Ich qotishi yoki qabziyat — eng ko‘p uchraydigan ovqat hazm qilish muammolaridan biri: kattalarning taxminan har o‘ninchisi undan surunkali aziyat chekadi, ayollar, keksalar va homiladorlarda esa u yanada ko‘p uchraydi. Ko‘pincha qabziyat ovqatlanish va kun tartibi bilan bog‘liq bo‘lib, oddiy choralar bilan yengillashadi. Ammo ba’zan u jiddiyroq kasallik belgisi bo‘ladi.
Quyida ich qotishi qachon «normal» va qachon kasallik hisoblanishini, uning sabablarini, uy sharoitida nima qilish mumkinligini, dorixonadagi vositalar qanday ishlashini va qaysi belgilarda darhol shifokorga borish kerakligini tushuntiramiz.
Ich qotishi nima: me’yor va kasallik chegarasi
Ich kelishining me’yori keng: sog‘lom odamlarda u kuniga 3 martadan haftasiga 3 martagacha bo‘lishi mumkin. Har kuni hojatga borish shart emas. Muhimi — axlatning qattiqligi, kuchanish va o‘zingizni qanday his qilishingiz.
Gastroenterologlar funksional qabziyatni Rim IV mezonlari bo‘yicha aniqlaydi. Unga ko‘ra, so‘nggi 3 oy davomida (belgilar kamida 6 oy oldin boshlangan bo‘lsa) quyidagilardan ikkitasi yoki undan ko‘pi kuzatilishi kerak:
- hojatga borishlarning to‘rtdan birida kuchli kuchanish;
- to‘rtdan birida qattiq yoki bo‘lak-bo‘lak axlat;
- to‘rtdan birida ichak to‘liq bo‘shamagandek his;
- to‘rtdan birida to‘g‘ri ichakda «to‘siq» borligi hissi;
- to‘rtdan birida bo‘shanish uchun qo‘l bilan yordam berish zarurati;
- haftasiga 3 martadan kam mustaqil ich kelishi.
Bunda surgi dorilarsiz suyuq axlat deyarli bo‘lmaydi. Agar asosiy shikoyat qorindagi og‘riq bo‘lsa va u hojatga borish bilan bog‘liq bo‘lsa, shifokor qabziyat ustunlik qiladigan ichak ta’sirlanish sindromi haqida o‘ylaydi.
Davomiyligiga ko‘ra o‘tkir (bir necha kun, masalan, safar yoki ovqat o‘zgarishidan keyin) va surunkali (3 oydan ortiq) qabziyat farqlanadi. Surunkali qabziyat ichak sekin ishlashi, bo‘shanish mexanizmining buzilishi (tos tubi mushaklari to‘g‘ri ishlamasligi) yoki ikkalasi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Ich qotishi sabablari
Turmush tarzi va ovqatlanish
- ovqatda tola kamligi: sabzavot, meva, dukkaklilar, to‘liq donli non va yormalar kam;
- suyuqlikni juda kam ichish, ayniqsa issiq kunlarda;
- kam harakat, uzoq o‘tirib ishlash, yotoq rejimi;
- hojatga borish istagini muntazam bosib turish (ishda, safarda, begona hojatxonada);
- kun tartibi, ovqatlanish va uyquning o‘zgarishi, stress.
Dorilar
Ich qotishini opioid og‘riq qoldiruvchilar, temir preparatlari, ayrim antidepressantlar, qon bosimini tushiruvchi ba’zi dorilar, alyuminiy yoki kalsiy saqlovchi antatsidlar, allergiyaga qarshi ayrim dorilar keltirib chiqarishi mumkin. Agar qabziyat yangi dori boshlangandan keyin paydo bo‘lsa, shifokor bilan gaplashing, lekin dorini o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang.
Kasalliklar
- ichak ta’sirlanish sindromi;
- gipotireoz (qalqonsimon bez faoliyatining pasayishi), qandli diabet, qonda kalsiy ko‘payishi;
- gemorroy va orqa chiqaruv yorilishi — og‘riq tufayli odam hojatga borishdan qo‘rqadi;
- Parkinson kasalligi, orqa miya jarohatlari va boshqa nevrologik holatlar;
- ichak torayishi yoki o‘smasi — kam uchraydi, lekin aynan shu sabab istisno qilinishi kerak.
Bolalarda ich qotishi
Bolalarda qabziyat juda ko‘p uchraydi va 95% hollarda funksional, ya’ni biror kasallik bilan bog‘liq emas. Ko‘pincha u 2–4 yoshda, tuvakka o‘rgatish, bog‘chaga borish yoki ovqat o‘zgarishi davrida boshlanadi. Bir marta og‘riqli qattiq axlat chiqqach, bola hojatni ushlab qola boshlaydi, axlat yanada qattiqlashadi — yopiq doira hosil bo‘ladi. Ba’zan ichki kiyimda axlat izlari paydo bo‘ladi: bu «injiqlik» emas, ichakda to‘planib qolgan axlat belgisi.
Faqat ona suti emadigan chaqaloqlarda ich bir necha kunda bir marta kelishi, agar axlat yumshoq bo‘lsa va bola yaxshi o‘sayotgan bo‘lsa, normal holat. Chaqaloqning kuchanib qizarib ketishi ham ko‘pincha zararsiz. Ammo quyidagi hollarda pediatrga boring: tug‘ilgandan keyin 48 soat ichida birinchi axlat (mekoniy) chiqmasa, qorin dam bo‘lib, qusish bo‘lsa, bola vazn olmasa, axlatda qon bo‘lsa.
Bolalardagi qabziyatni davolashda kuniga suyuqlik va tola, ovqatdan keyin tuvakka muntazam o‘tirish odati va maqtov muhim. Bolalar uchun surgi vositasini ham, uning miqdorini ham pediatr tanlaydi; davolash ko‘pincha bir necha oy davom etadi va uni erta to‘xtatmaslik kerak. Tez-tez shamcha va huqna qilish tavsiya etilmaydi.
Homiladorlikda qabziyat
Homiladorlarning yarmiga yaqini qabziyatga duch keladi. Sabablari — ichakni bo‘shashtiruvchi progesteron gormoni, kattalashayotgan bachadonning ichakka bosimi, temir preparatlari va kam harakat. Avvalo tola, suyuqlik va yengil jismoniy faollik tavsiya etiladi. Agar bu yetmasa, homiladorlikda xavfsiz hisoblanadigan hajm oshiruvchi va osmotik vositalarni ginekolog bilan kelishgan holda qo‘llash mumkin. Kastor moyi va boshqa kuchli surgilar homiladorlikda qo‘llanmaydi. Qabziyat homiladorlikda gemorroyni kuchaytirishi mumkin. Homiladorlik haftalari bo‘yicha boshqa o‘zgarishlar haqida homiladorlik kalendarida o‘qishingiz mumkin.
Ich qotishini uy sharoitida davolash
Tola
Kattalarga kuniga taxminan 25–30 g tola kerak, ko‘pchilik esa buning yarmini ham iste’mol qilmaydi. Tola axlatni yumshoq va hajmli qiladi. Uning manbalari: sabzavotlar, mevalar (ayniqsa olxo‘ri va quritilgan olxo‘ri, kivi, nok, o‘rik), dukkaklilar, suli, to‘liq donli non va yormalar, kepak. Tolani asta-sekin, 1–2 hafta davomida oshiring, aks holda qorin dam bo‘lishi va gaz ko‘payishi mumkin. Qaysi tola qanday ishlashi haqida ichak salomatligi va tola maqolamizda yozganmiz.
Suyuqlik
Tola ko‘paytirilganda suv ham yetarli bo‘lishi kerak. Lekin agar organizmingizda suyuqlik yetarli bo‘lsa, ortiqcha litrlab suv ichish qabziyatni o‘zi davolamaydi. Ertalab nonushta oldidan bir stakan iliq suv yoki issiq ichimlik ichaklarni «uyg‘otishga» yordam beradi.
Harakat va hojatxona odatlari
- har kuni kamida 30 daqiqa yuring yoki boshqa jismoniy mashq qiling;
- hojat istagi paydo bo‘lishi bilan hojatga boring, uni ushlab turmang;
- nonushtadan keyin 15–30 daqiqa ichida hojatxonaga borishni odat qiling — bu vaqtda ichak harakati kuchayadi;
- oyog‘ingiz ostiga kichik kursi qo‘ying: tizzalar sondan yuqori bo‘lganda bo‘shanish osonlashadi;
- shoshilmang, lekin 10 daqiqadan ortiq kuchanib o‘tirmang, telefon o‘ynamang.
Ich qotishiga qarshi dorilar
Agar turmush tarzini o‘zgartirish yetmasa, dorixonada retseptsiz sotiladigan surgi vositalari yordam beradi. Ularni qo‘llanmaga qat’iy rioya qilib qabul qiling. Asosiy guruhlar:
- hajm oshiruvchi vositalar (masalan, psillium — zubturum urug‘i qobig‘i) — tabiiy tolaga o‘xshab ishlaydi; ta’siri 2–3 kunda seziladi; ko‘p suv bilan ichilishi shart;
- osmotik vositalar (makrogol, laktuloza) — ichakka suv tortib, axlatni yumshatadi; uzoq muddat qo‘llash uchun ham nisbatan xavfsiz; laktuloza ko‘pincha gaz va qorin dam bo‘lishini beradi;
- stimullovchi vositalar (senna, bisakodil) — ichak devori harakatini kuchaytiradi, 6–12 soatda ta’sir qiladi; qisqa muddatli yoki vaqti-vaqti bilan qo‘llash uchun; ularni har kuni, uzoq vaqt shifokor bilan maslahatlashmasdan ichmang, chunki qorin og‘rig‘i va suyuqlik-tuz muvozanati buzilishi mumkin;
- shamchalar va mikroklizmalar (masalan, glitserinli) — to‘g‘ri ichakdagi qattiq axlatni tez chiqarish uchun, vaqti-vaqti bilan.
Bu vositalar ham yordam bermasa, gastroenterolog retsept bilan beriladigan zamonaviy dorilarni tavsiya qilishi yoki bo‘shanish mexanizmini tekshirishi mumkin: tos tubi mushaklari buzilganda biologik teskari aloqa (biofeedback) mashqlari yaxshi samara beradi.
Ich qotishi haqidagi afsonalar
- «Har kuni ich kelishi shart». Yo‘q, haftasiga 3 martadan kuniga 3 martagacha bo‘lishi normal.
- «Qabziyatda organizm zaharlanadi». «Zaharlarning so‘rilishi» haqidagi qarash ilmiy tasdiqlanmagan; holsizlik va bosh og‘rig‘i odatda noqulaylik va noto‘g‘ri ovqatlanish bilan bog‘liq.
- «Detoks choylar va ichak tozalash foydali». Ko‘p «detoks» choylar senna saqlaydi va aslida stimullovchi surgi hisoblanadi; huqna va «tozalash» muolajalari foyda bermaydi, ba’zan zarar qiladi.
- «Ko‘p suv ichsangiz, qabziyat o‘tadi». Suv faqat organizmda suyuqlik yetishmaganda yordam beradi.
- «Surgi dorilariga ko‘nikib qolasiz». Osmotik va hajm oshiruvchi vositalar ko‘nikish keltirib chiqarmaydi; stimullovchi dorilarni esa uzoq muddat faqat shifokor nazoratida qo‘llash kerak.
Xulosa
Ich qotishi — ko‘pincha ovqatlanish, harakat va hojatxona odatlari bilan bog‘liq keng tarqalgan muammo. Tolani asta-sekin ko‘paytirish, yetarli suyuqlik, kunlik harakat va hojat istagini kechiktirmaslik ko‘p hollarda yetarli. Kerak bo‘lsa, dorixonadagi hajm oshiruvchi va osmotik vositalar yordam beradi, stimullovchi vositalar esa qisqa muddat uchun. Bolalar va homiladorlarda davolashni shifokor bilan kelishing. Axlatda qon, ozish, kamqonlik yoki 50 yoshdan keyin yangi paydo bo‘lgan qabziyat — shifokorga borish uchun jiddiy sabab.
Mavzuga yaqin maqolalar: ta’sirlangan ichak sindromi.
Mavzuga yaqin maqolalar: qorin dam bo‘lishi (meteorizm).
Mavzuga yaqin maqolalar: anal yoriq.
Maqolada tilga olingan dorilar: Bisakodil tabletka, Dyufalak sirop.
Ko‘p beriladigan savollar
Ich qotishi nima deyiladi?
Ich qotishi tibbiyotda qabziyat (rus tilida — zapor) deyiladi. Bu ich kam kelishi, axlatning qattiq bo‘lishi, kuchanish yoki ichak to‘liq bo‘shamagandek his bilan kechadigan holat.
Ich qotishini uy sharoitida qanday davolash mumkin?
Ovqatda tolani asta-sekin oshiring (sabzavot, meva, olxo‘ri, kivi, suli, dukkaklilar), yetarli suyuqlik iching, har kuni yuring, nonushtadan keyin hojatxonaga borishni odat qiling va oyog‘ingiz ostiga kursi qo‘ying. Bu yetmasa, retseptsiz hajm oshiruvchi yoki osmotik vositalar yordam beradi.
Ich qotishiga qarshi qanday dorilar bor?
Asosiy guruhlar — hajm oshiruvchi (psillium), osmotik (makrogol, laktuloza), stimullovchi (senna, bisakodil) vositalar va glitserinli shamchalar. Ularni qo‘llanmaga muvofiq qabul qiling, stimullovchilarni uzoq muddat shifokorsiz ichmang.
Bolalar uchun ich qotishiga qarshi dorilar bormi?
Bor, lekin bolaga surgi vositasini va uning miqdorini faqat pediatr tanlaydi. Davolash ko‘pincha bir necha oy davom etadi va u bilan birga ovqatlanish, suyuqlik va tuvakka muntazam o‘tirish odati muhim.
Ich qotishi nimadan bo‘ladi?
Ko‘pincha tola va suyuqlik kamligi, kam harakat, hojat istagini bosib turish, stress va ba’zi dorilardan. Kamroq hollarda — gipotireoz, diabet, nevrologik kasalliklar yoki ichak o‘smasi. Xavfli belgilar bo‘lsa, shifokor tekshiruvi kerak.







