Tomoq qirilib, yutganda og‘risa, ertalab og‘iz qurib, tomoqning orqa devori qizarib tursa — ko‘pincha bu faringit, ya’ni halqumning yallig‘lanishi. Bu tomoq og‘rig‘ining eng ko‘p uchraydigan sababi: har yili deyarli har bir odam kamida bir marta faringitni boshdan kechiradi.
Ko‘pchilik har qanday tomoq og‘rig‘ini «angina» deb ataydi va darhol antibiotik ichishni boshlaydi. Aslida faringitlarning aksariyati virusli bo‘lib, antibiotiksiz o‘tadi. Quyida faringit nima, uni anginadan qanday ajratish mumkin, shifokor streptokokkni qanday aniqlaydi, uyda nima qilish kerak va qachon shoshilinch yordam zarurligini ko‘rib chiqamiz.
Faringit nima
Halqum (farinks) — burun va og‘iz bo‘shlig‘ini qizilo‘ngach va hiqildoq bilan bog‘lovchi muskulli naycha. Biz «tomoq» deb ataydigan va oynada ko‘radigan orqa devor aynan halqum. Faringit — shu devor shilliq qavati va undagi limfoid tugunchalarning yallig‘lanishi.
Faringit o‘tkir (bir necha kundan 1–2 haftagacha) va surunkali (oylab davom etadigan yoki tez-tez qaytalanadigan) bo‘ladi. O‘tkir faringit ko‘pincha shamollashning bir qismi, surunkalisi esa odatda doimiy tirnash beruvchi omillar bilan bog‘liq.
Faringit, angina, tonzillit va laringit: farqi nimada
Tomoq bir necha «qavat»dan iborat va har birining yallig‘lanishi o‘ziga xos kechadi:
- faringit — halqumning orqa devori qizargan, qirilish, quruqlik, yutganda og‘riq; bodomcha bezlarda karash yo‘q, harorat odatda yuqori emas;
- angina (o‘tkir tonzillit) — asosan bodomcha bezlar yallig‘lanadi: ular kattalashgan, qizargan, ko‘pincha oq-sariq karash bilan, yuqori isitma, bo‘yin limfa tugunlari og‘riqli. Batafsil — angina belgilari va davolash;
- surunkali tonzillit — bodomchalarning uzoq davom etadigan yallig‘lanishi, tez-tez qaytalanadigan anginalar, og‘izdan noxush hid. Bu haqda tonzillit maqolasida;
- laringit — hiqildoq yallig‘lanishi: asosiy belgi ovoz bo‘g‘ilishi va quruq «hurish»ga o‘xshash yo‘tal. Batafsil — laringit belgilari va davolash.
Amalda chegaralar aralashib ketadi: streptokokk infeksiyasi ko‘pincha bir vaqtda halqum va bodomchalarni zararlaydi, shuning uchun shifokorlar «tonzillofaringit» atamasini ham ishlatadi. Lekin bemor uchun asosiy savol boshqa — infeksiya virusli yoki bakterialmi.
Faringit belgilari
- tomoqda og‘riq, qirilish, achishish, ayniqsa yutganda va ertalab;
- tomoq qurishi va «nimadir tiqilib qolgandek» sezgi;
- tomoqning orqa devori qizargan, ba’zan donador ko‘rinadi;
- quruq, qitiqlovchi yo‘tal (balg‘am tomoq orqasidan oqib tushsa — yo‘talish ehtiyoji);
- virusli faringitda — burun oqishi, aksirish, ko‘z yoshlanishi, yengil harorat, holsizlik.
Virusli yoki streptokokkli faringit
Kattalardagi o‘tkir faringitning taxminan 85–90 foizi, bolalardagi esa 60–70 foizi viruslar (rinovirus, adenovirus, gripp, koronaviruslar, Epshteyn–Barr virusi va boshqalar) sababli. Bakterial sabablar orasida eng muhimi — A guruh beta-gemolitik streptokokk (BGSA). Aynan uni davolash kerak, chunki u kamdan-kam bo‘lsa-da revmatik isitma, buyrak yallig‘lanishi va tomoq oldi xo‘ppozi kabi asoratlarga olib kelishi mumkin. Streptokokk bolalarda skarlatinani ham chaqiradi.
Virusli infeksiyani ko‘pincha «shamollash» belgilari ko‘rsatadi: yo‘tal, burun oqishi, ovoz bo‘g‘ilishi, kon’yunktivit. Streptokokkga esa ko‘proq to‘satdan boshlanish, yuqori isitma, bodomchalardagi karash, bo‘yin oldi limfa tugunlarining kattalashib og‘rishi va yo‘talning yo‘qligi xos.
Centor va McIsaac shkalasi
Shifokorlar streptokokk ehtimolini baholash uchun oddiy shkaladan foydalanadi. Har bir belgi uchun bir ball beriladi:
- harorat 38 °C dan yuqori;
- yo‘tal yo‘q;
- bo‘yin oldi limfa tugunlari kattalashgan va og‘riqli;
- bodomchalar shishgan yoki ularda karash bor;
- McIsaac tuzatishi bo‘yicha yosh hisobga olinadi: 3–14 yosh — +1 ball, 45 yoshdan katta — −1 ball.
Ball qancha past bo‘lsa (0–1), infeksiya shunchalik virusli bo‘lish ehtimoli yuqori va test ham, antibiotik ham odatda kerak emas. 2–3 va undan yuqori ballda shifokor streptokokkka tezkor test (tomoqdan surtma, natija 10–15 daqiqada) yoki bakteriologik ekma o‘tkazadi. Bu shkala uyda o‘zingizni davolash uchun emas — u shifokorga kimni tekshirish kerakligini aniqlashga yordam beradi.
Antibiotik qachon kerak
Xalqaro tavsiyalarga ko‘ra, faringitda antibiotik streptokokk test yoki ekma bilan tasdiqlanganda (yoki og‘ir klinik holatda shifokor qaroriga ko‘ra) buyuriladi. Bunday holatda antibiotik asoratlarning oldini oladi va kursni oxirigacha ichish muhim. Virusli faringitda esa antibiotik tuzalishni tezlashtirmaydi, faqat ich ketishi, allergiya va mikroblar chidamliligi xavfini oshiradi. Antibiotikni o‘zingizga o‘zingiz buyurmang va qolgan «eski» dorilarni ichmang.
Faringitni uyda yengillashtirish
O‘tkir virusli faringit odatda 3–7 kunda o‘tadi. Davolash belgilarni yengillashtirishga qaratilgan:
- ko‘p iliq suyuqlik iching — choy, suv, kompot; juda issiq ichimliklar shilliq qavatni kuydiradi;
- iliq sho‘r suv bilan chayish tomoq qirilishini kamaytiradi (kattalar va chayishni biladigan bolalar uchun);
- so‘rib ichiladigan pastilkalar va konfetlar so‘lak ajralishini oshirib, quruqlikni yengillashtiradi (kichik bolalarga bermang — nafas yo‘liga tushishi mumkin);
- og‘riq va isitmada paratsetamol yoki ibuprofen yo‘riqnomaga ko‘ra yordam beradi;
- xonada havoni namlang va tez-tez shamollating;
- chekmang, spirtli ichimliklardan saqlaning, achchiq va juda qattiq ovqatni cheklang;
- dam oling — kasallik paytida uyda qolish boshqalarni ham himoya qiladi.
Tomoqqa purkaladigan antiseptik va «immunitetni oshiruvchi» vositalarning samarasi bo‘yicha kuchli dalillar kam. Ular asosiy davolash emas va shifokor ko‘rigini almashtirmaydi. Faringit umumiy shamollashning bir qismi bo‘lsa, shamollash (O‘RVI) haqidagi maqolamizdagi maslahatlar ham foydali.
Surunkali faringit sabablari
Tomoq oylab qirilib, quruqlik va «bo‘lak» sezgisi o‘tmasa, ko‘pincha sababi infeksiya emas, balki doimiy ta’sirlovchi omillar:
- chekish va passiv chekish, elektron sigaretalar;
- reflyuks — oshqozon kislotasining tomoqqa ko‘tarilishi, ertalabki achchiq ta’m va tomoq qirilishi bilan;
- postnazal oqish — burun va burun yon bo‘shliqlaridan shilliqning tomoq orqasiga oqib tushishi; bu surunkali rinit, allergiya yoki gaymoritda bo‘ladi;
- burun orqali nafas olishning qiyinligi — og‘iz bilan nafas olinganda tomoq quriydi;
- quruq havo, ayniqsa isitish mavsumida va konditsionerli xonalarda, chang va kimyoviy bug‘lar;
- spirtli ichimliklar, ovozni ko‘p ishlatish.
Surunkali faringitni antibiotik bilan «davolash» foyda bermaydi. Sababni topish va bartaraf etish kerak: chekishni tashlash, reflyuks va burun kasalliklarini davolash, havoni namlash. Shuning uchun uzoq davom etgan tomoq noqulayligida LOR-shifokorga murojaat qiling.
Bolalarda faringit
Bolalar faringitni kattalarga qaraganda tez-tez boshdan kechiradi, maktab yoshida streptokokk ulushi yuqoriroq. 3 yoshgacha bolalarda streptokokkli faringit va revmatik isitma kam uchraydi, shuning uchun ularda tomoq og‘rig‘i ko‘pincha virusli. Bolani shifokorga ko‘rsatish kerak, agar u yuqori isitma bilan ichish yoki yutishdan bosh tortsa, siyishi kamaysa, holsiz bo‘lsa yoki terisida toshma chiqsa.
Shifokor ko‘rigida nima bo‘ladi
Shifokor belgilar qachon va qanday boshlanganini, yaqinlaringiz orasida tomoq og‘rig‘i yoki skarlatina bo‘lgan-bo‘lmaganini so‘raydi, haroratni o‘lchaydi, tomoq, bodomchalar, burun, quloqlar va bo‘yin limfa tugunlarini ko‘radi. Kerak bo‘lsa, Centor/McIsaac ballari asosida tomoqdan surtma olinadi. Tezkor test manfiy chiqsa, bolalarda ba’zan ekma bilan tekshirib ko‘riladi, kattalarda esa odatda bu shart emas.
Ba’zi hollarda qo‘shimcha tekshiruvlar kerak bo‘ladi: masalan, kuchli holsizlik, bo‘yin va qo‘ltiq osti limfa tugunlarining kattalashuvi hamda taloq kattalashishida infeksion mononukleoz (Epshteyn–Barr virusi) gumon qilinadi va qon tahlili olinadi. Tomoq og‘rig‘i uzoq davom etsa, surunkali faringit sababini aniqlash uchun LOR-shifokor burun va hiqildoqni endoskop bilan ko‘rishi, reflyuks yoki allergiyani tekshirishni tavsiya qilishi mumkin.
Faringitning oldini olish
- qo‘llarni tez-tez yuving, kasal odamlar bilan idish-tovoq va sochiqni bo‘lishmang;
- kasallik paytida uyda qoling, yo‘talganda og‘zingizni ro‘molcha yoki tirsak bilan yoping;
- chekmang va xonada chekishga yo‘l qo‘ymang;
- xonadagi havoni namlang, ayniqsa qishda, va burun orqali nafas olishni tiklash uchun burun kasalliklarini davolang;
- reflyuks belgilarida kechki ovqatni erta tugating va shifokorga murojaat qiling;
- har yili gripp vaksinasini oling — bu gripp bilan bog‘liq faringit va uning asoratlari xavfini kamaytiradi.
Xulosa
Faringit — halqumning yallig‘lanishi, tomoq og‘rig‘ining eng ko‘p uchraydigan sababi. Ko‘pincha u virusli va bir haftagacha o‘z-o‘zidan o‘tadi; ko‘p suyuqlik, namlangan havo va oddiy og‘riq qoldiruvchilar yetarli. Antibiotik faqat streptokokk test bilan tasdiqlanganda kerak — shifokor Centor/McIsaac shkalasi bo‘yicha kimni tekshirishni hal qiladi. Surunkali faringitda chekish, reflyuks, burundan oqish va quruq havoni bartaraf etish muhim. So‘lak yuta olmaslik, og‘iz ochilmasligi yoki nafas qisilishi — darhol 103.
Mavzuga yaqin maqolalar: mononukleoz.
Maqolada tilga olingan dorilar: Ibuprofen suspenziya, Paratsetamol sirop.
Ko‘p beriladigan savollar
Faringit nima?
Faringit — halqum, ya’ni tomoqning orqa devorining yallig‘lanishi. U tomoq qirilishi, quruqlik va yutganda og‘riq bilan kechadi. Ko‘pincha viruslar sabab bo‘ladi, ba’zan esa A guruh streptokokki.
Faringit va anginaning farqi nimada?
Faringitda asosan tomoqning orqa devori yallig‘lanadi, isitma odatda yuqori emas. Anginada bodomcha bezlar kattalashib, karash bilan qoplanadi va yuqori isitma bo‘ladi. Aniq tashxisni shifokor qo‘yadi.
Faringitni qanday davolash kerak?
Virusli faringitda — ko‘p iliq suyuqlik, sho‘r suv bilan chayish, pastilkalar, havoni namlash va kerak bo‘lsa paratsetamol yoki ibuprofen. Antibiotik faqat streptokokk tasdiqlanganda shifokor tomonidan buyuriladi.
Faringit yuqumlimi?
Ha, infeksion faringit (virusli va streptokokkli) havo-tomchi yo‘li va qo‘l orqali yuqadi. Chekish yoki reflyuks sababli surunkali faringit esa yuqumli emas.
Surunkali faringit nega o‘tmaydi?
Chunki uning sababi odatda infeksiya emas, balki chekish, reflyuks, burundan shilliq oqishi yoki quruq havo. Bu omillar bartaraf etilmaguncha tomoq qirilishi davom etadi. LOR-shifokor sababni aniqlashga yordam beradi.







