Hojatga borganda orqa chiqaruv teshigida pichoq sanchilgandek keskin og‘riq, undan keyin yana bir necha soat davom etadigan achishish va qog‘ozda och qizil qon izi — bu anal yoriq (orqa chiqaruv teshigi yorilishi) uchun xos manzara. Ko‘pchilik bunday shikoyat bilan shifokorga borishdan uyaladi va uni «gemorroy» deb o‘zi davolay boshlaydi. Natijada yoriq surunkali bo‘lib, uzoq vaqt bezovta qilishi mumkin.
Yaxshi xabar shuki, o‘tkir yoriqlarning katta qismi oddiy choralar bilan bir necha haftada bitadi. Quyida anal yoriq nima ekanini, belgilarini, gemorroydan farqini, uyda va shifokor nazoratida davolash usullarini hamda qachon operatsiya kerak bo‘lishini ko‘rib chiqamiz.
Anal yoriq nima
Anal yoriq — orqa chiqaruv teshigi kanalining shilliq qavatida paydo bo‘lgan uzunchoq yara yoki yirtiq. U odatda kanalning orqa devorida, dumg‘aza tomonida joylashadi. Kam hollarda oldingi devorda ham bo‘ladi, ayniqsa ayollarda tug‘ruqdan keyin.
Kanal atrofida ikkita mushak halqasi — ichki va tashqi sfinkter bor. Ichki sfinkter irodamizga bo‘ysunmaydi: u doimiy qisilgan holda turadi. Yoriq paydo bo‘lganda og‘riq sfinkterning refleks spazmini keltirib chiqaradi, spazm qon oqimini yomonlashtiradi va yara bitishi qiyinlashadi. Shunday qilib «og‘riq — spazm — bitmaslik» doirasi yuzaga keladi.
O‘tkir va surunkali anal yoriq
O‘tkir yoriq yangi, yuzaki, chetlari yumshoq bo‘ladi va odatda 6 haftagacha bitadi. Surunkali yoriq 6–8 haftadan uzoq davom etadi. Uning belgilari: yara chuqurroq, chetlari qalinlashgan, tagida ichki sfinkter mushak tolalari ko‘rinadi, yoriq oxirida «soqchi bo‘rtma» (teri burmasi) va ichki tomonda kichik so‘rg‘ich bo‘ladi.
Bu ajratish muhim, chunki o‘tkir yoriqda konservativ davolash deyarli doim yetarli, surunkali yoriqda esa ko‘pincha mahalliy dorilar, ba’zan jarrohlik kerak bo‘ladi.
Belgilari
- hojat paytida va undan keyin keskin og‘riq — kuchli, tig‘dek, bir necha daqiqadan bir necha soatgacha davom etadi; ko‘pincha bemor hojatga borishdan qo‘rqa boshlaydi;
- och qizil qon — oz miqdorda, qog‘ozda yoki axlat ustida, tomchi ko‘rinishida; qon axlat bilan aralashmaydi;
- orqa chiqaruv teshigi sohasida achishish, qichishish;
- og‘riq tufayli axlatni ushlab turish va qabziyatning kuchayishi;
- surunkali shaklda — qisqa vaqt yengillik, so‘ngra og‘riqning qaytishi;
- ba’zan siydik chiqarishda noqulaylik yoki kichik teri bo‘rtmasi.
Sabablari
Eng ko‘p uchraydigan sabab — qattiq axlat va hojatda kuchanish: qattiq najas o‘tayotganda kanal shilliq qavati yirtiladi. Shuning uchun anal yoriq ko‘pincha qabziyat fonida uchraydi. Boshqa sabablar:
- uzoq davom etgan ich ketishi — shilliq qavatning tez-tez qitiqlanishi;
- tug‘ruq, ayniqsa qiyin o‘tgan;
- kam harakat, tolaga kam va yog‘ga boy ovqatlanish, kam suv ichish;
- orqa chiqaruv teshigi sohasidagi jarrohlik amaliyotlari va jarohatlar;
- sfinkter mushaklarining ortiqcha tarangligi;
- ichakning yallig‘lanish kasalliklari, ayniqsa Kron kasalligi, ba’zi infeksiyalar va boshqa kam uchraydigan kasalliklar.
Gemorroydan farqi nimada
Yoriq va gemorroy ko‘pincha chalkashtiriladi, chunki ikkalasida ham hojatdan keyin qon ko‘rinishi mumkin. Lekin ularning davosi farq qiladi.
- Og‘riq: yoriqda hojat paytida va undan keyin keskin og‘riq asosiy belgi; ichki gemorroy odatda og‘riqsiz bo‘ladi, og‘riq ko‘proq tromboz yoki tashqi tugun bilan bog‘liq;
- Qon: yoriqda oz, tomchi shaklida, gemorroyda esa ko‘pincha tomchilab yoki oqim bilan kelishi mumkin;
- Tugunlar: gemorroyda orqa chiqaruv teshigi sohasida bo‘rtma tugunlar tushishi mumkin, yoriqda esa bu kamroq;
- Shifokor ko‘rigi: yoriq ko‘p hollarda oddiy ko‘rik paytida ko‘rinadi; og‘riq kuchli bo‘lsa, barmoq bilan tekshiruv shu paytda keskin og‘riqli bo‘lgani sababli keyinroqqa qoldirilishi mumkin.
Ba’zan ikkala holat birga keladi. Shuning uchun faqat o‘zingizcha taxmin qilib davolanmang, ayniqsa qon ko‘rinsa.
Uy sharoitida davolash
O‘tkir anal yoriq davosining asosi — axlatni yumshatish va sfinkterni bo‘shashtirish. Quyidagi chora-tadbirlar ko‘pchilik bemorlarda yoriqning bitishiga yordam beradi.
Ovqatlanish, suv va tola
- kuniga 25–30 g oziq tola: to‘liq donli non va don mahsulotlari, sabzavotlar, mevalar, dukkaklilar, kepak; tolani asta-sekin oshiring, aks holda qorin shishishi mumkin;
- yetarli miqdorda suv va suyuqlik ichish — tola suv bilan birga ishlaydi;
- kunda bir vaqtda hojatga borishga odatlanish, tuyg‘u kelganda kechiktirmaslik;
- hojatxonada uzoq o‘tirmaslik va telefon bilan vaqt o‘tkazmaslik, kuchanmaslik;
- muntazam yurish va harakat.
Yuvinish vannalari (sitz-vanna)
Iliq (issiq emas) suvli idishda kuniga 2–3 marta, ayniqsa har hojatdan keyin 10–15 daqiqa o‘tirish sfinkter spazmini kamaytiradi, og‘riqni yengillashtiradi va qon aylanishini yaxshilaydi. Suvga dori qo‘shish shart emas; oddiy iliq suv yetarli. Keyin sohani yumshoq mato bilan ehtiyotkorlik bilan quriting yoki toza yumshoq qog‘oz ishlating; ishqalamang.
Axlat yumshatuvchi vositalar
Dietaga qo‘shimcha ravishda shifokor tolali qo‘shimchalar (psilliyum) yoki osmotik surgilar (laktuloza, makrogol) tavsiya qilishi mumkin. Bu vositalar axlatni yumshatadi va yoriqni qayta shikastlamaydi. Qattiq ta’sir qiluvchi, ichakni qitiqlovchi surgilarni uzoq ishlatmaslik kerak.
Mahalliy dori vositalari
Uy sharoitidagi choralar bir necha hafta ichida yordam bermasa, shifokor mahalliy (surtma yoki shamcha) preparatlarni tayinlaydi. Ular bir necha guruhga bo‘linadi:
- nitratlar (nitrogliserin yoki izosorbid dinitrat asosidagi surtmalar) — sfinkterni bo‘shashtiradi va qon oqimini oshiradi; nojo‘ya ta’siri — bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi;
- kalsiy kanallari blokatorlari (diltiazem, nifedipin asosida) — shunga o‘xshash ta’sir qiladi, nitratlarga nisbatan bosh og‘rig‘i kamroq beradi va bugungi kunda ko‘pincha birinchi tanlov hisoblanadi;
- mahalliy og‘riqsizlantiruvchi (lidokain asosidagi) vositalar — faqat og‘riqni vaqtincha kamaytiradi, yoriqni davolamaydi;
- yallig‘lanishga qarshi va yumshatuvchi shamchalar yoki kremlar — alomatni yengillashtirishi mumkin, lekin dalillari cheklangan.
Dozani, qo‘llash muddatini va nojo‘ya ta’sirlarni shifokor tushuntiradi: bu dorilarni retseptsiz ishlatmang. Kortikosteroid mazlari uzoq ishlatilsa, teri va shilliq qavatni yupqalashtiradi.
Davolash samara bermasa: botoks va jarrohlik
Surunkali yoriq 8–12 hafta konservativ davodan keyin ham bitmasa, quyidagi usullar ko‘rib chiqiladi.
Botulotoksin (botoks) inyeksiyasi
Ichki sfinkterga botulotoksin yuboriladi va u mushakni vaqtincha bo‘shashtiradi. Ta’siri odatda 2–3 oy davom etadi; yoriq ko‘pincha shu vaqt ichida bitadi. Afzalligi — axlatni doimiy ushlay olmaslik xavfi juda past, kamchiligi — yoriq qaytishi mumkin.
Lateral ichki sfinkterotomiya
Bu — surunkali yoriq uchun eng ishonchli usul: sfinkterning ichki mushagi qismi kichik kesim bilan ajratiladi, spazm yo‘qoladi va yoriq 90% atrofidagi hollarda bitadi. Operatsiya tez, ko‘pincha ambulator o‘tkaziladi. Asosiy xavf — gaz yoki axlatni ushlash bo‘yicha vaqtincha yoki kam hollarda doimiy muammolar. Shuning uchun uni tajribali koloproktolog bajarishi kerak, ayniqsa tug‘ruq tarixi bor ayollarda.
Ba’zi bemorlarga yoriqni kesib olish yoki yopuvchi plastika bajariladi; bu holat shifokor bilan alohida muhokama qilinadi.
Bolalarda anal yoriq
Bolalarda va chaqaloqlarda anal yoriq juda keng tarqalgan. Odatda sabab — qabziyat: qattiq axlat chiqayotganda shilliq qavat yirtiladi, bola hojatdan qo‘rqib, axlatni ushlab turadi, qabziyat kuchayadi. Ota-onalar axlatda qizil qon izini ko‘rib vahimaga tushadi, ammo ko‘pincha bu zararsiz.
- bolaning ovqatiga sabzavotlar, mevalar, to‘liq donli mahsulotlar qo‘shing, yetarli suyuqlik bering;
- hojatdan keyin iliq suvda yuving, o‘tirish vannasi qiling;
- shifokor tavsiyasi bilan yumshatuvchi vositalar va himoyalovchi surtmalar qo‘llanadi;
- dori va surgilarni bolaga faqat pediatr bilan kelishib bering.
Agar qon tez-tez qaytsa, bola ozib ketsa, o‘sishdan orqada qolsa, ich ketishi yoki qorin og‘riqlari bo‘lsa, shifokorga ko‘rsating. Bolalardagi qorin og‘riqlarining sabablari haqida qorin og‘rig‘i maqolasida yozganmiz.
Qanday oldini olish mumkin
- har kuni yetarli oziq tola va suyuqlik iste’mol qilish;
- qabziyat va ich ketishini o‘z vaqtida davolash;
- hojatda kuchanmaslik, uni kechiktirmaslik;
- harakatchan turmush tarzi, kam o‘tirish;
- orqa chiqaruv sohasini yumshoq tozalash: xushbo‘y yoki qattiq salfetkalardan, ishqalashdan qochish.
Xulosa
Anal yoriq — hojatda keskin og‘riq va och qizil qon bilan namoyon bo‘ladigan keng tarqalgan holat. Uning asosiy sababi qattiq axlat va qabziyat. Ko‘pchilik o‘tkir yoriqlar tola, suv, iliq o‘tirish vannalari va axlat yumshatuvchilar bilan bitadi. Surunkali yoriqda mahalliy dorilar, botoks yoki sfinkterotomiya yordam beradi. Qon ko‘p ketsa, harorat, ozib ketish bo‘lsa yoki davo samara bermasa, shifokorga murojaat qiling: bu uyalish emas, ko‘pincha oddiy davolanadigan holat.
Maqolada tilga olingan dorilar: Dyufalak sirop.
Ko‘p beriladigan savollar
Anal yoriq belgilari qanday?
Hojat paytida va undan keyin keskin, achishtiruvchi og‘riq, qog‘ozda yoki axlat ustida oz miqdorda och qizil qon, qabziyatning kuchayishi va hojatdan qo‘rqish. Gemorroydan farqi — og‘riqning kuchliligi.
Orqa chiqaruv teshigi yorilishi uyda davolanadimi?
O‘tkir yoriq ko‘pincha ha: tola va suv bilan axlatni yumshatish, kuniga bir necha marta iliq o‘tirish vannalari va kuchanmaslik. Bu 2–6 hafta ichida yordam beradi. Natija bo‘lmasa, mahalliy dorilar uchun shifokorga boring.
Anal yoriq uyda davolash uchun nima qilish kerak?
Ko‘proq tolali ovqat va suv iching, hojatda kuchanmang, har hojatdan keyin 10–15 daqiqa iliq suvda o‘tiring. Shifokor tolali qo‘shimchalar va mahalliy vositalarni tavsiya qilishi mumkin.
Anal yoriq gemorroydan nimasi bilan farq qiladi?
Yoriqda hojatda keskin og‘riq asosiy belgi, qon oz va och qizil. Ichki gemorroy ko‘pincha og‘riqsiz bo‘ladi va tugunlar tushishi bilan namoyon bo‘ladi. Aniq tashxisni shifokor ko‘rik orqali qo‘yadi.
Anal yoriq qachon operatsiya talab qiladi?
Surunkali yoriq 8–12 hafta davolashga qaramay bitmasa, botoks yoki lateral sfinkterotomiya ko‘rib chiqiladi. Operatsiya eng ishonchli usul, ammo uni tajribali jarroh bajarishi lozim.







