Difteriya ko‘pchilikka eski darsliklardagi kasallikdek tuyuladi. Haqiqatan ham, emlash keng yo‘lga qo‘yilgan mamlakatlarda u kamdan-kam uchraydi. Ammo emlanmagan yoki revaksinatsiyani o‘tkazib yuborgan odamlar orasida difteriya hamon qayta-qayta tarqaladi: so‘nggi yillarda Osiyo va Afrikaning bir qator mamlakatlarida yirik epidemiyalar qayd etilgan. Difteriya kasalligi og‘ir kechadi va o‘z vaqtida davolanmasa, o‘limga olib kelishi mumkin.
Quyida difteriya nima, u qanday belgilar bilan namoyon bo‘ladi, nega u oddiy tomoq og‘rig‘idan ancha xavfli, qanday davolanadi va eng muhimi — emlash qanday himoya qilishi haqida gaplashamiz.
Difteriya nima
Difteriya — Corynebacterium diphtheriae bakteriyasi chaqiradigan o‘tkir yuqumli kasallik. Bu bakteriyaning hammasi ham xavfli emas: kasallikni asosan toksin (zahar) ishlab chiqaradigan shtammlar keltirib chiqaradi. Bakteriya tomoq, burun yoki teri shilliq qavatida ko‘payadi va toksin chiqaradi. Toksin mahalliy to‘qimani shikastlab, o‘ziga xos parda hosil qiladi, qon orqali esa butun tanaga tarqalib, ayniqsa yurak mushagi, nervlar va buyraklarni zararlaydi.
Kasallik asosan havo-tomchi yo‘li bilan — yo‘tal, aksirish va yaqin muloqot paytida yuqadi. Kamroq hollarda teri yaralari ajralmasi va ifloslangan buyumlar orqali yuqishi mumkin. Belgilar bo‘lmagan bakteriya tashuvchilar ham infeksiyani tarqatadi. Yashirin davr odatda 2–5 kun, ba’zan 10 kungacha davom etadi.
Difteriya belgilari
Eng ko‘p uchraydigan shakli — tomoq (bodomsimon bezlar) difteriyasi. U odatda asta-sekin boshlanadi:
- tomoq og‘rig‘i va yutinishda noqulaylik, odatda anginadagidek kuchli emas;
- harorat ko‘pincha o‘rtacha — 38 °C atrofida, lekin umumiy holsizlik, rangparlik va behollik yaqqol bo‘ladi;
- bodomsimon bezlarda kulrang yoki kulrang-oq, qalin parda paydo bo‘ladi; u shilliq qavatga mahkam yopishgan, ko‘chirishga urinilganda qonaydi va tez orada tilcha, tanglay va tomoq devoriga tarqaladi;
- og‘izdan o‘ziga xos shirinroq-badbo‘y hid keladi;
- bo‘yin limfa tugunlari kattalashadi.
Og‘ir (toksik) shaklda bo‘yin to‘qimalari shunchalik shishadiki, bo‘yin yo‘g‘onlashib, iyak va ko‘krak orasidagi chegara yo‘qoladi — buni «buqa bo‘yni» deyishadi. Bu toksin ko‘p tarqalganini va asoratlar xavfi juda yuqoriligini bildiradi.
Difteriyaning boshqa shakllari
- Hiqildoq difteriyasi (difteriya krupi) — ovoz bo‘g‘ilishi, «hurayotgandek» quruq yo‘tal, shovqinli nafas; parda nafas yo‘lini berkitib, bo‘g‘ilishga olib kelishi mumkin. Bolalarda ayniqsa xavfli.
- Burun difteriyasi — bir tomonlama qonli-yiringli ajralma, burun teshigi atrofida yaralar, umumiy holat nisbatan yengil.
- Teri difteriyasi — sekin bitadigan, kulrang parda bilan qoplangan yaralar; issiq iqlimda va gigiyena sharoiti yomon joylarda ko‘proq uchraydi.
Difteriya va anginaning farqi
Difteriyani ko‘pincha oddiy angina deb o‘ylashadi, bu esa davolashni kechiktiradi. Ularni farqlashga quyidagilar yordam beradi, lekin yakuniy tashxisni faqat shifokor va laboratoriya qo‘yadi:
- anginada karash odatda sarg‘ish-oq, yumshoq, oson ko‘chadi va bodomsimon bezlar chegarasidan chiqmaydi; difteriyada parda kulrang, zich, mahkam yopishgan, ko‘chirilsa qonaydi va bezlardan tashqariga tarqaladi;
- anginada harorat ko‘pincha yuqori va tomoq qattiq og‘riydi; difteriyada harorat o‘rtacha, og‘riq kamroq, lekin holsizlik va zaharlanish belgilari kuchli;
- difteriyada bo‘yin shishi, burundan qonli ajralma yoki ovoz bo‘g‘ilishi bo‘lishi mumkin;
- emlanmagan yoki emlash holati noma’lum odamda, ayniqsa difteriya tarqalgan joyga borib kelgandan keyin, tomoqdagi har qanday parda shubha uyg‘otishi kerak.
Bodomsimon bezlarning surunkali yallig‘lanishi haqida tonzillit maqolamizda alohida yozganmiz.
Difteriyaning asoratlari
Difteriyaning asosiy xavfi — toksin chaqiradigan asoratlar. Ular kasallikning birinchi kunlarida ham, bir necha hafta o‘tib ham paydo bo‘lishi mumkin:
- nafas yo‘llarining berkilishi — parda va shish hiqildoqni toraytiradi; shoshilinch intubatsiya yoki traxeostomiya kerak bo‘lishi mumkin;
- miokardit — yurak mushagining yallig‘lanishi; odatda 1–2 haftada rivojlanadi, yurak ritmi buzilishi va yurak yetishmovchiligi bilan kechadi, difteriyadan o‘limning asosiy sabablaridan biri;
- nervlarning shikastlanishi — 2–3 haftadan keyin yumshoq tanglay falaji (ovoz «burundan» chiqadi, suyuqlik burunga qaytadi), keyinroq ko‘z akkomodatsiyasi buzilishi, qo‘l-oyoq kuchsizligi, og‘ir hollarda nafas mushaklari falaji;
- buyrak shikastlanishi, zotiljam.
Davolanishga qaramay difteriyadan o‘lim darajasi taxminan 5–10 foizni tashkil etadi, besh yoshgacha bo‘lgan bolalar va keksalarda esa undan ham yuqori. Shuning uchun shubha tug‘ilganda kutish mumkin emas.
Kimlar difteriyaga ko‘proq moyil
Difteriya yoshni tanlamaydi, lekin xavf eng yuqori bo‘lgan guruhlar aniq. Birinchi navbatda bu umuman emlanmagan yoki emlash kursini oxiriga yetkazmagan bolalar. Ikkinchi guruh — bolalikda emlangan, ammo keyin yillar davomida revaksinatsiya olmagan kattalar: ularning qonidagi himoya darajasi asta-sekin pasayadi. 1990-yillarda MDH mamlakatlarida bo‘lgan katta epidemiyada bemorlarning salmoqli qismini aynan kattalar tashkil etgan.
Shuningdek, gavjum va gigiyena sharoiti yomon joylarda yashovchilar, immuniteti susaygan odamlar, spirtli ichimliklarni suiiste’mol qiluvchilar va difteriya tarqalgan mamlakatlarga safar qiluvchilar xavf ostida. Bunday mamlakatga borishdan oldin emlash holatingizni tekshirib, kerak bo‘lsa kuchaytiruvchi dozani olish tavsiya etiladi. Emlangan odam ham bakteriyani yuqtirib olishi mumkin, lekin unda kasallik odatda yengil kechadi va og‘ir asoratlar kamdan-kam rivojlanadi.
Tashxis
Shifokor tomoqni ko‘rib, emlash holati va kontaktlar haqida so‘raydi. Tasdiqlash uchun tomoq yoki burundan, imkon bo‘lsa parda ostidan surtma olinadi: bakteriologik ekma, toksin genini aniqlovchi PCR tahlil va toksin hosil qilishni tekshiruvchi test bajariladi. Yurak holatini kuzatish uchun EKG qilinadi. Muhimi: difteriyaga kuchli shubha bo‘lsa, davolash tahlil natijasini kutmasdan boshlanadi.
Difteriya qanday davolanadi
Difteriya — faqat shifoxonada, yuqumli kasalliklar bo‘limida davolanadigan shoshilinch holat. Uyda davolash yoki tomoqni chayish bilan cheklanish mumkin emas. Asosiy choralar:
- difteriyaga qarshi antitoksin (zardob) — qonda aylanib yurgan toksinni zararsizlantiradi; to‘qimaga birikib ulgurgan toksinga ta’sir qilmaydi, shuning uchun imkon qadar erta yuboriladi;
- antibiotiklar — bakteriyani yo‘q qiladi, toksin ishlab chiqarilishini to‘xtatadi va boshqalarga yuqishni kamaytiradi; preparat va kursni shifokor belgilaydi;
- nafas yo‘llarini nazorat qilish, kerak bo‘lsa intubatsiya yoki traxeostomiya;
- yotoq rejimi, yurak va nervlar faoliyatini muntazam kuzatish, miokarditda maxsus davolash;
- bemorni alohida xonada saqlash — nazorat tahlillari manfiy bo‘lguncha.
Kasallikni o‘tkazish har doim ham mustahkam immunitet bermaydi, shuning uchun tuzalgandan keyin ham emlash kursini to‘liq yakunlash tavsiya etiladi.
Kontaktda bo‘lganlar uchun choralar
Bemor bilan yaqin muloqotda bo‘lgan oila a’zolari, bolalar jamoasidagi tengdoshlari va tibbiyot xodimlari 7 kun davomida tibbiy kuzatuvga olinadi. Ulardan surtma olinadi, shifokor ko‘rsatmasiga ko‘ra profilaktik antibiotik kursi buyuriladi, emlash muddati o‘tgan yoki emlanmaganlar esa emlanadi. Bu choralar epidemiyaning oldini olishda juda muhim.
Emlash — eng ishonchli himoya
Difteriyaga qarshi vaksina toksoidga — zararsizlantirilgan toksinga asoslangan va o‘nlab yillar davomida o‘z samaradorligini isbotlagan. U odatda qoqshol va ko‘kyo‘talga qarshi komponentlar bilan birga — AKDS yoki uning tarkibidagi kombinatsiyalangan vaksinalar shaklida yuboriladi. Shuning uchun bu emlash bir vaqtda qoqshol va ko‘kyo‘taldan ham himoya qiladi.
- Birlamchi kurs: O‘zbekiston milliy emlash kalendariga ko‘ra, chaqaloqlar 2, 3 va 4 oyligida kombinatsiyalangan vaksina bilan emlanadi.
- Revaksinatsiyalar: hayotning ikkinchi yilida va maktab yoshida kuchaytiruvchi dozalar beriladi. JSST bolalik davrida jami 6 doza — 3 ta birlamchi va 3 ta kuchaytiruvchi dozani tavsiya etadi.
- Kattalar: himoya vaqt o‘tishi bilan susayadi, shuning uchun kattalarga ko‘plab mamlakatlarda taxminan har 10 yilda difteriya va qoqsholga qarshi (ADS-M) revaksinatsiya tavsiya qilinadi. Bu ayniqsa tibbiyot xodimlari, sayohatchilar va epidemiya hududida yashovchilar uchun muhim.
- Emlash holatingizni bilmasangiz, oilaviy poliklinikada aniqlang — shifokor qaysi vaksinani qachon olish kerakligini aytadi.
Vaksinadan keyin ukol joyida qizarish, biroz og‘riq va qisqa muddatli harorat bo‘lishi mumkin — bu odatiy holat va o‘zi o‘tib ketadi. Jiddiy nojo‘ya ta’sirlar juda kam uchraydi, kasallikning o‘zi esa beqiyos xavfliroq.
Xulosa
Difteriya — toksin ishlab chiqaradigan bakteriya chaqiradigan og‘ir yuqumli kasallik. Uning asosiy belgisi — tomoqdagi kulrang, mahkam yopishgan parda, og‘ir hollarda «buqa bo‘yni». Kasallik nafas yo‘llarining berkilishi, miokardit va nervlarning falaji bilan xavfli. Davolash faqat shifoxonada: antitoksin va antibiotiklar imkon qadar erta. Eng ishonchli himoya — o‘z vaqtida emlash va kattalarda muntazam revaksinatsiya.
Ko‘p beriladigan savollar
Difteriya nima?
Difteriya — Corynebacterium diphtheriae bakteriyasining toksin ishlab chiqaruvchi shtammlari chaqiradigan o‘tkir yuqumli kasallik. U ko‘pincha tomoqni zararlaydi, toksini esa yurak, nervlar va buyraklarga ta’sir qiladi.
Difteriya kasalligi qanday yuqadi?
Asosan havo-tomchi yo‘li bilan — bemor yoki bakteriya tashuvchi yo‘talganda, aksirganda va yaqin muloqotda. Kamroq hollarda teri yaralari va ifloslangan buyumlar orqali yuqadi. Yashirin davr odatda 2–5 kun.
Difteriya belgilari qanday?
Tomoq og‘rig‘i, o‘rtacha harorat, kuchli holsizlik, bodomsimon bezlarda kulrang, mahkam yopishgan va ko‘chirilganda qonaydigan parda, bo‘yin limfa tugunlarining kattalashishi. Og‘ir shaklda bo‘yin shishib, «buqa bo‘yni» paydo bo‘ladi.
Bolalarda difteriya kasalligi nimasi bilan xavfli?
Bolalarda nafas yo‘llari tor bo‘lgani uchun hiqildoq difteriyasi tezda bo‘g‘ilishga olib kelishi mumkin. Shuningdek miokardit va nervlar falaji xavfi yuqori. Emlanmagan bolalar eng katta xavf guruhida.
Difteriya profilaktikasi qanday olib boriladi?
Asosiy profilaktika — milliy kalendar bo‘yicha emlash va revaksinatsiyalar, kattalarda esa taxminan har 10 yilda kuchaytiruvchi doza. Bemor bilan kontaktda bo‘lganlar kuzatuvga olinadi, tekshiriladi, ularga profilaktik antibiotik va kerak bo‘lsa emlash buyuriladi.







