Terida qizargan, og‘riqli, qattiq tugun paydo bo‘ladi; bir-ikki kunda u kattalashib, o‘rtasida sarg‘ish-oq «bosh» ko‘rinadi va tegsa ham, tegmasa ham zirqirab og‘riydi. Xalq orasida bu chipqon deyiladi, tibbiyotda esa furunkul. Ko‘pchilik chipqonlar o‘z-o‘zidan yoki oddiy parvarish bilan o‘tib ketadi, lekin noto‘g‘ri harakat — masalan, siqish — infeksiyani chuqurlashtirib, jiddiy asoratlarga olib kelishi mumkin.
Quyida chipqon nima uchun chiqadi, u karbunkul va abstsessdan qanday farq qiladi, uyda nima qilish mumkin va nima mumkin emas, qachon jarroh va antibiotik kerakligi, nega ba’zi odamlarda chipqon qayta-qayta chiqishini tushuntiramiz.
Chipqon nima
Chipqon (furunkul) — soch follikulasi (tuk xaltachasi) va uning atrofidagi to‘qimaning o‘tkir yiringli yallig‘lanishi. Uni deyarli har doim tillarang stafilokokk (Staphylococcus aureus) bakteriyasi qo‘zg‘atadi. Bu bakteriya ko‘p sog‘lom odamlarning terisida va burun bo‘shlig‘ida hech qanday zarar keltirmay yashaydi. Terida mayda jarohat, qirilish, ishqalanish bo‘lsa yoki immunitet susaysa, u tuk xaltachasiga kirib, yallig‘lanish va yiring hosil qiladi.
Chipqon tuk o‘sadigan har qanday joyda chiqishi mumkin, lekin ko‘pincha ishqalanish va terlash ko‘p bo‘ladigan sohalarda uchraydi: bo‘yin, yuz, qo‘ltiq osti, yelka, orqa, dumba, son. Kaft va tovonda tuk yo‘qligi uchun chipqon chiqmaydi.
Chipqon, karbunkul va abstsess: farqi nimada
- Follikulit — tuk xaltachasining yuza yallig‘lanishi: tuk atrofida mayda yiringli donachalar. Ko‘pincha soqol olishdan keyin paydo bo‘ladi.
- Furunkul (chipqon) — bitta tuk xaltachasining chuqur yallig‘lanishi, o‘rtasida o‘lgan to‘qimadan iborat «o‘zak» hosil bo‘ladi. Odatda no‘xatdan yong‘oqqacha kattalikda.
- Karbunkul — bir-biriga yaqin joylashgan bir nechta chipqonlarning qo‘shilib ketishi, bir nechta yiring chiqish teshigiga ega katta, juda og‘riqli infiltrat. Ko‘pincha ensa, orqa va sonda bo‘ladi, harorat ko‘tarilishi va holsizlik bilan kechadi. Karbunkul qandli diabet va immuniteti past odamlarda ko‘proq uchraydi.
- Abstsess — to‘qima ichida chegaralangan yiring to‘planishi. U tuk xaltachasi bilan bog‘liq bo‘lmasligi ham mumkin: masalan, ukol joyida, jarohatdan keyin, tish yoki ichki a’zolarda. Teridagi abstsess yumshoq, ichida suyuqlik «chayqaladigan» og‘riqli shish ko‘rinishida bo‘ladi.
Ko‘z qovog‘idagi kiprik follikulasining shunga o‘xshash yallig‘lanishi «arpa» deb ataladi; u haqida ko‘zdagi arpa maqolasida yozganmiz.
Chipqon nima uchun chiqadi
Stafilokokk ko‘pchilikning terisida bo‘ladi, lekin chipqon hammada chiqavermaydi. Xavfni oshiradigan omillar:
- terining ishqalanishi, tor kiyim, ko‘p terlash, issiq va nam iqlim;
- teridagi mayda jarohatlar, qirilishlar, soqol olish yoki tuk yulish, hasharot chaqishi joyini qashish;
- ekzema va qichishish bilan kechadigan boshqa teri kasalliklari;
- qandli diabet, ayniqsa qand miqdori yaxshi nazorat qilinmaganda;
- semizlik, kamqonlik, immunitetni pasaytiradigan kasalliklar va dorilar;
- burun bo‘shlig‘ida stafilokokk tashuvchanligi;
- oila a’zolari, sport jamoasi, harbiy xizmat kabi yaqin aloqadagi guruhda chipqoni bor odam bo‘lishi, umumiy sochiq va ustaradan foydalanish.
Chipqon belgilari
- avval tuk atrofida qizargan, qattiq, og‘riqli tugun paydo bo‘ladi;
- 2–4 kun ichida u kattalashadi, og‘riq zirqiraydigan bo‘ladi, ustidagi teri taranglashadi va issiq bo‘ladi;
- o‘rtasida sarg‘ish yoki oq rangli yiringli «bosh» ko‘rinadi;
- ko‘pincha chipqon o‘zi yoriladi, yiring va o‘zak chiqqach og‘riq tez kamayadi;
- yara bir necha kunda bitadi, kichik chandiq qolishi mumkin.
Odatda butun jarayon 1–2 hafta davom etadi. Kichik chipqonda umumiy ahvol o‘zgarmaydi; harorat ko‘tarilishi, titrash, kuchli holsizlik esa infeksiya tarqalayotganini bildirishi mumkin.
Chipqonni siqish mumkin emas
Chipqonni siqish, igna bilan teshish yoki o‘zingiz kesib ochishga urinish eng ko‘p uchraydigan va eng xavfli xato. Siqilganda yiring teriga emas, chuqurroqqa — atrofdagi to‘qima va qon tomirlariga itariladi. Natijada:
- yallig‘lanish kengayib, flegmona (to‘qimaning tarqalgan yiringli yallig‘lanishi) yoki abstsess hosil bo‘ladi;
- bakteriyalar qonga tushib, og‘ir umumiy infeksiya (sepsis) rivojlanishi mumkin;
- yangi chipqonlar paydo bo‘lishi va chuqurroq chandiq qolishi ehtimoli oshadi.
Yuzdagi «xavfli uchburchak»
Burun ko‘prigidan og‘iz burchaklarigacha bo‘lgan soha — yuqori lab, burun va uning atrofi — shifokorlar tomonidan «xavfli uchburchak» deb ataladi. Bu yerning venalari bosh suyagi ichidagi venoz bo‘shliqlar bilan bog‘langan. Shu sohadagi chipqonni siqish infeksiyaning miya tomirlariga o‘tishiga (kavernoz sinus trombozi, meningit) olib kelishi mumkin. Bu kamdan-kam bo‘lsa-da, hayot uchun xavfli asorat. Shuning uchun yuzdagi, ayniqsa lab va burundagi chipqonni hech qachon siqmang va uni shifokorga ko‘rsating. Burun ichida yoki quloq yo‘lida chiqqan chipqon ham shifokor ko‘rigini talab qiladi.
Uyda nima qilish mumkin
Kichik, yakka chipqon yuz sohasida bo‘lmasa va umumiy ahvol yaxshi bo‘lsa, ko‘pincha uy sharoitidagi parvarish yetarli:
- iliq nam kompress: toza matoni iliq (kuydirmaydigan) suvda namlab, chipqon ustiga 10–15 daqiqa qo‘ying, kuniga 3–4 marta. Bu qon aylanishini yaxshilaydi, chipqonning «pishib», o‘z-o‘zidan yorilishini tezlashtiradi;
- chipqon atrofidagi terini iliq suv va sovun bilan yuvib, quruq tuting;
- chipqon yorilsa, yiringni toza doka bilan ehtiyotkorlik bilan arting, terini yuving va toza, quruq bog‘lam qo‘ying; bog‘lamni kuniga bir-ikki marta yoki namlanganda almashtiring;
- chipqonga tekkandan keyin qo‘lingizni yaxshilab yuving, sochiq, ustara va kiyimni boshqalar bilan bo‘lishmang, ularni issiq suvda yuving;
- og‘riq kuchli bo‘lsa, paratsetamol yoki ibuprofen kabi retseptsiz og‘riq qoldiruvchilarni yo‘riqnomaga ko‘ra ichish mumkin.
Turli xalq usullari — piyoz yoki xamir bog‘lash, qizdirilgan narsalar qo‘yish, spirt bilan kompress — ilmiy jihatdan isbotlanmagan va terini kuydirishi yoki tirnashtirishi mumkin. Atrofdagi terini antiseptik bilan artish mumkin, lekin u chipqonni davolamaydi. Antibiotikli malhamlarni o‘zboshimchalik bilan uzoq surtish ham chuqur chipqonga deyarli ta’sir qilmaydi.
Qachon jarroh kerak: yorib tozalash
Agar chipqon katta bo‘lsa, iliq kompressdan keyin ham bir necha kunda yorilmasa, juda og‘riqli va yumshoq bo‘lib, ichida yiring to‘plangani sezilsa, yoki karbunkul va abstsess bo‘lsa, jarroh uni yorib tozalaydi. Muolaja mahalliy og‘riqsizlantirish ostida, steril sharoitda o‘tkaziladi: yiring chiqariladi, bo‘shliq yuviladi va kerak bo‘lsa bog‘lam yoki drenaj qo‘yiladi. Xalqaro tavsiyalarga ko‘ra, abstsessni davolashning asosiy usuli aynan yiringni chiqarish; ko‘pincha bundan keyin tez yengillik keladi.
Antibiotiklar qachon kerak
Oddiy kichik chipqon uchun antibiotik ko‘pincha kerak bo‘lmaydi. Shifokor antibiotikni odatda quyidagi hollarda buyuradi:
- karbunkul, katta yoki bir nechta chipqon, tarqalgan abstsess;
- chipqon atrofida qizarish keng tarqalib, selyulit rivojlansa;
- harorat ko‘tarilishi va umumiy ahvol yomonlashishi;
- yuz, burun, quloq, qo‘l panjasi yoki jinsiy a’zolar sohasidagi chipqon;
- qandli diabet, immunitet pastligi, keksa yosh, juda yosh bolalar;
- yorib tozalashdan keyin ham yaxshilanish bo‘lmasa.
Qaysi antibiotik va qancha muddat ichilishini faqat shifokor belgilaydi; ba’zan to‘g‘ri dori tanlash uchun yiringdan ekma olinadi. Antibiotikni o‘zboshimchalik bilan ichish yoki kursni erta to‘xtatish chidamli bakteriyalar paydo bo‘lishiga olib keladi.
Takrorlanuvchi chipqonlar (furunkulyoz)
Agar chipqon yil davomida bir necha marta chiqsa, bu furunkulyoz deyiladi va uning sababini izlash kerak:
- qandli diabetni tekshirish — qonda qand va glikirlangan gemoglobin tahlili. Qandli diabetning sabablari va belgilari haqida qandli diabet sabablari maqolasida o‘qing;
- burunda stafilokokk tashuvchanligini aniqlash; shifokor kerak bo‘lsa burun uchun maxsus malham va antiseptik bilan yuvinish kursini (dekolonizatsiya) tavsiya qiladi, ba’zan butun oila uchun;
- kamqonlik, immunitet tanqisligi va boshqa kasalliklarni istisno qilish;
- gigiyena: shaxsiy sochiq va ustara, choyshab va kiyimni muntazam issiq suvda yuvish, terini ishqalaydigan tor kiyimdan voz kechish, ortiqcha vaznni kamaytirish.
Qo‘ltiq osti, chov va dumba sohasida qayta-qayta chiqadigan og‘riqli tugunlar va yo‘llar esa chipqon emas, balki gidradenit bo‘lishi mumkin — bu alohida surunkali kasallik va uni dermatolog davolaydi.
Xulosa
Chipqon — stafilokokk qo‘zg‘atadigan tuk xaltachasining yiringli yallig‘lanishi. Bir nechta chipqon qo‘shilsa karbunkul, to‘qima ichida yiring to‘plansa abstsess hosil bo‘ladi. Chipqonni hech qachon siqmang, ayniqsa yuzda. Kichik chipqonga iliq kompress va gigiyena yordam beradi; katta chipqon va abstsessni jarroh yorib tozalaydi, antibiotikni esa shifokor kerak bo‘lganda buyuradi. Takrorlanuvchi chipqonlarda qandli diabet va stafilokokk tashuvchanligini tekshiring.
Maqolada tilga olingan dorilar: Paratsetamol sirop, Ibuprofen suspenziya.
Ko‘p beriladigan savollar
Chipqon nima va qanday kasallik?
Chipqon (furunkul) — tuk xaltachasi va atrofidagi to‘qimaning stafilokokk qo‘zg‘atadigan yiringli yallig‘lanishi. U og‘riqli qizil tugun ko‘rinishida boshlanib, o‘rtasida yiringli bosh hosil qiladi.
Chipqon nima uchun chiqadi?
Teridagi stafilokokk mayda jarohat, ishqalanish yoki terlash tufayli tuk xaltachasiga kiradi. Qandli diabet, semizlik, immunitet pastligi, burunda stafilokokk tashuvchanligi va umumiy sochiqdan foydalanish xavfni oshiradi.
Chipqon chiqsa nima qilish kerak?
Siqmang. Kuniga 3–4 marta 10–15 daqiqa iliq nam kompress qo‘ying, terini toza tuting, yorilsa toza bog‘lam qo‘ying va qo‘lni yuving. Yuzda bo‘lsa, katta bo‘lsa, harorat ko‘tarilsa yoki qizil chiziqlar paydo bo‘lsa — shifokorga murojaat qiling.
Chipqonni qanday davolash kerak?
Kichik chipqon ko‘pincha iliq kompress bilan 1–2 haftada o‘tadi. Katta chipqon, karbunkul va abstsessni jarroh yorib tozalaydi; antibiotiklarni esa shifokor ko‘rsatma bo‘lganda buyuradi.
Furunkul yuqumlimi?
Furunkulning o‘zi «yuqmaydi», lekin yiringdagi stafilokokk boshqa odamlarga yoki tananing boshqa qismiga o‘tib, yangi chipqon chiqarishi mumkin. Shuning uchun qo‘lni yuving va sochiq, ustarani bo‘lishmang.







