Kasallik.uz
  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Biz haqimizda
Ру
  1. Bosh sahifa
  2. Kasalliklar

Sil kasalligi (tuberkulyoz): belgilari, qanday yuqadi, turlari va davolash

Sil kasalligi nima, qanday yuqadi va qanday belgilar bilan namoyon bo‘ladi: yashirin va faol sil, o‘pka va suyak sili, tashxis (balg‘am, rentgen, Mantu), 6 oylik davolash, BTSJ emlashi va keng tarqalgan afsonalar.

Diyorbek HusanovD
Diyorbek HusanovYangilangan: 16-noyabr, 2026
Tahririyat tekshirgan10 daqiqada o'qiladi
15
Shifokor sil kasalligi belgilarini aniqlash uchun o‘pka rentgen tasvirini ko‘rmoqda

Davomini o'qing

Ayol infeksiyalarning oldini olish uchun qo‘lini sovun bilan yuvmoqda
Kasalliklar

Infeksion kasalliklar: qanday yuqadi, belgilari va himoyalanish

31-dekabr, 2022·7 daq
Shifokor bemorning qo‘lidagi toshmani diqqat bilan ko‘zdan kechirmoqda
Kasalliklar

Maymunchechak kasalligi: belgilari, yuqish yo‘llari va himoya

29-aprel, 2023·7 daq
Shifokor bemor bilan tahlil natijalarini muhokama qilmoqda — gepatit C tashxisi
Kasalliklar

Gepatit C: belgilari, qanday yuqadi va davolanadimi

25-oktabr·8 daq
Laboratoriyada qo‘lqopli qo‘l qon namunasi solingan probirkani ushlab turibdi — gepatit B tahlili
Kasalliklar

Gepatit B: belgilari, qanday yuqadi, tahlillar va davolash

25-oktabr·8 daq
Allergik kasalliklarda parhez uchun foydali yangi mahsulotlar stol ustida
Kasalliklar

Allergik kasalliklarda parhez: nimalarni yeyish mumkin?

30-dekabr, 2022·8 daq
Divanda yo‘talayotgan keksa erkakni yonida o‘tirgan ayol mehr bilan tinchlantirmoqda
Kasalliklar

Bronxit: qanday kasallik, belgilari va uyda davolash

4-noyabr·9 daq

Sayt pastki qismi

Kasallik.uz

Kasalliklar, ularning belgilari, sabablari, tashxis va davolash usullari haqida o'zbek va rus tillarida sodda va ishonchli ma'lumotlar.

РусскийO'zbekcha

Sayt

  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Homiladorlik kalendari
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi
  • Mualliflar

Loyiha

  • Biz haqimizda
  • Tahririyat
  • Tahririyat siyosati
  • Aloqa

Huquqiy ma'lumot

  • Maxfiylik siyosati
  • Foydalanish shartlari
  • Tibbiy ogohlantirish
  • Cookie siyosati

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Batafsil

© 2026 Kasallik.uz. Barcha huquqlar himoyalangan.

Materiallardan foydalanilganda Kasallik.uz saytiga faol havola berilishi shart.

Bosh sahifaMavzular
Dorilar
Mundarija▾
  1. Sil kasalligi nima
  2. Sil kasalligi turlari
  3. Sil qanday yuqadi
  4. Kimlar xavf guruhida
  5. Sil kasalligi belgilari
  6. Silga tashxis qo‘yish
  7. Sil kasalligining davosi bormi
  8. Davolash davrida va undan keyin hayot
  9. BTSJ emlashi va profilaktika
  10. Sil haqida keng tarqalgan afsonalar
  11. Qachon zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak
  12. Xulosa
  13. Ko‘p beriladigan savollar

Sil kasalligi ko‘pincha sekin va bilinmasdan rivojlanadi: odam uzoq davom etayotgan yo‘talni shamollash yoki chekish bilan bog‘laydi, holsizlik va ozishni esa charchoqqa yo‘yadi. Shu sababli kasallik ko‘pincha kech aniqlanadi. Holbuki, sil (tuberkulyoz) o‘z vaqtida aniqlansa va to‘liq davolansa, butunlay tuzaladigan kasallikdir.

Quyida sil kasalligi nima ekanligi, qanday yuqishi va qanday yuqmasligi, qaysi belgilarga e’tibor berish kerakligi, tashxis va davolash qanday olib borilishi, shuningdek o‘zingizni va yaqinlaringizni qanday himoya qilish haqida batafsil to‘xtalamiz.

Sil kasalligi nima

Sil — sil mikobakteriyasi (Kox tayoqchasi) keltirib chiqaradigan yuqumli bakterial kasallik. Bu bakteriya tashqi muhitga chidamli, juda sekin ko‘payadi, shuning uchun kasallik ham asta-sekin, oylar davomida rivojlanadi va uzoq davolanishni talab qiladi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, sil hanuz dunyoda bitta yuqumli qo‘zg‘atuvchidan o‘lim sabablari orasida yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi — lekin bu o‘limlarning aksariyati kech aniqlash va davolanmaslik bilan bog‘liq.

Sil eng ko‘p o‘pkani zararlaydi, ammo limfa tugunlari, suyak va bo‘g‘imlar, buyraklar, miya pardalari va boshqa a’zolarda ham uchrashi mumkin.

Sil kasalligi turlari

Yashirin (latent) sil va faol sil

Bakteriya organizmga tushgan har bir odamda ham kasallik rivojlanmaydi. Ko‘pchilikda immunitet bakteriyani “qamab” qo‘yadi va u faol bo‘lmagan holatda qoladi. Buni yashirin sil infeksiyasi deyiladi: odam o‘zini sog‘lom his qiladi, hech qanday belgi bo‘lmaydi, rentgen ko‘pincha toza va u boshqalarga yuqtirmaydi. Biroq hayot davomida taxminan har o‘ninchi odamda (OIV, diabet yoki immunitet pasayganda — ancha ko‘proq) yashirin infeksiya faol kasallikka aylanishi mumkin. Shu sababli xavf guruhidagi odamlarga shifokor profilaktik davolashni taklif qilishi mumkin.

Faol silda bakteriyalar ko‘payib, a’zolarni zararlaydi va belgilar paydo bo‘ladi. Aynan faol o‘pka sili bilan og‘rigan bemor yo‘talganda bakteriyalarni atrofga tarqatadi.

O‘pka sili va o‘pkadan tashqari sil

  • O‘pka sili — eng ko‘p uchraydigan va yagona keng yuqadigan shakl (hiqildoq sili ham yuqumli);
  • Limfa tugunlari sili — ko‘pincha bo‘yinda og‘riqsiz, asta-sekin kattalashib boradigan tugunlar, ba’zan teshilib oqma hosil qiladi;
  • Suyak va bo‘g‘im sili — ko‘pincha umurtqa pog‘onasi zararlanadi: uzoq davom etuvchi bel yoki ko‘krak umurtqalari og‘rig‘i, harakat cheklanishi, keyinroq umurtqa deformatsiyasi. Tos-son va tizza bo‘g‘imlari ham zararlanishi mumkin;
  • Siydik-tanosil sili — siydikda qon, tez-tez siyish, antibiotiklarga javob bermaydigan “sistit”;
  • Sil meningiti — bosh og‘rig‘i, isitma, ensa mushaklari qotishi, ong buzilishi; ayniqsa kichik bolalarda xavfli;
  • Miliar (tarqalgan) sil — bakteriyalar qon orqali butun organizmga tarqaladi, og‘ir kechadi.

O‘pkadan tashqari sil odatda boshqalarga yuqmaydi, lekin u ham to‘liq davolanishi shart.

Dorilarga sezgir va chidamli sil

Bakteriyalar asosiy silga qarshi dorilarga sezgir bo‘lsa, davolash nisbatan qisqa va samarali. Agar davolash noto‘g‘ri olib borilgan yoki uzib qo‘yilgan bo‘lsa, bakteriyalar dorilarga chidamli bo‘lib qolishi mumkin. Chidamli sil ham havo orqali yuqadi va uni davolash murakkabroq.

Sil qanday yuqadi

Sil havo orqali yuqadi. Faol o‘pka sili bilan og‘rigan bemor yo‘talganda, aksirganda, baland gapirganda yoki qo‘shiq aytganda mayda tomchilar havoga tarqaladi va yopiq, yaxshi shamollatilmaydigan xonada soatlab saqlanishi mumkin. Yuqish uchun ko‘pincha bemor bilan uzoq va yaqin muloqot — birga yashash, bir xonada ishlash yoki yotoqxonada turish kerak bo‘ladi.

Sil odatda yuqmaydi: qo‘l berib ko‘rishish, umumiy idish-tovoq, kiyim, choyshab, hojatxona yoki ovqat orqali. Yashirin silli odamdan va o‘pkadan tashqari silli bemordan ham yuqmaydi. To‘g‘ri davolanishni boshlagan bemor esa bir necha hafta ichida odatda yuqumli bo‘lmay qoladi — bu haqda ftiziatr aniq aytadi.

Kimlar xavf guruhida

  • sil bilan og‘rigan bemor bilan birga yashovchilar va yaqin muloqotdagilar;
  • OIV infeksiyasi bor odamlar — ularda sil xavfi bir necha barobar yuqori;
  • qandli diabet bilan og‘riganlar (diabet sabablari va nazorati haqida: qandli diabet sabablari);
  • immunitetni pasaytiruvchi dorilar (glyukokortikoidlar, biologik preparatlar, kimyoterapiya) qabul qiluvchilar;
  • chekuvchilar va spirtli ichimliklarni suiiste’mol qiluvchilar;
  • mehnat migrantlari, gavjum yotoqxonalar va qamoqxonalarda bo‘lganlar;
  • to‘yib ovqatlanmaydigan, kam vaznli odamlar;
  • kichik yoshdagi bolalar va keksalar.

Sil kasalligi belgilari

O‘pka silining asosiy belgilari

  • 2–3 haftadan uzoq davom etadigan yo‘tal — quruq yoki balg‘amli;
  • balg‘amda qon aralashmasi yoki qon tupurish;
  • ko‘krakda og‘riq, ayniqsa nafas olganda yoki yo‘talganda;
  • nafas qisishi (kasallik rivojlanganda).

Umumiy belgilar

  • uzoq vaqt saqlanadigan isitma, ko‘pincha kechqurun ko‘tariladigan subfebril harorat;
  • tunda kuchli terlash — choyshab ho‘l bo‘lib qolishi;
  • sababsiz vazn yo‘qotish, ishtahaning pasayishi;
  • doimiy holsizlik, tez charchash.

Bolalarda sil ko‘pincha noaniq belgilar bilan kechadi: vazn olmaslik yoki ozish, uzoq davom etuvchi isitma, injiqlik, kattalashgan limfa tugunlari. OIV bilan yashovchi odamlarda yo‘tal bo‘lmasligi ham mumkin. Muhim: yuqoridagi belgilar pnevmoniya, bronxit yoki o‘pka o‘smasida ham uchraydi — farqini faqat tekshiruv ko‘rsatadi (o‘pka yallig‘lanishi haqida: pnevmoniya (zotiljam)).

Silga tashxis qo‘yish

  • Balg‘am tahlili — zamonaviy molekulyar test (GeneXpert) bir necha soat ichida sil bakteriyasini topadi va asosiy dori — rifampitsinga chidamlilikni ham ko‘rsatadi. Bundan tashqari mikroskopiya va ekish (bakteriyani o‘stirish, dorilarga sezgirlikni aniqlash) qo‘llanadi;
  • Ko‘krak qafasi rentgenografiyasi yoki kompyuter tomografiyasi — o‘pkadagi o‘choqlar va bo‘shliqlarni ko‘rsatadi;
  • Mantu sinamasi, Diaskintest yoki qondan IGRA testi — organizm sil bakteriyasi bilan uchrashganini ko‘rsatadi. Ular yashirin va faol silni bir-biridan farqlamaydi, shuning uchun faqat boshqa tekshiruvlar bilan birga baholanadi;
  • o‘pkadan tashqari silda — zararlangan a’zodan olingan namuna (punksiya, biopsiya), MRT yoki KT.

Umumiy qon tahlili va SOE (eritrotsitlar cho‘kish tezligi) silda o‘zgarishi mumkin — kamqonlik, SOE oshishi — lekin bu o‘zgarishlar o‘ziga xos emas: ular bilan silni na tasdiqlab, na inkor etib bo‘ladi. Normal SOE silni istisno qilmaydi.

Qayerga murojaat qilish kerak

Yo‘tal 2–3 haftadan oshsa, oilaviy poliklinikadagi shifokoringizga boring: u rentgen va balg‘am tahliliga yo‘llanma beradi. Sil gumon qilinsa yoki tasdiqlansa, keyingi tekshiruv va davolash ftiziatr — sil bo‘yicha mutaxassis tomonidan, sil dispanserlari va ftiziatriya muassasalarida olib boriladi. O‘zbekistonda davlat tizimida silga tekshiruv va davolash bepul amalga oshiriladi.

Sil kasalligining davosi bormi

Ha. Dorilarga sezgir sil to‘g‘ri davolanganda aksariyat bemorlar to‘liq tuzaladi. Davolash bir nechta silga qarshi dorilarni birga qo‘llashga asoslangan — bitta dori bilan davolash mumkin emas, chunki bakteriyalar tezda chidamli bo‘lib qoladi. Dorilar turi va miqdorini faqat ftiziatr belgilaydi.

  • Dorilarga sezgir silda standart kurs odatda 6 oy davom etadi (ayrim hollarda JSST qisqaroq sxemalarni ham tavsiya qiladi);
  • Dorilarga chidamli silda davolash murakkabroq, ilgari 1,5–2 yil davom etardi; hozir yangi sxemalar bilan muddat ancha qisqargan, lekin baribir qattiq nazorat talab qiladi;
  • dorilar ko‘pincha tibbiyot xodimi nazorati ostida ichiladi (DOT) yoki video orqali kuzatiladi — bu dori o‘tkazib yuborilmasligini ta’minlaydi;
  • davolash vaqtida balg‘am va qon tahlillari muntazam takrorlanadi, jigar faoliyati kuzatiladi.

Davolashni hech qachon erta to‘xtatmang

Bir necha haftadan keyin yo‘tal va isitma kamayadi, odam o‘zini sog‘lom his qiladi. Lekin bakteriyalar hali organizmda qoladi. Davolashni o‘zboshimchalik bilan to‘xtatish kasallik qaytishiga va dorilarga chidamli sil paydo bo‘lishiga olib keladi. Ko‘ngil aynishi, terining yoki ko‘z oqining sarg‘ayishi, toshma, ko‘rish yoki eshitishning o‘zgarishi kabi nojo‘ya ta’sirlar bo‘lsa, dorini tashlamang — darhol ftiziatrga ayting.

Davolash davrida chekishni va spirtli ichimliklarni tashlash, to‘yimli ovqatlanish, diabetni yaxshi nazorat qilish tuzalishni tezlashtiradi. Homiladorlikda ham sil davolanadi — homila uchun davolanmagan sil dorilardan ancha xavfliroq.

Davolash davrida va undan keyin hayot

Sil tashxisi qo‘yilgani odamni jamiyatdan ajratib qo‘yishni anglatmaydi. Davolashning boshida, bemor hali yuqumli bo‘lganda, ftiziatr uyda qolish yoki statsionarda davolanishni tavsiya qilishi mumkin. Balg‘am tahlillari salbiy bo‘lib, shifokor ruxsat bergach, odam odatda ishga yoki o‘qishga qaytadi va davolashni ambulator davom ettiradi.

  • uyda bemorning xonasini tez-tez shamollating, kichik bolalar bilan bitta xonada uxlashdan saqlaning — bu faqat davolanishning boshlang‘ich davrida muhim;
  • oila a’zolari alohida idish-tovoq ishlatishi shart emas, lekin barcha yaqinlar tekshiruvdan o‘tishi kerak;
  • oqsilga boy, to‘yimli ovqatlanish va yetarli uyqu organizmning tiklanishiga yordam beradi;
  • davolash tugagach ham ftiziatr belgilagan nazorat tekshiruvlariga kelish — kasallik qaytmaganini tasdiqlash uchun zarur;
  • yangi dorilarni, jumladan o‘simlik vositalarini, ftiziatrga aytmasdan boshlamang — ular silga qarshi dorilar bilan o‘zaro ta’sir qilishi mumkin.

BTSJ emlashi va profilaktika

BTSJ (BCG) vaksinasi tug‘ruqxonada yangi tug‘ilgan chaqaloqlarga qilinadi. U bolalarni silning eng og‘ir shakllari — sil meningiti va tarqalgan sildan yaxshi himoya qiladi, ammo kattalarni o‘pka silidan to‘liq himoya qilmaydi. Shuning uchun emlangan odam ham sil bilan kasallanishi mumkin.

  • Muloqotdagilarni tekshirish — oilada yoki ishxonada sil aniqlansa, barcha yaqin muloqotdagilar, ayniqsa bolalar, tekshiruvdan o‘tadi; zarur bo‘lsa, ularga profilaktik davolash beriladi;
  • xonalarni muntazam shamollatish, quyosh nuri tushishi;
  • bemor davolanishning boshida yo‘talganda og‘zini yopishi, kerak bo‘lsa niqob taqishi;
  • muntazam profilaktik fluorografiya yoki rentgen (shifokor tavsiyasiga ko‘ra);
  • chekmaslik, diabetni nazorat qilish, OIV bo‘lsa davolanish.

Sil haqida keng tarqalgan afsonalar

  • “Sil irsiy kasallik” — yo‘q, u yuqumli kasallik. Oilada ko‘p uchrashi birga yashash bilan bog‘liq;
  • “Sil idish-tovoq orqali yuqadi” — yo‘q, asosiy yo‘l havo orqali;
  • “Sil davolanmaydi” — davolanadi, kursni oxirigacha yakunlasa, ko‘pchilik to‘liq tuzaladi;
  • “It yog‘i, borsuq yog‘i yoki xalq usullari silni davolaydi” — bunday mahsulotlar bakteriyani o‘ldirmaydi; ular bilan vaqt yo‘qotish kasallikni og‘irlashtiradi;
  • “Faqat kambag‘allar kasallanadi” — sil har kimda bo‘lishi mumkin, ayniqsa immunitet pasayganda;
  • “Bir marta tuzalgan odam qayta kasallanmaydi” — qayta yuqish mumkin.

Qachon zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak

  • ko‘p miqdorda qon tupurish yoki qon ketishi;
  • kuchli nafas qisishi, lablarning ko‘karishi;
  • to‘satdan kuchli ko‘krak og‘rig‘i;
  • yuqori isitma bilan qattiq bosh og‘rig‘i, ensa qotishi, ong chalkashishi yoki talvasa;
  • bolada yuqori isitma bilan holsizlik, uyquchanlik, ovqatdan bosh tortish.

Xulosa

Sil — havo orqali, faqat faol o‘pka sili bilan og‘rigan bemordan yuqadigan bakterial kasallik. Yashirin sil yuqmaydi, lekin vaqt o‘tib faollashishi mumkin. 2–3 haftadan uzoq yo‘tal, tungi terlash, isitma va ozish — tekshiruvdan o‘tish uchun yetarli sabab. Balg‘am tahlili va rentgen tashxisni aniqlaydi, kombinatsiyalangan dorilar bilan odatda 6 oylik davolash esa kasallikni to‘liq tuzatadi — faqat kursni oxirigacha yakunlash shart.

Maqolada tilga olingan dorilar: Rifampitsin kapsula.

Ko‘p beriladigan savollar

Sil kasalligi nima?

Sil (tuberkulyoz) — sil mikobakteriyasi keltirib chiqaradigan yuqumli bakterial kasallik. U ko‘pincha o‘pkani, ba’zan limfa tugunlari, suyaklar, buyraklar va miya pardalarini zararlaydi. O‘z vaqtida aniqlansa, to‘liq davolanadi.

Sil qanday yuqadi?

Havo orqali: faol o‘pka sili bor bemor yo‘talganda yoki gapirganda bakteriyalar havoga tarqaladi. Ko‘pincha uzoq va yaqin muloqot kerak bo‘ladi. Qo‘l berish, idish-tovoq yoki kiyim orqali yuqmaydi; yashirin silli odam yuqtirmaydi.

Sil kasalligining belgilari qanday?

2–3 haftadan uzoq yo‘tal, balg‘amda qon, kechki isitma, tunda terlash, sababsiz ozish va holsizlik. Bunday belgilar bo‘lsa, rentgen va balg‘am tahlili uchun shifokorga boring.

Sil kasalligining turlari qanday?

Yashirin va faol sil; o‘pka sili va o‘pkadan tashqari sil (limfa tugunlari, suyak va bo‘g‘imlar, buyrak, miya pardalari); dorilarga sezgir va chidamli sil.

Sil kasalligining davosi bormi?

Ha. Dorilarga sezgir sil bir nechta dori bilan odatda 6 oy davomida davolanadi va aksariyat bemorlar tuzaladi. Chidamli sil ham davolanadi, lekin murakkabroq. Asosiy shart — dorini har kuni ichish va kursni hech qachon erta to‘xtatmaslik. Davlat tizimida davolash bepul.

Bu maqola sizga foydali bo'ldimi?

Foydali bo‘lsa, yaqinlaringizga ham yuboring:

TelegramWhatsApp

Muhim eslatma

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Tibbiy ogohlantirish

Shoshilinch holatda — 103
Diyorbek HusanovD
MUALLIF

Diyorbek Husanov

Toshkent davlat tibbiyot universiteti, Tibbiy biologiya yo‘nalishi, 4-kurs talabasi. Laboratoriya diagnostikasi, tahlillar va infeksiyalar mavzularida yozadi. Ilmiy maqolalar muallifi.

Ushbu sahifada

1/13
  1. Sil kasalligi nima
  2. Sil kasalligi turlari
  3. Sil qanday yuqadi
  4. Kimlar xavf guruhida
  5. Sil kasalligi belgilari
  6. Silga tashxis qo‘yish
  7. Sil kasalligining davosi bormi
  8. Davolash davrida va undan keyin hayot
  9. BTSJ emlashi va profilaktika
  10. Sil haqida keng tarqalgan afsonalar
  11. Qachon zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak
  12. Xulosa
  13. Ko‘p beriladigan savollar

Foydali kalkulyatorlar

  • Homiladorlik kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi