Tonzillit — bodomcha bezlari (tanglay murtaklari) yallig‘lanishi. Bodomchalar tomoqning ikki yonida joylashgan limfoid to‘qima bo‘lib, og‘iz va burun orqali kiradigan mikroblarga qarshi immun himoyada qatnashadi. Ular ayniqsa bolalikda faol ishlaydi va yosh bilan kichrayadi.
Tonzillit o‘tkir va surunkali bo‘ladi. O‘tkir tonzillit — bu xalq orasida va ko‘plab shifokorlar «angina» deb ataydigan holat: to‘satdan tomoq og‘rig‘i, isitma, bodomchalarda karash. U haqida alohida batafsil maqola bor: angina — belgilari va davolash. Ushbu maqolada esa ko‘proq savol tug‘diradigan mavzu — surunkali va qaytalanuvchi tonzillit, uning haqiqiy belgilari, keng tarqalgan afsonalar va bodomchalarni olib tashlash qachon haqiqatan kerakligi haqida gaplashamiz.
Tonzillit nima: o‘tkir, qaytalanuvchi va surunkali
- O‘tkir tonzillit (angina) — bir necha kun davom etadigan yallig‘lanish. Ko‘pincha viruslar, bolalarda va o‘smirlarda ancha qismi A guruh streptokokki sabab bo‘ladi.
- Qaytalanuvchi tonzillit — o‘tkir tonzillit yil davomida bir necha marta takrorlanadi, xurujlar orasida esa odam o‘zini yaxshi his qiladi.
- Surunkali tonzillit — bodomchalarda doimiy yallig‘lanish: uzoq vaqt tomoqda noqulaylik, og‘izdan yoqimsiz hid, bodomcha toshlari, bo‘yindagi limfa tugunlarining kattalashib turishi.
Mamlakatimizda «surunkali tonzillit» tashxisi ko‘pincha juda keng qo‘yiladi: bodomchalarning kattaligi, ulardagi chuqurchalar yoki oq tiqinlar ko‘rinsa, kasallik bor deb hisoblanadi. Aslida bodomchalar yuzasida chuqurchalar (lakunalar) bo‘lishi normal, ularda vaqti-vaqti bilan oq tiqinlar to‘planishi ham sog‘lom odamlarda uchraydi. Bodomchaning kattaligi ham, ayniqsa bolalarda, o‘zi kasallik emas.
Surunkali tonzillit belgilari
- tez-tez, yilda bir necha marta takrorlanadigan tomoq og‘rig‘i;
- tomoqda doimiy noqulaylik, «biror narsa turib qolgandek» hissi;
- og‘izdan yoqimsiz hid (galitoz), tishlarni yuvsa ham ketmaydigan;
- bodomchalarda oq-sariq tiqinlar yoki mayda «toshchalar»;
- bo‘yindagi limfa tugunlarining kattalashib, og‘riqli bo‘lib turishi;
- ba’zan quloqqa beradigan og‘riq, yutishda noqulaylik.
Bu belgilarning ko‘pchiligi boshqa sabablarda ham bo‘ladi: burundan ajralma tomoqqa oqib tushishi, me’da kislotasining qizilo‘ngachga qaytishi, chekish, allergiya, quruq havo. Shuning uchun tashxisni LOR shifokor ko‘rik va kasallik tarixi asosida qo‘yadi.
Bodomcha toshlari (tonzillolitlar)
Bodomcha chuqurchalarida ovqat qoldiqlari, ko‘chgan hujayralar va bakteriyalar yig‘ilib, qotib qoladi — oq yoki sarg‘ish, ba’zan qattiq «toshchalar» hosil bo‘ladi. Ular asosan og‘izdan yoqimsiz hid va tomoqda begona jism hissini beradi, ammo xavfli emas va o‘zi infeksiya belgisi hisoblanmaydi.
- og‘iz gigiyenasi: tish va tilni muntazam tozalash, ko‘p suv ichish;
- ovqatdan keyin iliq tuzli suv bilan chayish;
- toshni o‘tkir buyum, gugurt yoki barmoq bilan siqib chiqarishga urinmang — bodomcha jarohatlanadi va qonaydi;
- toshlar juda ko‘p bo‘lib, hayot sifatini buzsa, LOR shifokor bilan davolash usullarini muhokama qiling.
Afsonalar va noto‘g‘ri davolash usullari
«Bodomchalarni yuvish» kurslari
Shpris yoki vakuum apparat bilan bodomcha chuqurchalarini yuvish kurslari keng tarqalgan. Ular vaqtincha tiqinlarni olib tashlaydi va hidni kamaytirishi mumkin, lekin qaytalanuvchi tonzillit xurujlarini kamaytirishi ishonchli isbotlanmagan. Bunday muolajalarni har yili «profilaktika uchun» qaytarishning asosi yo‘q.
«Profilaktik» antibiotiklar va immunitetni oshiruvchi dorilar
Har kuz va bahorda antibiotik kursi yoki immunitetni «ko‘taradigan» dorilarni ichish xalqaro tavsiyalarda yo‘q. Antibiotik faqat bakterial (ko‘pincha streptokokk) infeksiya tasdiqlanganda yoki shifokor kuchli shubha qilganda buyuriladi.
«ASLO baland — demak tonzillit davolanishi kerak»
ASLO (antistreptolizin-O) tahlili faqat organizm yaqinda streptokokk bilan uchrashganini ko‘rsatadi. Belgilar bo‘lmasa, ASLO ning o‘zi baland bo‘lishi davolashga ko‘rsatma emas va bodomchalarni olib tashlash uchun sabab bo‘la olmaydi.
«Vaqti-vaqti bilan tomoq og‘risa, bodomchani olib tashlash kerak»
Yilda bir-ikki marta tomoq og‘rishi normal holat — bu bodomchalarni olib tashlash uchun ko‘rsatma emas. Bodomchalarni olib tashlash immunitetni sezilarli darajada zaiflashtiradi degan qo‘rquv ham isbotlanmagan, lekin operatsiyaning o‘z xavflari bor, shuning uchun u aniq ko‘rsatmalar bo‘lganda qilinadi.
Bodomchalarni olib tashlash (tonzillektomiya) qachon kerak
Xalqaro tavsiyalar (Paradise mezonlariga asoslangan) qaytalanuvchi tonzillitda operatsiyani faqat xurujlar haqiqatan tez-tez bo‘lsa ko‘rib chiqishni taklif qiladi:
- oxirgi 1 yilda 7 va undan ortiq xuruj;
- yoki oxirgi 2 yilning har birida 5 va undan ortiq xuruj;
- yoki oxirgi 3 yilning har birida 3 va undan ortiq xuruj.
Har bir xuruj shifokor tomonidan qayd etilgan bo‘lishi kerak: tomoq og‘rig‘i bilan birga 38,3 °C dan yuqori isitma, bo‘yin limfa tugunlarining kattalashishi, bodomchalarda yiringli karash yoki streptokokk testi musbat bo‘lishi. Shuning uchun xurujlar sanasi, isitma va tahlil natijalarini yozib boring — bu qaror qabul qilishda juda yordam beradi.
Boshqa ko‘rsatmalar:
- paratonzillyar abssess (bodomcha atrofi yiringli yallig‘lanishi), ayniqsa qaytalangan bo‘lsa;
- bolalarda kattalashgan bodomchalar sabab uyqudagi nafas to‘xtashi (obstruktiv apnoe): kuchli xurrak, nafas to‘xtab qolishi, bezovta uyqu, kunduzi charchoq yoki giperaktivlik;
- bir tomonlama tez kattalashib borayotgan bodomcha (o‘simtani istisno qilish uchun);
- ayrim kam uchraydigan sindromlar — shifokor qaroriga ko‘ra.
Operatsiya xavflari
Tonzillektomiya keng tarqalgan, lekin «oddiy» operatsiya emas. Undan keyin 1–2 hafta kuchli tomoq og‘rig‘i bo‘ladi, kattalarda odatda bolalarga qaraganda og‘irroq kechadi. Eng muhim xavf — qon ketishi: u bir necha foiz bemorda uchraydi, ko‘pincha operatsiyadan 5–10 kun keyin, yara qatqalog‘i tushganda. Og‘izdan qon kelsa, darhol shifoxonaga murojaat qilish kerak. Shuningdek narkoz xavfi va vaqtincha ovqatlanish qiyinligi bor. Kattalarda operatsiyadan foyda bolalarga qaraganda kamroq ekanini ham hisobga olish lozim.
Bolalarda tonzillit
Bolalarda bodomchalar tabiiy ravishda katta bo‘ladi va 3–7 yosh atrofida eng faol davrni o‘tadi. Maktab yoshida tomoq og‘rig‘i tez-tez bo‘lishi ko‘p hollarda yosh bilan kamayadi. Shuning uchun ko‘plab bolalarda «kuzatib turish» operatsiyadan ko‘ra to‘g‘ri yo‘l bo‘ladi. Operatsiyani ko‘rib chiqish uchun asosiy sabablar — yuqoridagi xurujlar soni mezonlari va uyqudagi nafas buzilishi.
Bolada tomoq og‘rig‘i bilan birga kaft va tovonlarda toshma, og‘izda yaralar bo‘lsa, bu boshqa virusli kasallik yoki stomatit bo‘lishi mumkin. Bodomchalarda karash, kuchli holsizlik va jigar-taloq kattalashishi esa infeksion mononukleozni eslatadi — bunda ayrim antibiotiklar toshma chiqaradi, shuning uchun o‘zboshimchalik bilan davolash xavfli.
Tonzillit qanday aniqlanadi
LOR shifokor yoki terapevt avvalo shikoyatlar, xurujlar soni va ularning qanday kechganini so‘raydi, tomoq, bo‘yin limfa tugunlari, burun va quloqlarni ko‘radi. O‘tkir xuruj paytida eng foydali tekshiruv — streptokokkka tez test yoki tomoqdan ekma: u antibiotik kerakligini aniqlashga yordam beradi. Shifokorlar isitma, bodomchalardagi karash, bo‘yin limfa tugunlarining og‘rig‘i va yo‘tal yo‘qligi kabi belgilarni birga baholab, streptokokk ehtimolini hisoblaydi.
Xurujlar orasida, belgilar yo‘q paytda tomoqdan ekma olish ko‘pincha foydasiz: ko‘p sog‘lom odamlarning tomog‘ida ham streptokokk yoki boshqa bakteriyalar kasallik chaqirmasdan yashaydi. Umumiy qon tahlili isitma va holsizlik bo‘lganda, mononukleozga shubha qilinganda foydali. Agar tomoq og‘rig‘i doimiy bo‘lib, xurujlarsiz davom etsa, shifokor burun, me’da-qizilo‘ngach reflyuksi va boshqa sabablarni ham tekshiradi.
Tonzillitni davolash
Har bir o‘tkir xurujda davolash anginadagi kabi: dam olish, ko‘p iliq suyuqlik, yumshoq ovqat, paratsetamol yoki ibuprofen bilan og‘riq va isitmani kamaytirish, tuzli suv bilan chayish. Streptokokk infeksiyasi tez test yoki ekma bilan tasdiqlansa, shifokor antibiotik buyuradi va uni to‘liq kurs davomida ichish kerak — bu revmatizmning oldini olishda muhim.
Surunkali tonzillitda dorilar bilan «butunlay tozalash» imkoniyati cheklangan. Asosiy yondashuv: og‘iz va tish gigiyenasi, chekishni tashlash, burun orqali nafas olishni tiklash, xurujlar kundaligini yuritish va mezonlarga mos bo‘lsa — operatsiyani muhokama qilish.
Streptokokk asoratlari: yurak va buyrak
A guruh streptokokki qo‘zg‘atgan tonzillit kamdan-kam hollarda kechikkan asoratlar beradi:
- revmatik isitma — tomoq og‘rig‘idan 2–4 hafta o‘tib bo‘g‘imlarda ko‘chib yuruvchi og‘riq va shish, isitma, yurak klapanlari zararlanishi;
- streptokokkdan keyingi glomerulonefrit — 1–3 hafta o‘tib siydikning qoramtir («go‘sht yuvindisi» rangida) bo‘lishi, yuz va oyoqlarda shish, qon bosimi ko‘tarilishi. Batafsil: glomerulonefrit.
Bu belgilar paydo bo‘lsa, kutmasdan shifokorga murojaat qiling va umumiy siydik tahlilini topshiring.
Xulosa
Tonzillit — bodomcha bezlari yallig‘lanishi. O‘tkir shakli angina deb ataladi, surunkali va qaytalanuvchi shakllari esa ko‘p hollarda keragidan ortiq tashxislanadi va «yuvish» yoki «profilaktik» antibiotik kurslari bilan davolanadi. Bodomcha toshlari va chuqurchalar o‘zi kasallik emas. Tonzillektomiya xurujlar haqiqatan tez-tez bo‘lsa (yilda 7, ikki yil davomida 5 yoki uch yil davomida 3 dan ortiq), paratonzillyar abssessda yoki bolalarda uyqudagi nafas to‘xtashida ko‘rib chiqiladi. Yuta olmaslik, bo‘g‘iq ovoz va og‘izni ocha olmaslik — shoshilinch belgilar.
Mavzuga yaqin maqolalar: otit (quloq yallig‘lanishi).
Yana o‘qing: faringit: anginadan farqi.
Mavzuga yaqin maqolalar: mononukleoz.
Maqolada tilga olingan dorilar: Ibuprofen tabletka, Paratsetamol sirop.
Ko‘p beriladigan savollar
Tonzillit nima?
Tonzillit — tomoqning ikki yonidagi bodomcha bezlarining yallig‘lanishi. O‘tkir tonzillit angina deb ham ataladi; surunkali tonzillitda yallig‘lanish uzoq davom etadi yoki tez-tez qaytalanadi.
Tonzillit va angina farqi nimada?
Angina — o‘tkir tonzillitning boshqa nomi. «Tonzillit» kengroq tushuncha bo‘lib, o‘tkir, qaytalanuvchi va surunkali shakllarni o‘z ichiga oladi.
Tonzillitni qanday davolash kerak?
O‘tkir xurujda — dam olish, ko‘p suyuqlik, og‘riq qoldiruvchilar, tuzli suv bilan chayish; streptokokk tasdiqlansa, shifokor buyurgan antibiotikning to‘liq kursi. Surunkali shaklda gigiyena, xurujlarni qayd etish va ko‘rsatma bo‘lsa — operatsiya.
Surunkali tonzillit butunlay tuzaladimi?
Bolalarda ko‘pincha yosh bilan xurujlar kamayadi. Kattalarda xurujlar juda tez-tez bo‘lsa, tonzillektomiya muammoni hal qiladi. Yuvish kurslari faqat vaqtinchalik yengillik beradi.
Bodomchalarni olib tashlash xavflimi?
Operatsiya keng qo‘llanadi, lekin qon ketishi, kuchli og‘riq va narkoz xavfi bor. Shuning uchun u faqat aniq ko‘rsatmalar — tez-tez xurujlar, abssess yoki uyqudagi nafas to‘xtashida qilinadi.







