Barmoqda, tovonda yoki yuzda paydo bo‘lgan kichik, g‘adir-budir o‘simta ko‘pchilikni xavotirga soladi: bu nima, yuqadimi, qanday qutulish mumkin? Ko‘pincha bu so‘gal bo‘ladi. So‘gallar juda keng tarqalgan — ular ayniqsa maktab yoshidagi bolalar va o‘smirlarda ko‘p uchraydi, kattalar ham bundan holi emas.
So‘gal deyarli har doim xavfsiz, ko‘pi esa vaqt o‘tib o‘zi yo‘qoladi. Shunga qaramay, ba’zi hollarda uni xol yoki boshqa teri o‘simtasidan ajratish va shifokorga ko‘rsatish muhim. Quyida so‘gal nima, u qanday yuqadi, qanday turlari bor va zamonaviy dermatologiya tavsiyalariga ko‘ra qanday davolanadi — shuni ko‘rib chiqamiz.
So‘gal nima va uning sababi
So‘gal — terining yuqori qavatida paydo bo‘ladigan xavfsiz (yaxshi sifatli) o‘simta. Uning sababi — odam papillomavirusi (HPV). Virus teridagi mayda tirnalish va yoriqlar orqali kiradi, teri hujayralarining tez ko‘payishiga olib keladi va natijada qattiq, g‘adir-budir do‘mboqcha hosil bo‘ladi.
Bu yerda bir muhim farqni bilish kerak. HPV ning 200 dan ortiq turi bor va ular har xil kasalliklarga sabab bo‘ladi. Qo‘l, oyoq va yuzdagi oddiy so‘gallarni «teri» turlari (masalan, 1, 2, 4, 3, 10, 27, 57-turlar) chaqiradi. Bachadon bo‘yni saratoni bilan bog‘liq onkogen turlar (16, 18-turlar va boshqalar) esa jinsiy yo‘l bilan yuqadi va jinsiy a’zolar shilliq qavatini zararlaydi. Ya’ni barmoqdagi yoki tovondagi oddiy so‘gal saratonga aylanmaydi va bachadon bo‘yni saratoni xavfini oshirmaydi. Jinsiy a’zolardagi so‘gallar (o‘tkir uchli kondilomalar) esa alohida mavzu — ular venerolog yoki ginekolog nazoratini talab qiladi.
So‘gal qanday yuqadi
So‘gal yuqumli, lekin unchalik oson yuqmaydi: virus ko‘pincha shikastlangan teri orqali kiradi va hamma ham kasallanmaydi. Asosiy yuqish yo‘llari:
- bevosita teri aloqasi — so‘gali bor odam bilan qo‘l berib ko‘rishish, yaqin aloqa;
- umumiy joylar va buyumlar — basseyn, dush, sport zali yechinish xonasidagi nam pol, umumiy sochiq, shippak, manikyur asboblari;
- o‘z-o‘zini yuqtirish — so‘galni qashlash, tishlash, tirnoq atrofini kemirish yoki soqol olish orqali virus terining boshqa joyiga tarqaladi.
Virus yuqqandan so‘gal paydo bo‘lguncha bir necha haftadan bir necha oygacha vaqt o‘tishi mumkin. Terining namlanib yumshashi, mayda jarohatlar va immunitetning pasayishi (masalan, immunitetni bostiruvchi dorilar qabul qilganda) xavfni oshiradi.
So‘gal turlari
Oddiy (vulgar) so‘gal
Eng ko‘p uchraydigan turi. Ko‘pincha barmoqlarda, qo‘l orqasida, tirnoq atrofida va tizzada paydo bo‘ladi. Ko‘rinishi — 1–10 mm kattalikdagi qattiq, g‘adir-budir, teri rangidagi yoki kulrangroq do‘mboqcha. Tirnoq atrofidagi so‘gallarni davolash qiyinroq.
Tovon (plantar) so‘gali
Oyoq tagida — tovon va panja ostida paydo bo‘ladi. Tana og‘irligi bosib turgani uchun u teri ichiga «botib» o‘sadi, ustini qalin qavat qoplaydi va yurganda tosh bosgandek og‘riq beradi. Bir nechta so‘gallar qo‘shilib «mozaika» hosil qilishi mumkin.
Yassi so‘gal
Kichik (1–5 mm), silliq, biroz ko‘tarilgan, teri rangidagi yoki och-jigarrang dog‘chalar. Ko‘pincha bolalar va o‘smirlarda yuzda, qo‘l orqasida va boldirlarda ko‘p sonli bo‘lib uchraydi; soqol olganda chiziq bo‘ylab tarqalishi mumkin.
Ipsimon so‘gal
Ingichka, uzunchoq, ip yoki cho‘tkaga o‘xshash o‘simta. Odatda yuzda — ko‘z qovog‘i, burun va lab atrofida, bo‘yinda paydo bo‘ladi.
So‘galni qadoq, qotgan teri va xoldan qanday ajratish mumkin
Ayniqsa tovondagi so‘galni ko‘pincha oddiy qadoq bilan adashtirishadi. Quyidagi belgilar yordam beradi:
- Teri chiziqlari. Qadoq va qotgan terida teri naqshi (chiziqlari) o‘simta ustidan uzilmay o‘tadi. So‘galda esa chiziqlar uni aylanib o‘tadi yoki uziladi.
- Qora nuqtalar. Ustki qatlam biroz qirilganda so‘gal ichida mayda qora yoki qizil nuqtalar ko‘rinadi — bu tromblangan mayda kapillyarlar. Qadoqda ular bo‘lmaydi.
- Og‘riq xususiyati. Qadoq to‘g‘ridan-to‘g‘ri bosganda og‘riydi, tovon so‘gali esa ko‘proq yon tomonlardan siqqanda og‘riydi.
- Xol (nevus) odatda silliq, bir tekis rangli bo‘ladi va yillar davomida o‘zgarmaydi. So‘galda pigment kam, yuzasi g‘adir-budir.
Shuni yodda tuting: shakli, rangi yoki kattaligi o‘zgarayotgan, qonaydigan, assimetrik yoki notekis chegarali har qanday dog‘ va o‘simtani dermatolog ko‘rishi shart — bu melanoma yoki boshqa teri o‘smasi belgisi bo‘lishi mumkin. Shuningdek, 40 yoshdan keyin paydo bo‘lgan «so‘gallar» ko‘pincha seboreyali keratoz bo‘ladi va virusga aloqasi yo‘q.
Qachon o‘zingiz davolamasligingiz kerak
Dorixonadagi vositalar oddiy so‘gallar uchun mo‘ljallangan. Quyidagi hollarda avval dermatologga murojaat qiling:
- so‘gal yuzda, ko‘z qovog‘ida, lab yoki burun atrofida bo‘lsa — kislota va muzlatish vositalari chandiq va dog‘ qoldirishi mumkin;
- o‘simta jinsiy a’zolar yoki orqa chiqaruv teshigi atrofida bo‘lsa;
- sizda qandli diabet, oyoqlarda qon aylanishi buzilishi yoki sezgi pasayishi bo‘lsa — oyoqqa kislota surtish yarani yuzaga keltirishi mumkin (diabet haqida batafsil: qandli diabet sabablari);
- immunitetingiz pasaygan bo‘lsa (immunitetni bostiruvchi davo, kimyoterapiya, OIV);
- tashxisga ishonchingiz komil bo‘lmasa, o‘simta tez o‘zgarsa, qonasa yoki og‘risa;
- so‘gallar juda ko‘p bo‘lsa yoki bir necha oylik davodan keyin ham yo‘qolmasa.
So‘galni davolash usullari
Birinchi navbatda bilish kerak: so‘galni davolash har doim ham shart emas. Agar u og‘riq bermasa, xalaqit qilmasa va kosmetik muammo tug‘dirmasa, uni kuzatib turish mumkin. Davolash zarur bo‘lsa, quyidagi usullar qo‘llaniladi (dozalar va muddatni shifokor yoki dori yo‘riqnomasi belgilaydi):
- Salitsil kislotasi — retseptsiz sotiladigan suyuqlik, gel yoki plastir. Qo‘l va oyoqdagi so‘gallarda birinchi tanlov. Ta’siri sekin: muntazam qo‘llash bir necha hafta, ba’zan 2–3 oy davom etadi. Yaxshi natija uchun so‘galni oldin iliq suvda yumshatib, ustki qatlamni tirnoq egovi yoki pemza bilan yengil olib tashlash tavsiya etiladi (bu asbobni boshqa maqsadda ishlatmang).
- Krioterapiya — suyuq azot bilan muzlatish. Klinikada o‘tkaziladi, odatda bir necha seans kerak bo‘ladi. Dorixonadagi muzlatish spreylari ham bor, lekin ularning harorati suyuq azotnikidan ancha yuqori va samarasi pastroq.
- Lazer bilan olib tashlash va elektrokoagulyatsiya — davoga chidamli so‘gallar uchun; mahalliy og‘riqsizlantirish ostida bajariladi, kichik chandiq qolishi mumkin.
- Kyuretaj (qirib olish) va jarrohlik yo‘li bilan kesish — kamdan-kam qo‘llaniladi, chunki chandiq qoldiradi va so‘gal qaytalanishi mumkin.
- Boshqa usullar — kantaridin, immunoterapiya, ba’zi mahalliy dorilar yoki so‘gal ichiga ukol; ularni faqat dermatolog tanlaydi.
Hech bir usul 100 foiz kafolat bermaydi: so‘gallar ba’zan qaytalanadi, chunki virus atrofdagi sog‘lom ko‘ringan terida qolishi mumkin. So‘galni pichoq yoki ustara bilan o‘zingiz kesish, kuydirish, kimyoviy moddalar yoki chistotel (zubturum) shirasini surtish xavfli: kuyish, infeksiya va chandiq bo‘lishi, virus esa atrofga tarqalishi mumkin.
Nega so‘gallar ko‘pincha o‘zi yo‘qoladi
Organizmning immun tizimi vaqt o‘tib virusni «taniydi» va unga qarshi kurasha boshlaydi. Shuning uchun bolalardagi so‘gallarning taxminan uchdan ikki qismi davolanmasdan ham 2 yil ichida o‘zi yo‘qoladi. Kattalarda bu jarayon sekinroq kechadi. So‘gal o‘zi yo‘qolganda odatda iz qolmaydi — davoning ba’zi usullaridan farqli o‘laroq. Shu sababli og‘riqsiz, kichik so‘gallarda ko‘pincha «kutib turish» oqilona tanlovdir.
Bolalardagi so‘gallar: ota-onalar uchun
Bolalarda so‘gal ayniqsa ko‘p uchraydi: ular ko‘p yiqiladi, terisi tez-tez tirnaladi, basseynga qatnaydi, tirnog‘ini tishlaydi. Bunda vahimaga tushishning hojati yo‘q. Agar so‘gal og‘rimasa va bolani bezovta qilmasa, ko‘pincha uni kuzatib turish kifoya. Bolani so‘gal uchun maktab yoki bog‘chadan, basseyndan chetlatish shart emas — faqat so‘galni plastir bilan yopib, shaxsiy shippak ishlatish kifoya.
Bolalarda og‘riqli muolajalarni (masalan, suyuq azot bilan muzlatishni) har doim ham yaxshi ko‘tarib bo‘lmaydi, shuning uchun shifokorlar odatda avval yumshoqroq usullarni — salitsil kislotali vositalarni tavsiya qiladi. Yuzdagi, ko‘p sonli, tez tarqalayotgan yoki og‘riqli so‘gallarni esa bolalar dermatologiga ko‘rsating. Bolaning terisida g‘ayrioddiy toshmalar paydo bo‘lsa, boshqa kasalliklarni (masalan, kontagioz mollyusk) istisno qilish kerak — u ham virus chaqiradigan, lekin so‘galdan farq qiladigan, markazida chuqurchasi bor silliq tugunchalar ko‘rinishida bo‘ladi.
So‘gal profilaktikasi
- basseyn, dush, hammom va sport zalida shippak kiying;
- sochiq, poyabzal, paypoq, manikyur asboblarini boshqalar bilan bo‘lishmang;
- so‘galni qashlamang, tishlamang, tirnoq atrofidagi terini kemirmang;
- so‘galni plastir bilan yopib yuring va unga tekkandan keyin qo‘lingizni yuving;
- oyoqlarni quruq saqlang, terlaganda paypoqni almashtiring;
- qo‘l terisini quruqlik va yoriqlardan asrang — namlantiruvchi krem ishlating (teri yallig‘lanishi haqida: dermatit turlari);
- so‘gal bor joyni ustara bilan qirmang.
HPV ga qarshi vaksina asosan onkogen va jinsiy yo‘l bilan yuqadigan turlardan himoya qiladi; u oddiy teri so‘gallarining profilaktikasi uchun mo‘ljallanmagan.
Xulosa
So‘gal — teri papillomavirusi chaqiradigan xavfsiz o‘simta. Oddiy so‘gallar bachadon bo‘yni saratoniga sabab bo‘ladigan onkogen turlar bilan bog‘liq emas. U teri aloqasi va nam umumiy joylar orqali yuqadi, ko‘pincha barmoqlar, tovon va yuzda uchraydi. Ko‘p so‘gallar, ayniqsa bolalarda, 1–2 yil ichida o‘zi yo‘qoladi. Davolash kerak bo‘lsa, salitsil kislotasi va krioterapiya asosiy usullardir. Yuzda, jinsiy a’zolarda, diabetda yoki o‘zgarayotgan o‘simtada o‘zingiz davolamang — dermatologga murojaat qiling.
Mavzuga yaqin maqolalar: kontagioz mollyusk.
Mavzuga yaqin maqolalar: papilloma va HPV.
Ko‘p beriladigan savollar
So‘gal nima?
So‘gal — odam papillomavirusining teri turlari chaqiradigan, terining yuqori qavatidagi xavfsiz o‘simta. U qattiq, g‘adir-budir do‘mboqcha ko‘rinishida bo‘ladi va ko‘pincha qo‘l, oyoq va yuzda uchraydi.
So‘gal yuqumlimi?
Ha, lekin kam darajada. Virus bevosita teri aloqasi, umumiy sochiq va poyabzal, basseyn va dushdagi nam pol orqali, ayniqsa teri shikastlangan bo‘lsa yuqadi. So‘galni qashlash uni tananing boshqa joylariga tarqatadi.
Oyoqdagi so‘galni qanday davolash mumkin?
Tovon so‘galida ko‘pincha salitsil kislotasi va krioterapiya qo‘llaniladi, chidamli holatlarda lazer. Agar sizda qandli diabet yoki oyoqda qon aylanishi buzilgan bo‘lsa, o‘zingiz davolamang — shifokorga boring.
So‘gal o‘zi yo‘qoladimi?
Ko‘pincha ha. Bolalardagi so‘gallarning taxminan uchdan ikki qismi 2 yil ichida davolanmasdan yo‘qoladi, kattalarda bu ko‘proq vaqt oladi.
Yuzdagi so‘galni o‘zim olib tashlasam bo‘ladimi?
Yo‘q. Yuzdagi so‘gallarga kislota yoki muzlatish vositalarini o‘zingiz surtish chandiq va dog‘ qoldirishi mumkin. Bundan tashqari, yuzdagi o‘simtani boshqa teri kasalliklaridan ajratish kerak, shuning uchun dermatologga murojaat qiling.







