Bo‘yinda, qo‘ltiq ostida yoki ko‘z qovog‘ida paydo bo‘lgan kichik osilib turuvchi o‘simta, qo‘ldagi qattiq so‘gal yoki jinsiy a’zolar sohasidagi yumshoq bo‘rtiqlar — bularning barchasini kundalik hayotda «papilloma» deb atashadi. Ko‘pchilik ularni faqat kosmetik muammo deb o‘ylaydi, boshqalar esa «virus — demak saraton» deb qo‘rqib ketadi. Haqiqat ikkalasining o‘rtasida.
Ko‘pgina papillomalar xavfsiz va o‘z-o‘zidan yo‘qolishi ham mumkin. Biroq odam papillomavirusi (HPV) ning ayrim turlari bachadon bo‘yni, anal soha va tomoq saratoniga sabab bo‘ladi. Quyida papilloma nima, nimadan chiqadi, qanday yuqadi, qanday davolanadi va qachon albatta shifokorga ko‘rinish kerakligini ko‘rib chiqamiz.
Papilloma nima
Tibbiyotda papilloma — teri yoki shilliq qavat hujayralaridan o‘sadigan, so‘rg‘ichsimon yuzali xavfsiz (yaxshi sifatli) o‘simta. Uning asosiy sababi — odam papillomavirusi (inglizcha qisqartmasi HPV, ruscha ВПЧ). Virus terining yoki shilliq qavatning eng chuqur, bazal qavatidagi hujayralarga kiradi va ularni tez bo‘linishga majbur qiladi — natijada ko‘zga ko‘rinadigan o‘simta hosil bo‘ladi.
HPV ning 200 dan ortiq turi (tipi) ma’lum. Ularning bir qismi faqat terini zararlaydi va oddiy so‘gallar chiqaradi, boshqalari esa jinsiy a’zolar, orqa chiqaruv teshigi, og‘iz va tomoq shilliq qavatini zararlaydi.
Past va yuqori onkogen xavfli turlar
- Past xavfli turlar (eng ko‘p uchraydigani — 6 va 11-turlar) o‘tkir uchli kondilomalarni (jinsiy so‘gallarni) va kamdan-kam hollarda hiqildoq papillomatozini chaqiradi. Ular saratonga olib kelmaydi.
- Yuqori xavfli (onkogen) turlar — 16, 18, shuningdek 31, 33, 45, 52, 58 va boshqalar. Ular odatda ko‘zga ko‘rinadigan o‘simta bermaydi, lekin uzoq yillar organizmda saqlanib qolsa, hujayralarda saraton oldi o‘zgarishlarni keltirib chiqarishi mumkin. Bachadon bo‘yni saratonining taxminan 70 foizi 16 va 18-turlar bilan bog‘liq.
- Teri turlari (1, 2, 4 va boshqalar) qo‘l, oyoq va tizzalardagi oddiy va tovon so‘gallarini chaqiradi.
Muhim fakt: HPV juda keng tarqalgan. Jinsiy hayot kechiradigan odamlarning aksariyati hayotida kamida bir marta bu virusni yuqtiradi, lekin taxminan 90 foiz hollarda immun tizimi uni 1–2 yil ichida o‘zi yo‘q qiladi. Xavf faqat yuqori xavfli tur uzoq vaqt saqlanib qolganda paydo bo‘ladi.
Papilloma, so‘gal va kondiloma: farqi nimada
Xalq orasida turli o‘simtalarni bitta so‘z bilan atashadi, ammo ular har xil:
- Osilib turuvchi «papillomalar» (bo‘yin, qo‘ltiq osti, qovoq, ko‘krak ostida) — ko‘pincha bu aslida akroxordonlar yoki yumshoq fibromalar. Ularning HPV bilan bog‘liqligi isbotlanmagan; ular ishqalanish, ortiqcha vazn, insulinga rezistentlik va yosh bilan bog‘liq. Xavfsiz, lekin kiyim bilan ishqalanib qonashi mumkin.
- So‘gallar — qo‘l, barmoq, tovondagi qattiq, g‘adir-budur bo‘rtiqlar; HPV ning teri turlari chaqiradi. Batafsil — so‘gal: sabablari va davolash maqolasida.
- O‘tkir uchli kondilomalar — jinsiy a’zolar va orqa chiqaruv teshigi atrofidagi yumshoq, go‘shtsimon yoki «gulkaram»ga o‘xshash o‘simtalar; asosan 6 va 11-turlar chaqiradi, jinsiy yo‘l bilan yuqadi.
- Yassi kondiloma va bachadon bo‘yni o‘zgarishlari — ko‘zga ko‘rinmaydi, faqat ginekologik ko‘rik va tahlillarda aniqlanadi.
Teridagi har qanday bo‘rtiq ham papilloma emas. Kichik, markazi botiq marvaridsimon tugunchalar — bu kontagioz mollyusk bo‘lishi mumkin, qoramtir, notekis o‘simta esa xol yoki teri o‘smasi bo‘lishi mumkin. Shuning uchun tashxisni dermatolog qo‘yishi kerak.
Papilloma nimadan chiqadi: sabablari va xavf omillari
Virus yuqgan bilan hamma odamda o‘simta paydo bo‘lavermaydi. Papilloma chiqishiga yordam beradigan omillar:
- immunitetning pasayishi — uzoq davom etgan kasallik, stress, uyqusizlik, OIV infeksiyasi, immunitetni susaytiradigan dorilar;
- terining mayda jarohatlari — soqol olish, tirnalish, ishqalanish;
- chekish — u bachadon bo‘yni hujayralarida HPV saqlanib qolishini kuchaytiradi;
- erta jinsiy hayot va ko‘p sheriklar;
- boshqa jinsiy infeksiyalar, masalan, xlamidioz, shuningdek qin mikroflorasi buzilishi;
- homiladorlik — gormonal o‘zgarishlar fonida kondilomalar kattalashishi mumkin;
- osilib turuvchi o‘simtalar uchun — ortiqcha vazn, qandli diabet, yosh.
Papilloma virusi qanday yuqadi
HPV qon yoki havo orqali emas, teri va shilliq qavatning bevosita aloqasi orqali yuqadi:
- Jinsiy yo‘l bilan — jinsiy a’zolar sohasidagi turlar uchun asosiy yo‘l. Prezervativ xavfni kamaytiradi, lekin to‘liq himoya qilmaydi, chunki virus u yopmaydigan terida ham bo‘ladi.
- Maishiy yo‘l bilan — teri so‘gallari umumiy dush, basseyn, sochiq va poyabzal orqali, ayniqsa terida yoriq bo‘lsa.
- Onadan bolaga — tug‘ruq paytida kamdan-kam hollarda yuqadi va bolada hiqildoq papillomatoziga olib kelishi mumkin.
- O‘z-o‘ziga yuqtirish — so‘galni tirnash, qirib tashlash orqali virus terining boshqa joylariga o‘tadi.
Papilloma virusi belgilari
Ko‘p hollarda HPV infeksiyasi hech qanday belgi bermaydi — odam virus tashuvchi ekanini bilmaydi. Belgilar o‘simta turiga bog‘liq:
- teri rangidagi yoki biroz to‘qroq, yumshoq, oyoqchali o‘simta — odatda og‘riqsiz, ishqalanganda qizarishi va qonashi mumkin;
- jinsiy a’zolar sohasida bir yoki bir nechta yumshoq bo‘rtiqlar, qichishish, ishqalanganda noqulaylik;
- ayollarda — odatda hech qanday sezgi yo‘q; yuqori xavfli HPV faqat surtma yoki HPV testi orqali aniqlanadi;
- bolalarda va kattalarda hiqildoq papillomatozida — ovozning bo‘g‘ilishi, kamdan-kam hollarda nafas qisishi.
Bachadon bo‘yni skriningi: PAP-test va HPV testi
Yuqori xavfli HPV ning asosiy xavfi — bachadon bo‘yni saratoni. Bu saraton yillar davomida rivojlanadi va saraton oldi bosqichida (displaziya, CIN) to‘liq davolanadi. Shuning uchun Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) muntazam skriningni tavsiya qiladi:
- HPV testi (virus DNK sini aniqlash) — 30 yoshdan boshlab har 5–10 yilda; eng ishonchli usul;
- PAP-test (sitologik surtma) — hujayralardagi o‘zgarishlarni ko‘rsatadi, odatda 21–25 yoshdan har 3 yilda;
- natija o‘zgargan bo‘lsa — kolposkopiya va zarur bo‘lsa biopsiya.
HPV testi musbat chiqishi saraton degani emas. Bu faqat kuzatuvni kuchaytirish kerakligini bildiradi. Bachadon bo‘ynidagi o‘zgarishlar haqida bachadon bo‘yni eroziyasi maqolasida ham o‘qishingiz mumkin. Qindan noodatiy ajralmalar bo‘lsa, bakterial vaginoz kabi holatlarni ham istisno qilish kerak.
HPV ga qarshi emlash
HPV vaksinasi yuqori xavfli turlar (kamida 16 va 18) bilan zararlanishning oldini oladi, ayrim vaksinalar 6 va 11-turlardan, ya’ni kondilomalardan ham himoya qiladi. Vaksina allaqachon bor infeksiyani davolamaydi, shuning uchun jinsiy hayot boshlanishidan oldin — 9–14 yoshda emlash eng samarali. JSST 2022 yildan boshlab yoshlar uchun bir dozali sxemani ham maqbul deb hisoblaydi. O‘zbekistonda HPV ga qarshi emlash 2019 yildan buyon qizlar uchun milliy emlash taqvimiga kiritilgan. Emlangan ayollar ham skriningdan o‘tishda davom etadi.
Papilloma davolash
HPV ning o‘zini organizmdan butunlay chiqarib yuboradigan dori hozircha yo‘q. Davolash ko‘zga ko‘rinadigan o‘simtalarni olib tashlash va saraton oldi o‘zgarishlarni o‘z vaqtida davolashga qaratilgan. Ko‘p hollarda immun tizimi virusni o‘zi bostiradi.
Shifokor qo‘llaydigan olib tashlash usullari
- Krioterapiya — suyuq azot bilan muzlatish; so‘gal va kondilomalarda keng qo‘llanadi, ba’zan bir necha seans kerak;
- Lazer bilan olib tashlash — aniq, qon ketishi kam, yuz va nozik sohalarda qulay;
- Radioto‘lqin usuli — yuqori chastotali to‘lqin bilan kesish; chandiq kam qoladi;
- Elektrokoagulyatsiya — elektr toki bilan kuydirish;
- Jarrohlik yo‘li bilan kesib olish — katta yoki shubhali o‘simtalarda.
Olib tashlangan to‘qima shubhali bo‘lsa, uni gistologik tekshiruvga yuborish muhim — shundagina o‘simta xavfsiz ekaniga ishonch hosil qilinadi. Usulni o‘simta turi, joyi va hajmiga qarab dermatolog yoki ginekolog tanlaydi.
Papillomaga qarshi dori bormi
Ko‘pchilik «papillomaga qarshi dori» yoki tabletka qidiradi. Hozirgi xalqaro tavsiyalar bo‘yicha HPV ni yo‘q qiladigan tabletka yoki ukol yo‘q. «Immunitetni oshiruvchi» va «virusga qarshi» deb reklama qilinadigan vositalarning samaradorligi ishonchli tadqiqotlarda isbotlanmagan. Kondilomalar uchun shifokor mahalliy retsept dorilarini (masalan, imikvimod yoki podofillotoksin guruhidagi vositalar) tayinlashi mumkin, oddiy so‘gallar uchun esa salitsil kislotali vositalar qo‘llanadi. Ularni o‘zboshimchalik bilan, ayniqsa yuz va jinsiy a’zolarda ishlatish mumkin emas.
Uy sharoitida davolash: nega bu xavfli
Internetda papillomani ip bilan bog‘lab qo‘yish, qaychi bilan kesish, sirka, sarimsoq, chistotel (qaldirg‘ochuti) shirasi yoki kislotalar bilan kuydirish bo‘yicha ko‘p maslahatlar bor. Bular xavfli, chunki:
- noto‘g‘ri tashxis — papillomaga o‘xshagan o‘simta melanoma yoki bazal hujayrali saraton bo‘lishi mumkin; uni shikastlash va tekshiruvsiz yo‘q qilish tashxisni kechiktiradi;
- qon ketishi va infeksiya — oyoqchasida qon tomir bor, kesilgan joy yiringlashi mumkin;
- kuyish va chandiq — kislota va o‘simlik shiralari sog‘lom terini ham kuydiradi, ayniqsa yuz va qovoqda;
- to‘liq olib tashlanmaslik — o‘simta qayta o‘sadi, virus atrofga tarqaladi;
- jinsiy a’zolar sohasida uy usullari og‘ir kuyish va chandiqli torayishga olib kelishi mumkin.
Uyda qilish mumkin bo‘lgan narsa — o‘simtani shikastlamaslik, kiyim bilan ishqalanishini kamaytirish va uni shifokorga ko‘rsatish.
Homiladorlikda papilloma
Homiladorlik paytida gormonlar va immunitet o‘zgarishi sababli kondilomalar va teridagi papillomalar kattalashishi yoki ko‘payishi mumkin. Ko‘pincha tug‘ruqdan keyin ular kichrayadi. Ayrim mahalliy dorilar homiladorlikda qo‘llanmaydi, shuning uchun zarur bo‘lsa shifokor krioterapiya yoki lazer kabi xavfsiz usulni tanlaydi. Kondilomalar bo‘lishi odatda kesarcha kesishga ko‘rsatma emas — faqat tug‘ruq yo‘lini to‘sib qo‘yadigan katta o‘simtalarda bu masala ko‘riladi. HPV vaksinasi homiladorlikda qilinmaydi, lekin tug‘ruqdan keyin qilish mumkin. Homiladorlik davridagi tekshiruvlarni homiladorlik kalendari yordamida rejalashtirishingiz mumkin.
Bolalarda papilloma
Bolalarda eng ko‘p uchraydigani — qo‘l, tizza va tovondagi oddiy so‘gallar. Ular maishiy yo‘l bilan yuqadi va ko‘pincha 1–2 yil ichida o‘zi yo‘qoladi. Og‘riq bersa, tez ko‘paysa yoki yuzda bo‘lsa, davolash bo‘yicha dermatolog bilan maslahatlashing. Bolada ovoz uzoq vaqt bo‘g‘ilib qolsa, LOR shifokorga ko‘rsatish kerak — bu hiqildoq papillomatozining belgisi bo‘lishi mumkin. Bolaning jinsiy a’zolari sohasida kondiloma aniqlansa, yuqish yo‘lini aniqlash uchun pediatr va bolalar ginekologi albatta ko‘rigi zarur.
Qachon o‘simtani tekshirtirish kerak
Dermatologga quyidagi hollarda murojaat qiling:
- o‘simta tez kattalashsa, rangi, shakli o‘zgarsa yoki notekis chegarali bo‘lsa;
- tashqi shikastsiz qonasa, yara hosil qilsa yoki bitmasa;
- 50 yoshdan keyin yangi o‘simtalar paydo bo‘lsa;
- jinsiy a’zolar yoki orqa chiqaruv teshigi atrofida bo‘rtiqlar paydo bo‘lsa;
- ayollarda jinsiy aloqadan keyin yoki hayz oralig‘ida qon ketsa — ginekologga.
103 ga qo‘ng‘iroq qiling, agar shikastlangan yoki olib tashlangan o‘simta joyidan qon 15–20 daqiqa bosib turishga qaramay to‘xtamasa; atrofida tez tarqalayotgan qizarish, shish va yuqori harorat paydo bo‘lsa; bolada ovoz bo‘g‘ilishi fonida nafas qiyinlashsa.
Profilaktika
- HPV ga qarshi emlash — 9–14 yoshda eng samarali;
- ayollar uchun muntazam skrining — HPV testi va PAP-test;
- prezervativ va bitta doimiy sherik;
- chekishni tashlash;
- basseyn va umumiy dushda shaxsiy shippak, alohida sochiq;
- so‘gal va papillomalarni tirnamaslik, qirmaslik.
Xulosa
Papilloma — HPV chaqiradigan keng tarqalgan, ko‘pincha xavfsiz o‘simta, osilib turuvchi teri o‘simtalari esa ko‘pincha umuman virus bilan bog‘liq emas. Asosiy xavf yuqori onkogen turlarda bo‘lib, ular ko‘zga ko‘rinmasdan bachadon bo‘yni hujayralarini o‘zgartiradi. Shuning uchun emlash va muntazam skrining eng ishonchli himoya hisoblanadi. O‘simtalarni uyda kesish yoki kuydirmang: tashxisni dermatolog qo‘ysin va olib tashlash usulini u tanlasin.
Mavzuga yaqin maqolalar: genital gerpes.
Ko‘p beriladigan savollar
Papilloma nimadan chiqadi?
Haqiqiy papillomalar va so‘gallar odam papillomavirusi (HPV) tufayli chiqadi; virus terining mayda jarohatlari orqali kiradi va immunitet pasayganda faollashadi. Bo‘yin va qo‘ltiq ostidagi osilib turuvchi o‘simtalar esa ko‘pincha ishqalanish, ortiqcha vazn va yosh bilan bog‘liq.
Papilloma virusi qanday yuqadi?
Teri va shilliq qavatning bevosita aloqasi orqali: jinsiy a’zolar turlari — jinsiy yo‘l bilan, teri so‘gallari — umumiy dush, sochiq va poyabzal orqali. Kamdan-kam hollarda tug‘ruqda onadan bolaga yuqadi.
Papillomaga qarshi qanday dori bor?
HPV ni organizmdan yo‘q qiladigan tabletka yo‘q. O‘simtalar shifokor tomonidan olib tashlanadi, kondilomalar uchun shifokor mahalliy retsept vositalarini tayinlashi mumkin. Eng samarali himoya — emlash.
Papillomani uy sharoitida davolash mumkinmi?
Tavsiya etilmaydi. Ip bilan bog‘lash, kesish va kislota bilan kuydirish qon ketishi, infeksiya, chandiq va eng muhimi — saraton o‘smasini o‘tkazib yuborish xavfini tug‘diradi.
Homiladorlikda papilloma xavflimi?
Odatda homila uchun xavfli emas. Kondilomalar homiladorlikda kattalashishi mumkin, ularni shifokor xavfsiz usullar bilan davolaydi. Kesarcha kesish faqat katta o‘simtalar tug‘ruq yo‘lini to‘sganda ko‘rib chiqiladi.







