Harflar uzoqda ham, yaqinda ham biroz «yoyilib» ko‘rinsa, kechasi chiroqlar atrofida nurlar va yulduzchalar paydo bo‘lsa, kun oxirida ko‘z charchab, bosh og‘risa — sababi ko‘pincha astigmatizm bo‘ladi. Bu ko‘zning juda keng tarqalgan sinish nuqsoni: kichik darajadagi astigmatizm ko‘pchilik odamlarda bor, sezilarli darajadagisi esa har uch-to‘rt kishidan birida uchraydi.
Astigmatizm kasallik emas, balki ko‘zning optik «tuzilishi»dagi xususiyat. Uni ko‘zoynak, kontakt linza yoki lazer bilan yaxshi tuzatish mumkin. Faqat bolalarda o‘z vaqtida aniqlanmasa, ko‘rish to‘liq rivojlanmay qolishi mumkin. Quyida astigmatizm nima, qanday namoyon bo‘ladi, qanday aniqlanadi va zamonaviy tavsiyalarga ko‘ra qanday tuzatiladi — shularni ko‘rib chiqamiz.
Astigmatizm nima
Ko‘zga tushgan nur avval shox parda (ko‘zning oldingi tiniq «oynasi»), so‘ng gavhar (ko‘z ichidagi tabiiy linza) orqali sinib, to‘r pardaga bitta nuqta bo‘lib tushishi kerak. Ideal shox parda futbol to‘pi kabi hamma yo‘nalishda bir xil egilgan bo‘ladi. Astigmatizmda u ko‘proq regbi to‘piga yoki qoshiqning orqa tomoniga o‘xshaydi: bir yo‘nalishda tikroq, boshqasida yassiroq egilgan. Natijada nur bitta nuqtada emas, ikki xil joyda fokuslanadi va tasvir hamma masofada xiralashadi.
Ko‘p hollarda sabab shox pardaning shaklida bo‘ladi (shox parda astigmatizmi), kamroq hollarda gavharning shaklida (gavhar astigmatizmi). Astigmatizm ko‘pincha yaqindan ko‘rish (miopiya) yoki uzoqdan ko‘rish (gipermetropiya) bilan birga keladi. Retseptda u alohida yoziladi: «cyl» (silindr) — darajasi, «ax» (o‘q) — qaysi yo‘nalishda ekanligi.
Astigmatizm turlari
- To‘g‘ri (regulyar) astigmatizm — eng ko‘p uchraydigan tur: ikki asosiy yo‘nalish bir-biriga perpendikulyar, ko‘zoynak bilan yaxshi tuzatiladi.
- Noto‘g‘ri (irregulyar) astigmatizm — shox parda notekis egilgan; jarohat, chandiq yoki keratokonus (shox pardaning asta-sekin yupqalashib, konussimon bo‘rtib chiqishi) natijasida bo‘ladi. Uni oddiy ko‘zoynak bilan to‘liq tuzatib bo‘lmaydi.
- Qo‘shilib keladigan nuqsonga qarab — miopik, gipermetropik va aralash astigmatizm farqlanadi.
Astigmatizm sabablari
Ko‘pchilikda astigmatizm tug‘ma va irsiy bo‘ladi: shox parda shakli ota-onadan o‘tadi. Ammo u hayot davomida ham paydo bo‘lishi mumkin: ko‘z jarohatidan keyin, ko‘z operatsiyalaridan so‘ng, qovoqdagi katta xalyazion shox pardani bosganda va keratokonusda. Qorong‘ida o‘qish, telefonga yaqin qarash yoki ekran oldida ko‘p o‘tirish astigmatizmni keltirib chiqarmaydi, lekin ko‘z charchashini kuchaytiradi.
Astigmatizm belgilari
Kichik astigmatizm ko‘pincha hech qanday belgi bermaydi. O‘rtacha va yuqori darajada esa quyidagilar kuzatiladi:
- uzoqdagi va yaqindagi narsalar xira yoki qiyshaygan ko‘rinadi, harflar «soya» bilan ko‘rinadi;
- bir yo‘nalishdagi chiziqlar aniqroq, boshqa yo‘nalishdagilari xiraroq ko‘rinadi;
- yaxshiroq ko‘rish uchun ko‘zni qisish, boshni qiyshaytirish;
- ko‘z charchashi, achishishi, uzoq o‘qish yoki kompyuterda ishlashdan keyin qiyinchilik;
- peshona va chakkada bosh og‘rig‘i, ayniqsa kun oxirida;
- kechasi mashina haydash qiyinlashadi, chiroqlar atrofida nur halqalari va «yulduzchalar».
Ko‘zning zo‘riqishidan keladigan bosh og‘rig‘i odatda ko‘z dam olganda yengillashadi. Boshqa sabablar va qachon tekshiruv zarurligi haqida bosh og‘rig‘i turlari va sabablari maqolamizda o‘qing.
Bolalarda astigmatizm
Chaqaloqlarda biroz astigmatizm bo‘lishi odatiy holat va ko‘pincha hayotning dastlabki yillarida kamayadi. Ammo maktabgacha yoshdagi bolada sezilarli astigmatizm saqlanib qolsa va tuzatilmasa, miya xira tasvirga «ko‘nikib» qoladi va ko‘rish to‘liq rivojlanmaydi. Bu holat ambliopiya («dangasa ko‘z») deyiladi. Ambliopiya qanchalik erta — ideal holda 7–8 yoshgacha — aniqlansa, ko‘zoynak va kerak bo‘lsa sog‘lom ko‘zni yopish orqali shuncha yaxshi tuzaladi.
Bola odatda «yomon ko‘ryapman» deb shikoyat qilmaydi, chunki boshqacha ko‘rishni bilmaydi. Quyidagilarga e’tibor bering:
- kitob yoki televizorga juda yaqin o‘tiradi, ko‘zini qisadi yoki boshini qiyshaytiradi;
- tez-tez ko‘zini ishqalaydi, o‘qiganda tez charchaydi, satrni yo‘qotadi;
- bosh og‘rig‘idan shikoyat qiladi yoki rasm chizish, o‘qishga qiziqmaydi.
Xalqaro tavsiyalarga ko‘ra, bolalarning ko‘rishi pediatr ko‘rigida muntazam tekshirilishi, 3–5 yoshda esa albatta ko‘rish o‘tkirligi baholanishi kerak. Oilada ko‘zoynak taqadiganlar, g‘ilaylik yoki erta tug‘ilish bo‘lsa, bolani erta yoshda oftalmologga ko‘rsating. Aniq tekshiruv uchun bolaga ko‘z qorachig‘ini kengaytiruvchi tomchi tomiziladi — bu xavfsiz va standart amaliyot.
Astigmatizm qanday aniqlanadi
Tashxis og‘riqsiz va bir necha daqiqa davom etadi. Oftalmolog yoki optometrist quyidagilarni bajaradi:
- Ko‘rish o‘tkirligini tekshirish — jadvaldagi harflarni o‘qish.
- Refraktometriya — avtorefraktometrda ko‘zning sinish kuchini o‘lchash, so‘ng sinov linzalari bilan eng aniq ko‘rinadigan variantni topish (subyektiv refraksiya). Bolalarda tomchidan keyin o‘tkaziladi.
- Keratometriya — shox pardaning turli yo‘nalishdagi egriligini o‘lchash.
- Shox parda topografiyasi — shox parda yuzasining «xaritasi»; keratokonusni erta aniqlash va lazer operatsiyasiga tayyorgarlikda zarur.
Shu ko‘rikda ko‘z tubi va ko‘z ichi bosimi ham tekshirilishi foydali: 40 yoshdan keyin muntazam ko‘rik glaukoma kabi belgisiz boshlanadigan kasalliklarni vaqtida aniqlashga yordam beradi.
Astigmatizm davosi: tuzatish usullari
Astigmatizmni dori yoki tomchi bilan «davolab» bo‘lmaydi — u optik usulda tuzatiladi. Usul nuqson darajasi, yosh, kasb va turmush tarziga qarab tanlanadi.
Ko‘zoynak
Eng oddiy va xavfsiz usul — silindrik linzali ko‘zoynak. Yangi ko‘zoynakka ko‘nikish uchun bir necha kundan ikki haftagacha vaqt kerak bo‘lishi mumkin: dastlab pol «qiyshiq» ko‘rinishi, biroz bosh aylanishi tabiiy. Agar ikki haftadan keyin ham noqulaylik saqlansa, retseptni qayta tekshirtiring. Ko‘zoynakni faqat retsept bo‘yicha, malakali optikada tayyorlating.
Kontakt linzalar
- Torik yumshoq linzalar — astigmatizm uchun maxsus ishlab chiqilgan, ko‘zda to‘g‘ri holatda turadigan linzalar.
- Qattiq gaz o‘tkazuvchi linzalar — shox parda yuzasini tekislaydi, noto‘g‘ri astigmatizm va keratokonusda ko‘pincha eng yaxshi ko‘rishni beradi.
- Ortokeratologiya — kechasi taqiladigan maxsus qattiq linzalar shox pardani vaqtincha qayta shakllantiradi. Asosan bolalarda miopiyaning rivojlanishini sekinlashtirish uchun qo‘llanadi va faqat past darajadagi astigmatizmda mos keladi.
Linzalarni gigiyenaga qat’iy rioya qilgan holda ishlating: ular bilan uxlamang (ortokeratologiya bundan mustasno), suzmang, muddati o‘tganini almashtiring. Ko‘z qizarishi, og‘riq yoki yorug‘likdan qamashish paydo bo‘lsa, linzani yechib, darhol oftalmologga murojaat qiling.
Lazer korreksiyasi: LASIK, PRK, SMILE
Lazer operatsiyalari shox pardaning shaklini doimiy o‘zgartiradi. LASIKda shox parda yuzasida yupqa qopqoqcha hosil qilinib, ostidagi to‘qima lazer bilan bug‘latiladi. PRKda yuzaki qatlam olib tashlanadi — yupqa shox pardada qo‘llanadi, tiklanish uzoqroq. SMILEda esa kichik kesik orqali shox parda ichidan yupqa lentikula chiqariladi. Barchasi zamonaviy, isbotlangan usullar; qaysi biri mosligini shifokor tekshiruv natijasiga qarab aytadi.
Odatda lazer korreksiyasi quyidagi hollarda mumkin:
- yosh 18 dan katta va so‘nggi kamida bir yil davomida retsept barqaror;
- shox parda yetarlicha qalin va keratokonus belgilari yo‘q;
- og‘ir quruq ko‘z, faol ko‘z yallig‘lanishi yoki nazoratsiz autoimmun kasallik yo‘q;
- homiladorlik va emizish davri emas.
Lazer 40–45 yoshdan keyin rivojlanadigan yaqindan o‘qish qiyinligini (presbiopiyani) to‘xtatmaydi. Keksaroq yoshda gavhar xiralashsa, katarakta operatsiyasi paytida torik sun’iy gavhar o‘rnatib, astigmatizmni ham bir vaqtning o‘zida tuzatish mumkin. Keratokonusda esa uning rivojlanishini to‘xtatish uchun kross-linking muolajasi qo‘llanadi.
Astigmatizm haqida afsonalar
- «Ko‘zoynak ko‘zni dangasa qiladi va astigmatizmni kuchaytiradi». Noto‘g‘ri. Ko‘zoynak shox parda shaklini o‘zgartirmaydi, faqat aniq ko‘rishni ta’minlaydi. Bolalarda esa aksincha, ambliopiyaning oldini oladi.
- «Ko‘z mashqlari astigmatizmni tuzatadi». Mashqlar ko‘z charchashini kamaytirishi mumkin, lekin shox parda shaklini o‘zgartirmaydi.
- «Astigmatizm — bu g‘ilaylik». Yo‘q. G‘ilaylik — ko‘zlarning turli tomonga qarashi, astigmatizm esa sinish nuqsoni. Ammo bolada ikkalasi birga uchrashi mumkin.
- «Astigmatizm albatta kuchayib, ko‘r qilib qo‘yadi». Ko‘pchilikda u yillar davomida deyarli o‘zgarmaydi. Tez kuchayayotgan astigmatizm esa keratokonusni tekshirish uchun sabab.
- «Kompyuter astigmatizmga sabab bo‘ladi». Ekran ko‘zni charchatadi, lekin shox parda shaklini o‘zgartirmaydi.
Xulosa
Astigmatizm — shox parda yoki gavharning notekis egilishi tufayli tasvir hamma masofada xiralashadigan, juda keng tarqalgan nuqson. U ko‘zoynak, torik yoki qattiq kontakt linzalar bilan yaxshi tuzatiladi, mos kelganlarda esa lazer korreksiyasi bilan doimiy bartaraf etiladi. Eng muhimi — bolalarning ko‘rishini muntazam tekshirtirish: o‘z vaqtida taqilgan ko‘zoynak ambliopiyaning oldini oladi. Kattalarda esa retseptning tez o‘zgarishi keratokonusni tekshirish uchun signal.
Ko‘p beriladigan savollar
Astigmatizm turlari qanday?
Asosan to‘g‘ri (regulyar) va noto‘g‘ri (irregulyar) astigmatizm farqlanadi. Qo‘shilib keladigan nuqsonga qarab miopik, gipermetropik va aralash turlari bor. Kelib chiqishiga ko‘ra esa shox parda va gavhar astigmatizmi bo‘ladi.
Astigmatizm davosi bormi, butunlay tuzaladimi?
Ko‘zoynak va linzalar ko‘rishni to‘liq tiklaydi, lekin ularni yechganda astigmatizm qoladi. Shox parda shaklini doimiy o‘zgartiradigan yagona usul — lazer korreksiyasi (LASIK, PRK, SMILE) yoki katarakta operatsiyasida torik gavhar o‘rnatish. Tomchi, vitamin va mashqlar astigmatizmni tuzatmaydi.
Astigmatizm sabablari nima — tug‘mami yoki orttirilganmi?
Ko‘pincha tug‘ma va irsiy. Orttirilgan astigmatizm ko‘z jarohati, operatsiya, qovoq o‘smalari yoki keratokonus tufayli paydo bo‘ladi. Kitob o‘qish yoki telefon astigmatizmga sabab bo‘lmaydi.
Astigmatizm g‘ilaylikmi?
Yo‘q, bu ikki xil holat. Astigmatizm — nurning ko‘zda noto‘g‘ri sinishi, g‘ilaylik — ko‘zlar holatining mos kelmasligi. Bolada tuzatilmagan yuqori astigmatizm ambliopiyaga, ba’zan esa g‘ilaylikka ham olib kelishi mumkin, shuning uchun ikkalasini oftalmolog tekshiradi.
Bolalarda astigmatizm o‘tib ketadimi?
Chaqaloqlik davridagi kichik astigmatizm ko‘pincha bir necha yil ichida kamayadi. Maktabgacha yoshda saqlanib qolgan sezilarli astigmatizm esa odatda umrbod qoladi va ko‘zoynak bilan tuzatilishi kerak. Muntazam ko‘rik va shifokor tavsiyasi bo‘yicha ko‘zoynak taqish bola ko‘rishining to‘liq rivojlanishini ta’minlaydi.







