Gemaroy (tibbiyotda gemorroy, xalq orasida bavosir) — to‘g‘ri ichak oxiri va orqa chiqaruv teshigi atrofidagi qon tomir tugunlarining kattalashishi, pastga siljishi va yallig‘lanishi. Bu eng keng tarqalgan kasalliklardan biri: kattalarning taxminan yarmi 50 yoshgacha qachondir gemaroy belgilarini boshdan kechiradi. Ko‘pchilik uyalgani uchun shifokorga kech boradi, holbuki erta bosqichda gemaroy oddiy choralar bilan yaxshi nazorat qilinadi, ilg‘or holatlarda esa operatsiyasiz va operativ usullar bor.
Ushbu maqolada gemaroy kasalligi qanday paydo bo‘lishi, ichki va tashqi gemaroy belgilari, darajalari, najasda qon ko‘ringanda nimalarni istisno qilish kerakligi, uyda davolash, dorilar guruhlari va zamonaviy muolajalar haqida so‘z boradi.
Gemaroy kasalligi nima
Har bir odamning to‘g‘ri ichagi oxirida qon tomirlaridan iborat yumshoq “yostiqchalar” bor — bu normal tuzilma, ular najas va gazni ushlab turishga yordam beradi. Kuchanish, ich qotishi, uzoq o‘tirish yoki homiladorlik tufayli bu sohada bosim uzoq vaqt oshib tursa, tomirlar qonga to‘lib kattalashadi, ularni ushlab turuvchi to‘qima cho‘ziladi va tugunlar pastga siljiydi. Shikoyat paydo bo‘lgandagina bu holat gemaroy kasalligi deyiladi.
Gemaroy sabablari va xavf omillari
- ich qotishi va kuchanish — asosiy sabab (bu haqda batafsil: qabziyat (ich qotishi));
- hojatxonada uzoq o‘tirish, ayniqsa telefon bilan — unitazda o‘tirganda tugunlarga bosim oshadi;
- ovqatda tola kam, suyuqlik kam ichish;
- kam harakat, kun bo‘yi o‘tirib yoki tik turib ishlash;
- homiladorlik va tug‘ruq;
- ortiqcha vazn, og‘ir yuk ko‘tarish, og‘ir atletika;
- surunkali ich ketishi;
- yosh o‘tishi bilan biriktiruvchi to‘qimaning zaiflashishi, irsiy moyillik.
Gemaroy oyoq venalarining varikoz kengayishi bilan bir xil kasallik emas, garchi ikkalasida ham tomir devori zaifligi va bosim oshishi rol o‘ynasa ham (oyoq tomirlari haqida: varikoz). Achchiq ovqat va sovuqda o‘tirish gemaroyni o‘zi keltirib chiqarmaydi, lekin mavjud gemaroyda shikoyatlarni kuchaytirishi mumkin.
Ichki va tashqi gemaroy
Ichki gemaroy belgilari
Ichki tugunlar to‘g‘ri ichak ichida, og‘riqni deyarli sezmaydigan shilliq qavat ostida joylashadi, shuning uchun ichki gemaroy ko‘pincha og‘riqsiz kechadi. Asosiy belgilari:
- hojatdan keyin qog‘ozda, najas ustida yoki unitazda qip-qizil qon — tomchilab yoki chiziq ko‘rinishida;
- kuchanganda tugunlarning tashqariga chiqishi;
- ichak to‘liq bo‘shamagandek his;
- shilliq ajralma, orqa chiqaruv teshigi atrofida namlik va qichishish.
Tashqi gemaroy belgilari
Tashqi tugunlar orqa chiqaruv teshigi atrofidagi sezgir teri ostida bo‘ladi, shuning uchun ko‘proq og‘riq beradi: teshik atrofida yumshoq bo‘rtma, o‘tirganda va hojatda noqulaylik, qichishish, gigiyenaning qiyinlashishi. Ko‘pchilikda ichki va tashqi gemaroy birga uchraydi (aralash gemaroy).
Tugun trombozi
Agar teshik atrofida to‘satdan qattiq, ko‘kimtir-binafsha, no‘xatdan olchagacha kattalikdagi juda og‘riqli tugun paydo bo‘lsa, bu tugun ichida qon laxtasi hosil bo‘lgani — tromboz. Og‘riq dastlabki 2–3 kunda eng kuchli bo‘ladi. Birinchi 72 soat ichida proktolog mahalliy og‘riqsizlantirish ostida laxtani olib tashlashi mumkin, bu og‘riqni tez yo‘qotadi. Keyinroq esa odatda konservativ davolanadi va tromboz bir necha haftada so‘riladi.
Ichki gemaroy darajalari
- I daraja — tugunlar tashqariga chiqmaydi, asosiy belgi vaqti-vaqti bilan qon ketishi;
- II daraja — tugunlar kuchanganda chiqadi va o‘zi joyiga qaytadi;
- III daraja — chiqqan tugunlarni qo‘l bilan joyiga qaytarish kerak;
- IV daraja — tugunlar doim tashqarida, joyiga qaytmaydi, ba’zan qisilib qoladi.
Daraja davolashni tanlashda asosiy mezon: I–II darajada ko‘pincha turmush tarzini o‘zgartirish va dorilar yetarli, II–III darajada kabinet muolajalari, III–IV darajada esa ko‘pincha operatsiya tavsiya etiladi.
Najasda qon: nega albatta tekshirish kerak
Qon ketishi gemaroyning eng ko‘p uchraydigan belgisi, ammo xuddi shunday qon boshqa, jiddiyroq kasalliklarda ham bo‘ladi. Shuning uchun “bu oddiy gemaroy” deb o‘zingizga tashxis qo‘ymang:
- Anal yorig‘i — hojat paytida va undan keyin uzoq davom etuvchi kesuvchi, o‘tkir og‘riq va oz miqdordagi qon; gemaroydan farqli davolanadi.
- Yo‘g‘on ichak poliplari va saratoni — qon to‘qroq, najasga aralashgan bo‘lishi, najas odati o‘zgarishi, sababsiz ozish va kamqonlik bilan kechishi mumkin. Erta bosqichda saraton ham xuddi gemaroydek faqat qon bilan namoyon bo‘lishi mumkin.
- Yallig‘lanishli ichak kasalliklari — qon va shilliq aralash ich ketishi, qorin og‘rig‘i.
Qorin dam bo‘lishi va ich odatining o‘zgarishi doim ham jiddiy kasallik emas — ko‘pincha bu funksional holat (qarang: ta’sirlangan ichak sindromi), lekin qon ketishi bilan birga kelsa, tekshiruvsiz qoldirilmaydi.
Gemaroy qanday aniqlanadi
- Proktolog ko‘rigi — tashqi ko‘rik va barmoq bilan tekshirish;
- Anoskopiya — ichki tugunlarni kichik asbob bilan ko‘rish, bir necha daqiqa davom etadi va odatda og‘riqsiz;
- Kolonoskopiya — 45 yoshdan katta odamlarda, xavotirli belgilar bo‘lsa yoki oilada yo‘g‘on ichak saratoni uchragan bo‘lsa, boshqa kasalliklarni istisno qilish uchun;
- kamqonlikka shubhada — umumiy qon tahlili.
Gemaroyni uy sharoitida davolash
Har qanday darajada davolashning poydevori — ich faoliyatini me’yorlashtirish. Busiz eng yaxshi shamcha ham, operatsiya ham vaqtinchalik natija beradi.
- Tolaga boy ovqatlaning: sabzavot, meva, dukkaklilar, to‘liq donli non va bo‘tqalar; kattalarga kuniga taxminan 25–30 g tola kerak. Tolani asta-sekin ko‘paytiring, aks holda qorin dam bo‘ladi (batafsil: ichak salomatligi va tola);
- yetarlicha suv iching — tola faqat suyuqlik bilan najasni yumshatadi;
- kuchanmang va hojatxonada 3–5 daqiqadan ortiq o‘tirmang, telefonni olib kirmang; istak paydo bo‘lganda hojatni kechiktirmang;
- oyoq ostiga past kursi qo‘yish (tizzalar sondan baland bo‘lishi) ichak bo‘shashini osonlashtiradi;
- iliq o‘tirish vannasi — kuniga 2–3 marta, ayniqsa hojatdan keyin 10–15 daqiqa iliq suvda o‘tirish og‘riq va qichishishni kamaytiradi; suvga marganets yoki boshqa vositalar qo‘shish shart emas;
- hojatdan keyin quruq qog‘oz o‘rniga iliq suv bilan yuving va yumshoq artib quriting; xushbo‘y nam salfetka va sovun terini ta’sirlaydi;
- tashqi tugun shishganda qisqa muddat mato orqali sovuq qo‘yish yordam beradi;
- muntazam yuring, uzoq o‘tirib ishlaganda har soatda turib harakatlaning, vaznni me’yorda saqlang.
Gemaroyni davolash dorilari
Dorilar belgilarni yengillashtiradi, lekin kattalashgan tugunlarni yo‘q qilmaydi. Retseptsiz sotiladigan asosiy guruhlar:
- Shamchalar (svecha) — ichki gemaroyda qulay; mazlar va kremlar — tashqi gemaroy va teshik atrofidagi qichishishda;
- mahalliy og‘riqsizlantiruvchi (anestetikli) vositalar — og‘riq va achishishni vaqtincha kamaytiradi;
- kortikosteroidli (gormonli) vositalar — qichishish va yallig‘lanishni kamaytiradi, lekin faqat qisqa muddat: uzoq qo‘llash terini yupqalashtiradi;
- himoyalovchi va bitishni tezlashtiruvchi malhamlar (rux oksidi va boshqalar);
- venotoniklar (tomirni mustahkamlovchi flavonoidlar) — tabletka shaklida, xuruj davrida qon ketish va shishni kamaytirishga yordam berishi mumkin;
- tola qo‘shimchalari (masalan, psillium) va yumshoq ich yumshatuvchi vositalar — najasni yumshatish uchun.
Vositani shifokor yoki farmatsevt bilan tanlang va yo‘riqnomaga amal qiling. Bir hafta ichida yaxshilanish bo‘lmasa yoki qon takrorlansa, o‘zboshimchalik bilan davom ettirmasdan proktologga boring.
Gemaroyni operatsiyasiz davolash
Uy choralari yordam bermasa, ichki gemaroyning I–III darajasida proktolog kabinetida kam invaziv muolajalar o‘tkaziladi. Ular odatda narkozsiz, bir necha daqiqada bajariladi:
- Lateks halqa bilan bog‘lash — tugun asosiga kichik rezina halqa kiygiziladi, qon bilan ta’minlanmagan tugun 1–2 haftada tushib ketadi; eng ko‘p qo‘llanadigan va samarali usul;
- Skleroterapiya — tugunga uni kichraytiruvchi modda yuboriladi; kichik qonaydigan tugunlarda qo‘llanadi;
- Infraqizil koagulyatsiya — tugunni oziqlantiruvchi tomirlar issiqlik bilan yopiladi;
- Lazer bilan davolash — lazer energiyasi tugunni ichidan kichraytiradi; og‘riq kamroq va tiklanish tez, lekin katta tugunlarda qaytalanish ehtimoli klassik operatsiyadan yuqoriroq.
Gemaroy operatsiyasi
Operatsiya III–IV darajada, boshqa usullar yordam bermaganda yoki katta aralash tugunlarda tavsiya etiladi:
- Gemorroidektomiya — tugunlarni kesib olib tashlash; eng radikal va qaytalanishi eng kam usul, ammo tiklanish davri og‘riqliroq (odatda 2–4 hafta);
- Stepler usuli (Longo operatsiyasi) — tugunlar maxsus asbob bilan yuqoriga tortib mahkamlanadi, og‘riq kamroq;
- Doppler nazoratida tomirlarni bog‘lash — tugunlarni oziqlantiruvchi arteriyalar ultratovush yordamida topilib bog‘lanadi.
Usulni tanlashda narxga emas, proktologning tajribasi va sizning holatingizga mosligiga qarang. Operatsiyadan keyin ham ich qotishining oldini olish qaytalanishdan saqlaydi.
Homiladorlikda va tug‘ruqdan keyin gemaroy
Gemaroy ayniqsa homiladorlikning uchinchi trimestrida va tug‘ruqdan keyingi haftalarda ko‘p uchraydi: kattalashgan bachadon tos venalariga bosadi, progesteron tomir devorini va ichak harakatini sustlashtiradi, tug‘ruqdagi kuchanish esa tugunlarni chiqarib yuborishi mumkin.
- asosiy davo — tolaga boy ovqat, suyuqlik, yurish, iliq o‘tirish vannasi va yumshoq gigiyena;
- homiladorlik va emizish davrida ko‘plab shamcha, maz va tabletkalar cheklangan — har qanday vositani, jumladan ich yumshatuvchilarni ham, homiladorlikni kuzatayotgan shifokor bilan kelishing;
- ko‘pchilik ayollarda gemaroy tug‘ruqdan keyingi bir necha hafta ichida sezilarli kamayadi; operatsiya kerak bo‘lsa, odatda tug‘ruqdan keyinga qoldiriladi.
Xulosa
Gemaroy — to‘g‘ri ichak oxiridagi tomir tugunlarining kattalashishi; ichki gemaroy ko‘pincha og‘riqsiz qon ketishi va tugun chiqishi bilan, tashqi gemaroy esa og‘riq va bo‘rtma bilan namoyon bo‘ladi. Davolash darajaga bog‘liq, ammo har doim tola, suyuqlik, kuchanmaslik va hojatxonada uzoq o‘tirmaslikdan boshlanadi. Shamcha va mazlar belgilarni yengillashtiradi, halqa bilan bog‘lash, lazer va operatsiya esa tugunni yo‘qotadi. Najasdagi har qanday qonni shifokor ko‘rsin — anal yorig‘i va yo‘g‘on ichak saratonini istisno qilish muhim.
Mavzuga yaqin maqolalar: ich qotishi (qabziyat).
Maqolada tilga olingan dorilar: Utrojestan kapsula.
Mavzuga yaqin maqolalar: paraproktit.
Ko‘p beriladigan savollar
Gemaroy nima va bavosir qanday kasallik?
Bavosir — gemaroyning xalq orasidagi nomi, ya’ni bitta kasallik. Bu to‘g‘ri ichak oxiridagi tomir tugunlarining kattalashishi va pastga siljishi bo‘lib, qon ketishi, qichishish, og‘riq va tugun chiqishi bilan namoyon bo‘ladi.
Ichki gemaroyni uy sharoitida davolash mumkinmi?
I–II darajada ko‘pincha mumkin: tolaga boy ovqat, ko‘p suv, kuchanmaslik, iliq o‘tirish vannalari va retseptsiz shamchalar ko‘pchilikda yaxshi natija beradi. Lekin birinchi marta qon ko‘ringanda tashxisni proktolog tasdiqlashi kerak, III–IV darajada esa odatda muolaja yoki operatsiya zarur.
Gemaroy uchun qaysi shamcha yoki maz yaxshi?
Universal “eng yaxshi” vosita yo‘q. Ichki gemaroyda shamcha, tashqi gemaroyda maz qulayroq; og‘riqda anestetikli, qichishishda qisqa muddat gormonli, bitish uchun himoyalovchi vositalar tanlanadi. Ularni farmatsevt yoki shifokor bilan tanlang va bir haftada naf bermasa, proktologga boring.
Gemaroy lazer operatsiyasi qanday o‘tkaziladi?
Lazer tolasi tugun ichiga kiritiladi yoki uni oziqlantiruvchi tomirga yo‘naltiriladi, energiya ta’sirida tugun kichrayadi va bujmayadi. Muolaja odatda mahalliy yoki qisqa narkoz ostida o‘tadi, og‘riq kam, bemor tez ishga qaytadi. U II–III darajali ichki gemaroyga ko‘proq mos; katta tugunlarda klassik operatsiya ishonchliroq.
Homiladorlikda gemaroyni qanday davolash mumkin?
Avvalo xavfsiz choralar: tolaga boy ovqat, suyuqlik, yurish, iliq o‘tirish vannasi va yumshoq gigiyena. Shamcha, maz yoki ich yumshatuvchi vosita faqat homiladorlikni kuzatayotgan shifokor ruxsati bilan qo‘llanadi. Tugun trombozi yoki ko‘p qon ketishida darhol shifokorga boring.







