin shu oyoqqa o‘tkazing;
- cho‘zishni 20–30 soniya ushlab turing, so‘ng yengil uqalang;
- o‘tgandan keyin iliq kompress yoki iliq dush mushakni bo‘shashtiradi, og‘riq qolsa ertasiga sovuq bilan ham yengillashtirish mumkin.
Cho‘zish usulini avvaldan o‘rganib qo‘ygan ma’qul: tunda uyqu aralash holda uni topish qiyin. Mushak o‘tgandan keyin bir necha soat ichida og‘riq va qattiqlik saqlanishi odatiy hol.
Kechasi oyoq tortishishi: idiopatik tutqanoqlar
Kechasi oyoq tortishishi eng tez-tez uchraydigan shakli bo‘lib, uning ko‘p qismida aniq sabab topilmaydi. Bunday holat «idiopatik tungi tutqanoq» deyiladi. U keksalarda ko‘proq uchraydi: 60 yoshdan oshganlarning katta qismi vaqti-vaqti bilan shunday tortishishdan shikoyat qiladi. Yoshlarda va bolalarda ham bo‘ladi, lekin kamroq.
Taxminiy omillar: kun davomida uzoq o‘tirish yoki tik turish, mushaklarning qisqargan holda qolishi (masalan, uyquda panja pastga cho‘zilgan holat), yoshga qarab mushak va nerv tolalarining o‘zgarishi. Bunday kramplar xavfli kasallik belgisi emas, lekin tez-tez bo‘lsa, uyquni buzadi va hayot sifatini pasaytiradi.
Oyoq tortishishining asosiy sabablari
Oyoq mushaklari tortishishi sabablari ancha xilma-xil. Ularni quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin.
Suvsizlanish va elektrolit buzilishlari
Issiq havoda ko‘p terlash, qusish, ich ketishi, kam suyuqlik ichish tana suvi va tuzlarini kamaytiradi. Qonda kaliy, kalsiy, magniy, natriy yetishmasa, mushaklar tortishishga moyil bo‘ladi. Ayniqsa yozda va isitmalash paytida bu tez-tez uchraydi. Elektrolitlar yetishmovchiligi qon tahlili bilan aniqlanadi.
Jismoniy zo‘riqish va charchoq
Odatdan tashqari og‘ir mashq, uzoq yugurish, suzish, keskin yuklama mushakni charchatadi va tutqanoqni keltirib chiqaradi. Mashqdan oldin cho‘zilmaslik, noqulay poyabzal, uzoq vaqt baland poshnali oyoq kiyimida yurish ham shunday ta’sir qiladi.
Homiladorlik
Homiladorlikda, ayniqsa ikkinchi va uchinchi trimestrda, oyoq tortishishi tez-tez uchraydi: o‘sib borayotgan bachadon tomirlar va nervlarga bosim beradi, organizmda suyuqlik va tuzlar almashinuvi o‘zgaradi. Bu holat odatda xavfli emas, lekin bir oyoqning shishishi va og‘rishi bilan birga kelsa, tromb istisno qilinishi kerak. Homiladorlik muddatlari va o‘zgarishlari haqida homiladorlik kalendarida batafsil o‘qishingiz mumkin. Davolash uchun har qanday qo‘shimchani homiladorlikda faqat shifokor bilan kelishib qabul qiling.
Dorilar
Ba’zi dorilar mushak tortishishini keltirib chiqarishi mumkin:
- siydik haydovchi dorilar (diuretiklar) — kaliy va magniyni siydik bilan chiqarib yuboradi;
- statinlar (xolesterinni tushiruvchi dorilar) — mushak og‘rig‘i va kramplar paydo bo‘lishi mumkin;
- ba’zi qon bosimi dorilari, bronxlarni kengaytiruvchi dorilar, gormonal vositalar va boshqalar.
Agar dori boshlagandan keyin tortishishlar paydo bo‘lgan bo‘lsa, dorini o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang: bu haqda davolovchi shifokorga ayting, u dozani yoki dorini almashtirishi mumkin.
Kasalliklar
- qandli diabet — qand yuqori bo‘lganda siydik bilan suyuqlik va tuzlar yo‘qoladi, nerv tolalari zararlanadi (neyropatiya). Qand ko‘rsatkichlari haqida qonda qand miqdori normasi maqolasida yozganmiz;
- buyrak kasalliklari — elektrolitlar muvozanati buziladi, ayniqsa dializdagi bemorlarda tutqanoq tez-tez bo‘ladi;
- qalqonsimon bez kasalliklari, ayniqsa gipotireoz — mushaklarda og‘riq va spazmlar bilan kechishi mumkin;
- vena kasalliklari — oyoq venalarining varikoz kengayishida kechqurun og‘irlik, shish va tungi tortishishlar bo‘lishi mumkin (varikoz haqida alohida maqolamiz bor);
- periferik arteriyalar kasalligi, jigar sirrozi, nerv ildizlarining siqilishi (masalan, siyatik nerv va bel umurtqasi muammolari), alkogolning ko‘p iste’moli, ba’zi oziq-ovqat yetishmovchiliklari.
Oldini olish: nima yordam beradi
Sababi noma’lum tungi kramplarda ham quyidagi oddiy choralar xavfni kamaytirishi mumkin:
- yetarli suyuqlik iching, ayniqsa issiqda va jismoniy mashqdan keyin;
- uxlashdan oldin 2–3 daqiqa boldir va son orqasi mushaklarini cho‘zing; bu usulning samarasi mukammal isbotlanmagan bo‘lsa-da, ko‘p bemorlarga yordam beradi;
- kunduzi muntazam yengil harakat, yurish, velosiped;
- uzoq o‘tirgan yoki tik turgan bo‘lsangiz, tez-tez holatni o‘zgartiring;
- uyquda oyoq panjalarini pastga cho‘zib qo‘ymaslik uchun ko‘rpani ozgina bo‘shatib qo‘ying;
- qulay, yumshoq tagli poyabzal kiying, baland poshnadan qoching;
- spirtli ichimliklarni cheklang;
- ovqat tarkibida kaliy, kalsiy va magniy manbalari bo‘lsin: sabzavotlar, mevalar (banan, o‘rik, quritilgan mevalar), yong‘oqlar, dukkaklilar, sut mahsulotlari, yashil bargli ko‘katlar.
Magniy va boshqa qo‘shimchalar haqida haqiqat
Oyoq tortishishida eng ko‘p tavsiya etiladigan vosita — magniy preparatlari. Ammo ilmiy dalillar bu borada zaif. Katta tahlillar (Cochrane sharhi) shuni ko‘rsatdiki: keksa yoshdagi odamlarda tungi kramplarda magniy plasebodan sezilarli yaxshi emas. Homiladorlikda esa natijalar aralash: ba’zi tadqiqotlarda yengil foyda ko‘rsatilgan, lekin dalillar ishonchli darajada emas.
Bu magniy hech kimga yordam bermaydi, degani emas. Agar tahlilda magniy yoki kaliy yetishmovchiligi aniqlansa, uni to‘ldirish albatta kerak. Ammo «har ehtimolga qarshi» yuqori dozada ichish ham befoyda, ham zararli bo‘lishi mumkin: ayniqsa buyrak kasalligi bo‘lganlarda magniy to‘planib qolishi xavfli. Buyrak yetishmovchiligi, yurak ritmi buzilishi bo‘lsa, qo‘shimchani shifokor bilan kelishmasdan ichmang.
Xinin tavsiya etilmaydi
Ilgari tungi kramplarda xinin ishlatilgan. Xinin kramplarni biroz kamaytirishi mumkin, lekin jiddiy nojo‘ya ta’sirlar xavfi (qon hujayralari sonining kamayishi, yurak ritmi buzilishi, quloqda shovqin) bor. Shu sababli xalqaro tavsiyalar uni oddiy tungi tutqanoqlar uchun qo‘llamaslikni maslahat beradi. Bunday dorini mustaqil ravishda qabul qilmang.
Boshqa holatlardan qanday farqlanadi
Bezovta oyoqlar sindromi
Bezovta oyoqlar sindromida mushak qotib qolmaydi. Bunda oyoqlarni qimirlatish istagi, «chumoli yurgandek» yoki qaltiratuvchi noxush sezgi paydo bo‘ladi, u dam olganda va kechqurun kuchayadi, harakat qilganda yengillashadi. Tutqanoqda esa mushak qattiq qisqaradi, cho‘zish bilan o‘tadi.
Chuqur vena tromboz
Tromboz mushak spazmiga o‘xshash og‘riq berishi mumkin, lekin odatda boshqacha: ko‘pincha bir oyoq shishadi, terisi qizarishi yoki ko‘karishi, issiq bo‘lishi mumkin, og‘riq doimiy, cho‘zish bilan o‘tmaydi. Bunday holat jiddiy, chunki tromb o‘pka arteriyasiga ko‘chib o‘tishi mumkin. Batafsil ma’lumot tromboz maqolasida.
Xulosa
Oyoq tortishishi — ko‘pincha xavfsiz, lekin noxush holat. Spazm paytida mushakni cho‘zish eng tez yordam beradi. Aksariyat tungi kramplar sababsiz (idiopatik) bo‘ladi va cho‘zish, suyuqlik va yengil harakat bilan kamayadi. Magniyning samarasi dalillar bo‘yicha zaif, xinin esa xavfi tufayli tavsiya etilmaydi. Tortishishlar tez-tez, bir oyoqda shish bilan, kuchsizlik yoki dori boshlangandan keyin kelsa, sababni aniqlash uchun shifokorga boring.
Mavzuga yaqin maqolalar: Oyoq shishi: sabablari, xavfli belgilari va nima qilish kerak, Oyoq og‘rig‘i sabablari.
Ko‘p beriladigan savollar
Oyoq tortishishi nimadan bo‘ladi?
Eng ko‘p sabablar: mushak charchog‘i, suvsizlanish, tuzlar muvozanatining buzilishi, homiladorlik, ba’zi dorilar (diuretiklar, statinlar), qandli diabet, buyrak va qalqonsimon bez kasalliklari, vena muammolari. Ko‘p hollarda, ayniqsa tunda, aniq sabab topilmaydi.
Kechasi oyoq tortishishi nima qilish kerak?
Darhol o‘tirib, oyoqni to‘g‘rilab, panjani o‘zingiz tomon torting va 20–30 soniya ushlab turing, so‘ng yengil uqalang. Oldini olish uchun yetarli suv iching, kechqurun mushaklarni cho‘zing va kunduzi harakat qiling.
Homiladorlikda oyoq tortishishi xavflimi?
Ko‘pincha xavfli emas va ikkinchi-uchinchi trimestrda tez-tez uchraydi. Lekin bir oyoq shishib, qizarib, doimiy og‘risa yoki nafas qisilishi bo‘lsa, shoshilinch shifokorga murojaat qiling. Qo‘shimchalarni faqat shifokor bilan kelishib iching.
Oyoq tomir tortishishi uchun magniy ichish kerakmi?
Magniyning tungi kramplardagi foydasi isbotlanmagan, ayniqsa keksalarda. Agar tahlilda yetishmovchilik aniqlansa, uni to‘ldirish kerak. Buyrak kasalligida shifokorsiz magniy ichish xavfli.
Oyoq tortishishi qachon xavfli?
Bir oyoqning shishishi va qizarishi, nafas qisilishi, oyoqning oqarishi yoki kuchsizligi, hojat va siydikni ushlay olmaslik bilan kelsa. Bunday holda 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Tez-tez takrorlanuvchi kramplar uchun ham tekshiruvdan o‘ting.







