Qish kelishi bilan eng ko‘p uchraydigan shikoyatlardan biri — burun bitishi. Kechasi og‘iz ochiq uxlash, ertalab bosh og‘rig‘i, hid sezmaslik, bolaning ko‘krak emishga qiynalishi — bularning barchasi burun orqali nafas olish qiyinlashganidan. Ko‘pchilik darhol dorixonadan tomchi olib, uni haftalab, ba’zan oylab tomizadi. Natijada esa burun yanada ko‘proq bitadi.
Ushbu maqolada burun nima uchun bitishi, burun bitishini uy sharoitida davolash uchun nima qilsa bo‘ladi, qaysi dorilar qanday ishlaydi va ularni qancha muddat ishlatish xavfsiz, chaqaloqlarda nima qilish kerakligi hamda qachon shifokorga shoshilish kerakligini ko‘rib chiqamiz.
Burun nega bitadi
Ko‘pincha burun bitishiga «ko‘p shilliq» sabab deb o‘ylashadi. Aslida asosiy sabab — burun shilliq qavatining shishishi: undagi mayda qon tomirlari kengayib, to‘qima qalinlashadi va havo yo‘li torayadi. Bunga turli omillar olib keladi.
Shamollash (O‘RVI)
Eng keng tarqalgan sabab — virusli infeksiya. Avval burunda achishish va aksirish, keyin suvdek oqadigan suyuqlik, 2–3 kundan so‘ng quyuqroq, ba’zan sarg‘ish-yashil shilliq paydo bo‘ladi. Shilliqning rangi o‘zgarishi bakterial infeksiya belgisi emas — bu immun hujayralar ishining natijasi. Odatda burun bitishi 7–10 kun ichida o‘tib ketadi. Kasallikning boshqa belgilari va davolash haqida shamollash (O‘RVI) maqolamizda batafsil yozganmiz.
Allergik rinit
Agar burun har yili bir vaqtda, chang yoki uy hayvonlari bilan aloqadan keyin bitsa, ko‘zlar qichisa va ketma-ket aksirish xurujlari bo‘lsa, bu allergik rinit bo‘lishi mumkin. Qishda uy changi, kanalar va mog‘or allergiyasi kuchayadi, chunki xonalar kam shamollatiladi. Allergiya bilan bog‘liq burun bitishida isitma bo‘lmaydi, shilliq odatda tiniq bo‘ladi. Sabablari va tahlillari haqida allergiya sahifasida o‘qing.
Sinusit va gaymorit
Shamollash 10 kundan oshib ketsa, yuz sohasida og‘irlik, boshni egganda kuchayadigan og‘riq, yiringli ajralma paydo bo‘lsa, burun yonidagi bo‘shliqlar yallig‘langan bo‘lishi mumkin.
Adenoidlar
Maktabgacha yoshdagi bolada burun doimiy bitib tursa, u og‘zini ochib yursa va kechasi xurrak otsa, ko‘pincha sabab — kattalashgan burun-halqum murtagi. Bu holat haqida adenoidlar maqolasida yozganmiz.
Burun to‘sig‘i qiyshiqligi va poliplar
Burun to‘sig‘i (septum) qiyshiq bo‘lsa, bir tomon doimiy yomon nafas oladi, shamollaganda esa butunlay yopilib qoladi. Burun poliplari esa hid sezishning pasayishi bilan kechadi. Bunday hollarda tomchilar faqat vaqtincha yordam beradi, asosiy masalani LOR shifokor hal qiladi.
Quruq havo va boshqa sabablar
Qishda isitish tizimlari xonadagi havoni juda quritadi: shilliq qavat qurib, qatqaloq hosil bo‘ladi va burun «tiqilgandek» sezadi. Bundan tashqari burun bitishiga homiladorlik (gormonlar ta’sirida), tamaki tutuni, ayrim qon bosimi dorilari va — eng muhimi — burun tomchilarini uzoq ishlatish sabab bo‘lishi mumkin.
Burun bitishini uy sharoitida davolash
Ko‘p hollarda, ayniqsa shamollashda, burun bitishi o‘z-o‘zidan o‘tadi. Vazifamiz — shu kunlarni yengilroq o‘tkazish va asoratlarning oldini olish. Quyidagi usullar xavfsiz va samarali.
Burunni tuzli suv bilan yuvish
Fiziologik eritma (0,9% natriy xlorid) yoki dorixonadagi dengiz suvi asosidagi spreylar shilliqni suyultiradi, qatqaloqlarni yumshatadi va allergenlarni yuvib tashlaydi. Bu usulni kuniga bir necha marta, hatto chaqaloqlarda ham qo‘llash mumkin. Kattalar uchun maxsus yuvish idishlari (shishachalar) ham bor.
Uyda eritma tayyorlasangiz, faqat qaynatib sovutilgan yoki distillangan suvdan foydalaning: oddiy jo‘mrak suvi bilan burun bo‘shliqlarini yuvish tavsiya etilmaydi. Taxminan 1 litr suvga bir choy qoshiq tuz kifoya. Juda sho‘r eritma shilliq qavatni achitadi.
Havoni namlash va suyuqlik
- xonadagi havo namligini 40–60% atrofida ushlang: havo namlagich bo‘lmasa, radiator yoniga ho‘l sochiq osib qo‘yish ham yordam beradi;
- xonani kuniga bir necha marta shamollating, harorat 20–22 °C dan oshmasin;
- ko‘proq iliq suyuqlik iching — shilliq suyuqroq bo‘ladi;
- kechasi boshni biroz baland qilib yoting;
- issiq dush bug‘i vaqtincha yengillik beradi.
Qaynoq suv ustida bug‘ bilan nafas olish (ingalyatsiya) samarasi isbotlanmagan va, ayniqsa bolalarda, kuyish xavfi katta — undan voz keching. Burunga piyoz, sarimsoq sharbati, sut yoki ona suti tomizish ham shilliq qavatni qitiqlaydi va infeksiyaga sabab bo‘lishi mumkin.
Burun bitishiga qarshi dorilar
Dorixonada burun bitishiga qarshi dorilar juda ko‘p, lekin ular turli guruhlarga kiradi va har biri o‘z vaziyatida ishlatiladi.
Tomir toraytiruvchi tomchi va spreylar
Ksilometazolin, oksimetazolin, nafazolin kabi moddalar shilliq qavatdagi tomirlarni toraytiradi va bir necha daqiqada burun bitishini ochishga yordam beradi. Ular shamollashda tunda yaxshi uxlash, quloq og‘rig‘ining oldini olish uchun foydali. Ammo muhim qoida bor: bunday tomchilarni 3–5 kundan ortiq ishlatmang va yoshga mos (bolalar uchun alohida) konsentratsiyani tanlang.
Tomchiga «o‘rganib qolish» — dori rinitining xavfi
O‘zbekistonda juda keng tarqalgan muammo — yillab nafazolin yoki shunga o‘xshash tomchilarni tomizib yurish. Bir haftadan ko‘proq ishlatilganda tomirlar dorisiz torayishni «unutadi»: ta’sir qisqaradi, tomchi tugashi bilan burun yana qattiqroq bitadi va odam uni kuniga 5–10 marta tomizishga majbur bo‘ladi. Bu holat dori riniti (medikamentoz rinit) deb ataladi.
Dori rinitidan qutulish mumkin, lekin buni shifokor bilan rejalashtirish ma’qul. Odatda tomchini asta-sekin kamaytirish (masalan, avval bitta burun teshigidan to‘xtatish) yoki uni gormonli burun spreyi bilan almashtirish taklif qilinadi; bu davrda tuzli suv bilan yuvish yordam beradi. Birinchi 1–2 hafta qiyin kechadi, keyin shilliq qavat tiklanadi. Kuchli dori riniti bilan yillab yurgan odamlarda ba’zan LOR shifokor qo‘shimcha davolashni taklif qiladi.
Gormonli burun spreylari
Allergik rinit, burun poliplari va surunkali sinusitda asosiy davo — burunga purkaladigan glyukokortikoid spreylar. Ular darhol emas, bir necha kundan keyin to‘liq ta’sir qiladi va to‘g‘ri ishlatilganda qonga deyarli o‘tmaydi, ularga «o‘rganib qolish» bo‘lmaydi. Qaysi spreyni va qancha muddat ishlatishni shifokor tanlaydi.
Burun spreyini to‘g‘ri ishlatish
Avval burunni qoqing yoki tuzli suv bilan yuving — dori toza shilliq qavatga yaxshiroq ta’sir qiladi. Boshni biroz oldinga egib, uchlikni burun teshigiga kiriting va uni to‘siq tomonga emas, shu tomondagi quloq tomonga yo‘naltiring: shunda quruqlik va qon ketish xavfi kamayadi. Dorini keskin tortib olmang, burun orqali sokin nafas oling. Flakonni boshqa oila a’zolari bilan bo‘lishmang.
Homiladorlikda burun bitishi
Ko‘p ayollarda homiladorlikning ikkinchi yarmida shamollamasdan ham burun bitadi — bu gormonlar va qon hajmining ortishi bilan bog‘liq «homiladorlik riniti» bo‘lib, tug‘ruqdan keyin o‘tadi. Eng xavfsiz usullar — tuzli suv bilan yuvish, havoni namlash va boshni baland qilib uxlash; har qanday tomchi va spreyni shifokor bilan kelishib ishlating.
Antigistamin dorilar va antibiotiklar
Antigistamin tabletkalar allergiyada aksirish va burun oqishini kamaytiradi, ammo oddiy shamollashdagi burun bitishiga deyarli ta’sir qilmaydi. Antibiotiklar esa viruslarga ta’sir qilmaydi: ular faqat shifokor bakterial infeksiyani aniqlaganda buyuriladi. Tarkibida tomir toraytiruvchi modda bo‘lgan «shamollash kukunlari» va tabletkalar yuqori qon bosimi, yurak ritmi buzilishi, glaukoma va prostata kattalashuvida xavfli bo‘lishi mumkin — avval shifokor yoki farmatsevt bilan maslahatlashing.
Chaqaloq va kichik bolalarda burun bitishi
Chaqaloqlar hayotining dastlabki oylarida asosan burun orqali nafas oladi, shuning uchun burun bitishi ularda emishni va uyquni buzadi. Nima qilish kerak:
- emizish va uxlashdan oldin burunga fiziologik eritma tomizing (chaqaloqlarga kuchli oqim beradigan spreylar emas, tomchi yoki yumshoq sprey mos);
- 1–2 daqiqadan so‘ng yumshatilgan shilliqni maxsus aspirator (burun so‘rg‘ich) bilan oling, lekin kuniga bir necha martadan oshirmang — shilliq qavat shikastlanmasin;
- xonadagi havoni namlang, bolani issiq kiyintirib yubormang;
- tomir toraytiruvchi tomchilarni faqat pediatr tavsiyasi bilan, bolalar konsentratsiyasida va qisqa muddat ishlating;
- ko‘krak suti, piyoz sharbati yoki yog‘larni burunga tomizmang.
Kichik bolada faqat bitta burun teshigidan yoqimsiz hidli ajralma kelsa, burunga biror narsa (munchoq, ozuqa bo‘lagi) kirib qolgan bo‘lishi mumkin — buni o‘zingiz olishga urinmang, LOR shifokorga murojaat qiling.
Burun bitishi qachon gaymoritga aylanadi
Bakterial sinusitga quyidagilar shubha uyg‘otadi: belgilar 10 kundan ortiq yaxshilanmasdan davom etsa; avval yaxshilanib, keyin yana kuchaysa («ikkinchi to‘lqin») yoki boshidanoq yuqori isitma va yiringli ajralma bilan 3–4 kun davom etsa. Yuzda, tishlarda og‘riq, boshni egganda og‘irlik kuchayishi xos. Bunday holatda shifokor ko‘rigi zarur. Belgilari, tashxisi va davolash haqida gaymorit maqolamizda o‘qing.
Profilaktika
- qo‘llarni tez-tez yuving, kasal odam bilan yaqin aloqani cheklang;
- qishda xonadagi havoni namlang va muntazam shamollating;
- allergiyada allergen bilan aloqani kamaytiring, shifokor tavsiya qilgan spreyni muntazam ishlating;
- har yili gripp emlashini oling;
- chekmang va bolalar yonida chekilishiga yo‘l qo‘ymang;
- burun tomchilarini «har ehtimolga qarshi» uzoq muddat ishlatmang.
Xulosa
Burun bitishi ko‘pincha shamollash, allergiya yoki quruq havo bilan bog‘liq va 7–10 kunda o‘tadi. Eng xavfsiz yordamchilar — tuzli suv bilan yuvish, nam havo va yetarli suyuqlik. Tomir toraytiruvchi tomchilar tez yengillik beradi, lekin ularni 3–5 kundan ortiq ishlatish dori riniti va yillab davom etadigan «tomchiga bog‘liqlik»ka olib keladi. Burun bitishi uzoq cho‘zilsa, yuz og‘risa, bola og‘zini ochib uxlasa yoki xavfli belgilar paydo bo‘lsa — shifokorga murojaat qiling.
Mavzuga yaqin maqolalar: allergik rinit, burundan qon ketishi.
Maqolada tilga olingan dorilar: Rinoksil sprey.
Ko‘p beriladigan savollar
Burun bitishini uy sharoitida qanday davolash mumkin?
Burunni fiziologik eritma yoki dengiz suvi spreyi bilan kuniga bir necha marta yuving, xonadagi havoni namlang, ko‘proq iliq suyuqlik iching va boshni biroz baland qilib uxlang. Qaynoq bug‘dan nafas olish va burunga piyoz yoki sarimsoq sharbatini tomizish tavsiya etilmaydi.
Burun bitishiga qarshi qanday dorilar bor?
Tuzli eritmalar, tomir toraytiruvchi tomchilar (qisqa muddatga), allergiyada gormonli burun spreylari va antigistamin dorilar. Antibiotiklar faqat shifokor bakterial infeksiyani aniqlaganda kerak. Qaysi dori mosligini, ayniqsa bolalar, homiladorlar va surunkali kasalligi bor odamlarda, shifokor bilan aniqlang.
Burun bitishini tez ochish uchun nima qilish kerak?
Tez ta’sir tomir toraytiruvchi tomchi yoki sprey beradi, lekin uni 3–5 kundan ortiq ishlatmaslik kerak. Issiq dush bug‘i va tuzli suv bilan yuvish ham vaqtincha yengillik beradi.
Burun tomchisiga o‘rganib qolsam nima qilaman?
Bu dori riniti. Tomchini birdan emas, shifokor bilan kelishilgan reja asosida asta-sekin to‘xtatish, kerak bo‘lsa gormonli spreyga o‘tish va tuzli suv bilan yuvish yordam beradi. Bir necha haftada shilliq qavat tiklanadi.
Burun bitishini davolash qancha davom etadi?
Shamollashda odatda 7–10 kun. Agar burun bitishi 10 kundan oshsa, yuzda og‘riq bo‘lsa yoki har yili qaytarilsa, sinusit, allergiya, adenoidlar yoki burun to‘sig‘i qiyshiqligini aniqlash uchun LOR shifokorga uchrashing.







