«Sizda eroziya bor, kuydirish kerak» — bu gapni ko‘plab ayollar ginekolog ko‘rigidan keyin eshitgan. Tashxis qo‘rqitadi: ko‘pchilik buni saratonning boshlanishi deb o‘ylaydi. Aslida MDH mamlakatlarida bachadon bo‘yni eroziyasi deb ataladigan holatning katta qismi kasallik emas, balki ektopiya (ektropion) — yosh ayollarda tez-tez uchraydigan normal o‘zgarish. U saratonoldi holat hisoblanmaydi va ko‘p hollarda davolashni talab qilmaydi.
Quyida bachadon bo‘yni eroziyasi nima ekanini, qachon e’tibor berish kerakligini, qaysi tekshiruvlar haqiqatan muhimligini va bachadon bo‘yni saratonidan qanday himoyalanishni xalqaro tavsiyalar (JSST va boshqalar) asosida tushuntiramiz.
Bachadon bo‘yni qanday tuzilgan
Bachadon bo‘yni — bachadonning qinga ochiladigan pastki qismi. Uning tashqi yuzasi qin tomonidan ko‘p qavatli yassi epiteliy bilan qoplangan — u och pushti rangda va silliq. Bachadon bo‘yni kanali ichi esa bir qavatli silindrsimon epiteliy bilan qoplangan — u nozikroq, qizil rangda va shilliq ishlab chiqaradi. Bu ikki epiteliy uchrashadigan joy transformatsiya zonasi deyiladi. Aynan shu zonada HPV ta’sirida saratonoldi o‘zgarishlar ko‘proq paydo bo‘ladi, shuning uchun skrining tekshiruvlari shu joydan namuna oladi.
Bachadon bo‘yni eroziyasi nima
Ektopiya (ektropion) — «eroziya»ning eng ko‘p uchraydigan turi
Ektopiyada kanal ichidagi qizil silindrsimon epiteliy bachadon bo‘ynining tashqi yuzasiga chiqib turadi. Ko‘rikda bu yaraga o‘xshash qizil dog‘ bo‘lib ko‘rinadi, shuning uchun uni «eroziya» deb atashgan. Aslida bu yerda yara yo‘q — shunchaki boshqa turdagi, sog‘lom epiteliy joylashgan.
Ektopiya gormonlar, ayniqsa estrogen ta’sirida yuzaga keladi va quyidagi hollarda juda ko‘p uchraydi:
- o‘smirlar va yosh ayollarda;
- homiladorlik paytida;
- kombinatsiyalangan gormonal kontraseptiv tabletkalar ichadigan ayollarda.
Ko‘pincha ektopiya vaqt o‘tishi bilan o‘z-o‘zidan kichrayadi: silindrsimon epiteliy asta-sekin yassi epiteliyga aylanadi (bu jarayon metaplaziya deyiladi va normal hisoblanadi). Menopauzadan keyin ektopiya deyarli uchramaydi.
Haqiqiy eroziya
Haqiqiy eroziya — bachadon bo‘yni yuzasida epiteliyning shikastlanishi, ya’ni yuza yara. U kamroq uchraydi va odatda yallig‘lanish (servitsit), jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar, mexanik shikastlanish, pessariy yoki menopauzadan keyingi epiteliy yupqalashuvi bilan bog‘liq. Bunda sababni aniqlab, aynan uni davolash kerak — masalan, infeksiyani. Sabab bartaraf etilgach, epiteliy odatda o‘zi tiklanadi.
Eroziya saratonga aylanadimi?
Ektopiya saratonoldi holat emas va o‘z-o‘zidan saratonga aylanmaydi. Bachadon bo‘yni saratonining deyarli barcha holatlari yuqori xavfli inson papillomavirusi (HPV) bilan uzoq muddatli infeksiyaga bog‘liq. Saratonoldi o‘zgarishlar (displaziya, CIN) ko‘z bilan ko‘rinadigan «eroziya» bilan bir xil narsa emas: ular oddiy ko‘rinadigan bachadon bo‘ynida ham bo‘lishi mumkin. Shuning uchun xavfni «qizil dog‘» emas, balki surtma va HPV testi aniqlaydi.
Bachadon bo‘yni eroziyasi belgilari
Ko‘pchilik ayollarda ektopiya hech qanday belgi bermaydi va tasodifan ko‘rikda topiladi. Ba’zan quyidagilar bo‘lishi mumkin:
- ko‘proq tiniq yoki oqish shilliq ajralma (silindrsimon epiteliy shilliq ishlab chiqaradi);
- jinsiy aloqadan keyin yoki ginekologik ko‘rikdan keyin oz miqdorda qonli ajralma (kontakt qon ketishi);
- ajralma ko‘payganda qin sohasida namlik hissi.
Og‘riq, qichishish, yoqimsiz hidli yoki rangli ajralma odatda ektopiyaning o‘ziga xos emas — bu ko‘proq infeksiya belgisi. Masalan, oq, ivib qolgan ajralma va qichishish ko‘pincha zamburug‘ infeksiyasi bilan bog‘liq (batafsil: kandidoz), baliq hidli ajralma — bakterial vaginoz, ko‘pikli sarg‘ish-yashil ajralma esa trixomoniaz belgisi bo‘lishi mumkin. Siyganda achishish va tez-tez siyish esa ko‘proq siydik yo‘llari infeksiyasiga xos (sistit).
Tashxis: qaysi tekshiruvlar kerak
Ko‘zgu bilan ko‘rikda «qizil dog‘» ko‘rinishi tashxis uchun yetarli emas. Shifokor quyidagilarni tavsiya qilishi mumkin:
- Bachadon bo‘ynidan surtma (sitologiya, PAP-test) — hujayralarda saratonoldi o‘zgarishlar bor-yo‘qligini ko‘rsatadi;
- Yuqori xavfli HPV testi — virus DNKsini aniqlaydi; JSST 30 yoshdan boshlab skrining uchun aynan shu testni afzal ko‘radi;
- Kolposkopiya — bachadon bo‘ynini maxsus kattalashtiruvchi asbob bilan ko‘rish; surtma yoki HPV testi o‘zgargan bo‘lsa o‘tkaziladi, zarurat bo‘lsa shubhali joydan biopsiya olinadi;
- Infeksiyalarga tekshiruv: qin ajralmasidan surtma, xlamidiya, gonoreya, trixomoniazga PZR — ajralma yoki yallig‘lanish belgilari bo‘lsa.
Agar surtma va HPV testi normal bo‘lsa, ektopiya xavfsiz hisoblanadi va keyingi rejali skrining bilan kuzatiladi.
Surtma natijasini qanday tushunish
Sitologiya javobida ko‘pincha xalqaro Bethesda tizimi atamalari yoziladi. NILM — «intraepitelial o‘zgarish yoki xavfli o‘sma yo‘q», ya’ni normal natija. ASC-US — aniq bo‘lmagan o‘zgarishlar: odatda HPV testi yoki takroriy surtma qilinadi. LSIL — yengil o‘zgarishlar, ko‘pincha HPV ta’sirida va ko‘p hollarda o‘zi o‘tib ketadi. HSIL — og‘irroq saratonoldi o‘zgarishlar: kolposkopiya va biopsiya talab qilinadi. Natija qanday bo‘lmasin, keyingi qadamni shifokor belgilaydi — bitta o‘zgargan surtma hali saraton degani emas.
Eroziya homilador bo‘lishga xalaqit beradimi
Yo‘q. Ektopiya bepushtlikka sabab bo‘lmaydi va homilador bo‘lishga to‘sqinlik qilmaydi. Aksincha, tug‘maganlarda «eroziyani» asossiz kuydirish bachadon bo‘yni kanalining torayishi kabi asoratlar xavfini tug‘diradi. Homiladorlikni rejalashtirayotgan bo‘lsangiz, avvaldan skrining tahlillarini topshirib qo‘yish foydali.
Bachadon bo‘yni eroziyasini davolash kerakmi
Bu eng ko‘p beriladigan savol. Xalqaro tavsiyalarga ko‘ra:
- Belgisiz ektopiya, surtma va HPV testi normal bo‘lsa — davolash kerak emas. «Kuydirish» (diatermokoagulyatsiya), lazer, radioto‘lqin yoki kriodestruksiya bunday holatda foyda bermaydi;
- homiladorlikdagi ektopiya tug‘ruqdan keyin ko‘pincha o‘zi kichrayadi;
- kontraseptiv tabletkalar bilan bog‘liq ektopiya bo‘lsa va u bezovta qilsa, shifokor kontratsepsiya usulini o‘zgartirishni muhokama qilishi mumkin;
- ektopiya kuchli bezovta qilsa — juda ko‘p ajralma yoki takrorlanuvchi kontakt qon ketishi bo‘lsa, va boshqa sabablar istisno qilingan bo‘lsa — shifokor bilan muolaja (masalan, krioterapiya) haqida gaplashish mumkin;
- infeksiya yoki servitsit topilsa — aynan infeksiyani davolash kerak;
- saratonoldi o‘zgarishlar (CIN 2–3) aniqlansa — bu boshqa vaziyat: shifokor kolposkopiya va biopsiyadan keyin o‘zgargan to‘qimani olib tashlashni (masalan, LEEP — elektr halqa bilan kesish) tavsiya qiladi.
Asossiz kuydirish zararsiz emas: u qon ketishi, infeksiya, ba’zan bachadon bo‘yni kanalining torayishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun «profilaktika uchun kuydirib qo‘yaylik» degan taklifni eshitsangiz, avval surtma va HPV testi natijasini so‘rang va zarurat bo‘lsa boshqa shifokorning fikrini oling.
Xalq usullari va shamchalar
Ektopiyani tampon, o‘simlik damlamalari, chayishlar yoki «eroziyaga qarshi» shamchalar bilan «davolash» mumkin emas va kerak ham emas. Qinni tez-tez chayish (spirtovka) foydali mikroflorani buzadi va aksincha infeksiya xavfini oshiradi. Har qanday dori va shamchani faqat shifokor aniq tashxisga qarab buyuradi.
Eroziya va homiladorlik
Homiladorlikda ektopiya juda ko‘p uchraydi va homila uchun xavfli emas. Ba’zan jinsiy aloqa yoki ko‘rikdan keyin oz qonli ajralma bo‘lishi mumkin, lekin homiladorlikdagi har qanday qon ketishi shifokorga aytilishi kerak, chunki uning boshqa, jiddiyroq sabablari ham bo‘ladi. Homiladorlikda ektopiya davolanmaydi. Tug‘ruqdan keyin o‘tkaziladigan ko‘rikda shifokor holatni qayta baholaydi (haftalar bo‘yicha maslahatlar: homiladorlik kalendari).
Bachadon bo‘yni saratonining oldini olish
Bachadon bo‘yni saratoni — oldini olish mumkin bo‘lgan kam sonli saraton turlaridan biri. JSST uni dunyoda yo‘q qilish strategiyasini qabul qilgan. Asosiy ikki yo‘l:
HPV ga qarshi emlash
HPV vaksinasi saraton keltirib chiqaradigan eng xavfli virus turlaridan himoya qiladi. U jinsiy hayot boshlanishidan oldin, ya’ni 9–14 yoshdagi qizlarda eng samarali. O‘zbekistonda qizlar uchun HPV emlash dasturi mavjud — qizingizni emlatish haqida oilaviy poliklinikada so‘rang. Emlangan ayollar ham skriningdan o‘tishda davom etishi kerak.
Muntazam skrining
JSST 30 yoshdan boshlab har 5–10 yilda HPV testi bilan skrining o‘tkazishni tavsiya qiladi (OIV bilan yashovchi ayollarga — 25 yoshdan va tez-tezroq). Ko‘plab mamlakatlarda 21–25 yoshdan har 3 yilda surtma (sitologiya) olinadi. Qanday jadval sizga mosligini ginekolog bilan kelishing. Skrining hech qanday belgi bo‘lmaganda ham kerak — saratonoldi o‘zgarishlar odatda og‘riqsiz kechadi.
Xavfni kamaytiradigan boshqa omillar: chekmaslik, prezervativdan foydalanish (HPV va boshqa infeksiyalardan qisman himoya qiladi), jinsiy sheriklar sonini cheklash.
Xulosa
MDHda «bachadon bo‘yni eroziyasi» deb ataladigan holat ko‘pincha ektopiya — yosh ayollarda, homiladorlikda va kontraseptiv tabletkalar ichganda tez-tez uchraydigan normal o‘zgarish. U saratonoldi holat emas va surtma hamda HPV testi normal bo‘lsa, odatda davolash yoki kuydirish talab qilinmaydi. Haqiqiy eroziya va infeksiyalarda sababni davolash kerak. Bachadon bo‘yni saratonidan himoya qiluvchi asosiy chora — muntazam skrining (surtma, HPV testi, kerak bo‘lsa kolposkopiya) va qizlarni HPV ga qarshi emlash. Kontakt qon ketishi, hayzlar orasida yoki menopauzadan keyin qon ketishi — shifokorga murojaat qilish uchun sabab.
Mavzuga yaqin maqolalar: papilloma va HPV.
Ko‘p beriladigan savollar
Bachadon bo‘yni eroziyasi nima?
Ko‘pincha bu ektopiya — bachadon bo‘yni kanali ichidagi nozik qizil epiteliyning tashqi yuzaga chiqib turishi. Bu yara emas va kasallik ham emas, balki gormonlar ta’sirida yuzaga keladigan normal o‘zgarish. Haqiqiy eroziya — epiteliyning yuza shikastlanishi — kamroq uchraydi.
Bachadon bo‘yni eroziyasi belgilari qanday?
Ko‘pincha belgilar bo‘lmaydi. Ba’zan ko‘proq shilliq ajralma va jinsiy aloqadan keyin oz qonli ajralma kuzatiladi. Og‘riq, qichishish va yoqimsiz hidli ajralma ko‘proq infeksiyaga xos.
Bachadon bo‘yni eroziyasini davolash shartmi?
Belgisiz ektopiyada, surtma va HPV testi normal bo‘lsa, davolash kerak emas. Infeksiya topilsa — infeksiya davolanadi, saratonoldi o‘zgarishlar aniqlansa — shifokor kolposkopiya va biopsiyadan keyin muolaja tavsiya qiladi.
Eroziyani kuydirish kerakmi?
Oddiy ektopiyani «profilaktika uchun» kuydirish tavsiya etilmaydi. Muolaja faqat kuchli bezovta qiluvchi belgilar bo‘lsa yoki tekshiruvda saratonoldi o‘zgarish topilganda ko‘rib chiqiladi.
Eroziya saratonga aylanishi mumkinmi?
Ektopiyaning o‘zi saratonga aylanmaydi. Bachadon bo‘yni saratoni deyarli har doim HPV bilan uzoq muddatli infeksiyaga bog‘liq. Uni muntazam surtma yoki HPV testi orqali erta aniqlash va HPV emlash bilan oldini olish mumkin.







