Kasallik.uz
  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Biz haqimizda
Ру
  1. Bosh sahifa
  2. Bolalar salomatligi

Ko‘kyo‘tal: belgilari, bosqichlari, davolash va emlash

Ko‘kyo‘tal kasalligi haqida asosiy ma’lumot: qo‘zg‘atuvchisi, bosqichlari, «xo‘roz qichqirig‘i»ga o‘xshash xurujli yo‘tal va qusish, chaqaloqlarda nafas to‘xtashi va ko‘karish, kattalardagi uzoq yo‘tal. Yuqumlilik davri, PCR tahlili, antibiotiklar, oilaviy profilaktika, KDS emlashi va homiladorlikda emlash.

Diyorbek HusanovD
Diyorbek HusanovYangilangan: 7-noyabr, 2026
Tahririyat tekshirgan9 daqiqada o'qiladi
1
Divanda o‘tirgan ona yo‘talayotgan kichkina qiziga xavotir bilan qaramoqda

Davomini o'qing

Pediatr bolaga suvchechakka qarshi emlash ukolini qilmoqda
Bolalar salomatligi

Suvchechakka qarshi emlash: foydasi, xavfi va kimga kerak

30-dekabr, 2022·7 daq
Ona divanda o‘tirgan bemor qizining haroratini o‘lchamoqda — qizamiq belgilari
Bolalar salomatligi

Qizamiq: belgilari, sabablari, bolalarda davolash va emlash

27-oktabr·8 daq
Shifokor qizchaning bo‘yni va jag‘ osti sohasini qo‘li bilan tekshirmoqda
Bolalar salomatligi

Tepki (epidemik parotit): belgilari, asoratlari, uyda parvarish va emlash

6-noyabr·9 daq
Bolaning terisidagi mayda pushti toshmani shifokor ko‘zdan kechirmoqda
Kasalliklar

Qizilcha kasalligi: belgilari, homiladorlikdagi xavfi, tahlillar va emlash

1-yanvar, 2023·9 daq
Tibbiyot xodimi ayolning tomog‘ini til bosgich yordamida ko‘rikdan o‘tkazmoqda
Kasalliklar

Difteriya: nima, belgilari, asoratlari va emlash

7-noyabr·8 daq
Gripp bilan og‘rigan ayol uyda issiq ko‘rpa ostida yotibdi
Kasalliklar

Gripp: belgilari, uyda davolash, grippga qarshi dorilar, asoratlari va emlash

2-yanvar, 2023·11 daq

Sayt pastki qismi

Kasallik.uz

Kasalliklar, ularning belgilari, sabablari, tashxis va davolash usullari haqida o'zbek va rus tillarida sodda va ishonchli ma'lumotlar.

РусскийO'zbekcha

Sayt

  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Homiladorlik kalendari
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi
  • Mualliflar

Loyiha

  • Biz haqimizda
  • Tahririyat
  • Tahririyat siyosati
  • Aloqa

Huquqiy ma'lumot

  • Maxfiylik siyosati
  • Foydalanish shartlari
  • Tibbiy ogohlantirish
  • Cookie siyosati

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Batafsil

© 2026 Kasallik.uz. Barcha huquqlar himoyalangan.

Materiallardan foydalanilganda Kasallik.uz saytiga faol havola berilishi shart.

Bosh sahifaMavzular
Dorilar
Mundarija▾
  1. Ko‘kyo‘tal nima va uning qo‘zg‘atuvchisi
  2. Ko‘kyo‘tal kasalligi bosqichlari
  3. Ko‘kyo‘tal belgilari
  4. Qachon zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak
  5. Asoratlari
  6. Yuqumlilik davri
  7. Tashxis: qanday tahlillar qilinadi
  8. Ko‘kyo‘talni davolash
  9. Oila a’zolari uchun profilaktika
  10. Emlash: KDS va homiladorlikda emlash
  11. Xulosa
  12. Ko‘p beriladigan savollar

Bola ikki-uch haftadan beri yo‘talmoqda: avval oddiy shamollashga o‘xshagan, endi esa yo‘tal xurujlari shunchalik kuchliki, bola qizarib-ko‘karib ketadi, nafas ololmay qoladi, xuruj oxirida esa hushtakka o‘xshash ovoz bilan havo yutadi va ko‘pincha qusadi. Bu — ko‘kyo‘talning tipik manzarasi. Xalq orasida uni «yuz kunlik yo‘tal» deyishlari bejiz emas: kasallik haftalab, ba’zan oylab cho‘ziladi.

Ko‘kyo‘tal — emlash bilan oldini olish mumkin bo‘lgan kasallik, ammo u hamon dunyo bo‘ylab uchrab turadi va so‘nggi yillarda ko‘plab mamlakatlarda yana ko‘paydi. Eng katta xavf bir yoshgacha bo‘lgan chaqaloqlar uchun: ular uchun ko‘kyo‘tal hayotga xavf solishi mumkin. Quyida ko‘kyo‘tal haqida bilish kerak bo‘lgan asosiy narsalarni — belgilari, tahlillari, davolash va emlashni ko‘rib chiqamiz.

Ko‘kyo‘tal nima va uning qo‘zg‘atuvchisi

Ko‘kyo‘tal qo‘zg‘atuvchisi — Bordetella pertussis bakteriyasi. U nafas yo‘llarining kipriksimon epiteliysiga yopishib, toksinlar ishlab chiqaradi: ular shilliq qavatni shikastlaydi, balg‘amni tozalovchi «kipriklar»ni falajlaydi va yo‘tal markazini o‘ta sezgir qilib qo‘yadi. Shuning uchun bakteriya yo‘qolgandan keyin ham yo‘tal yana bir necha hafta davom etadi. Shunga o‘xshash, lekin yengilroq kasallikni Bordetella parapertussis chaqiradi — uni parako‘kyo‘tal deyishadi.

Ko‘kyo‘tal havo-tomchi yo‘li bilan — yo‘talganda, aksirganda, yaqin muloqotda yuqadi va juda yuqumli: emlanmagan odamlar orasida bitta bemor o‘rtacha o‘ndan ortiq kishiga yuqtirishi mumkin. Ko‘pincha chaqaloqqa kasallik uydagi kattalar yoki katta aka-opalaridan o‘tadi — ular o‘zida oddiy uzoq yo‘tal deb o‘ylagan bo‘ladi.

Ko‘kyo‘tal kasalligi bosqichlari

Yuqqandan keyin belgilar odatda 7–10 kunda (5 kundan 21 kungacha) paydo bo‘ladi. Klassik ko‘kyo‘tal kasalligi uch bosqichda kechadi:

  • kataral bosqich (1–2 hafta) — burun oqishi, aksirish, biroz harorat, kam-kam yo‘tal; oddiy shamollashdan farqi yo‘q, ammo bemor aynan shu davrda eng yuqumli;
  • xurujli bosqich (odatda 2–6 hafta, ba’zan 10 haftagacha) — ketma-ket, to‘xtovsiz yo‘tal xurujlari, ayniqsa tunda; xurujlar orasida bola ko‘pincha o‘zini nisbatan yaxshi his qiladi;
  • tiklanish bosqichi (bir necha hafta–oy) — xurujlar siyraklashadi va yengillashadi, lekin keyingi shamollashlarda yo‘tal yana qaytib turishi mumkin.

Ko‘kyo‘tal belgilari

Bolalardagi tipik yo‘tal

Xurujli bosqichdagi yo‘tal juda o‘ziga xos. Bola birin-ketin, nafas olishga ulgurmasdan qisqa yo‘tal zarblari bilan yo‘taladi, yuzi qizaradi yoki ko‘karadi, ko‘zlari yoshlanadi, tili tashqariga chiqadi. Xuruj oxirida u toraygan ovoz yo‘li orqali keskin havo yutadi — bu hushtaksimon «xo‘roz qichqirig‘i»ga o‘xshash ovoz chiqaradi (inglizcha «whoop»). Xurujdan keyin ko‘pincha qusish, quyuq shilliq ajralishi, holsizlik kuzatiladi. Harorat odatda yuqori emas. Bolalardagi boshqa yo‘tal sabablaridan farqlash uchun bolalarda yo‘tal maqolamizni ham o‘qishingiz mumkin.

Chaqaloqlarda: yo‘tal bo‘lmasligi ham mumkin

Bir necha oylik chaqaloqlarda ko‘kyo‘tal boshqacha ko‘rinadi. Ularda «xo‘roz qichqirig‘i» ko‘pincha bo‘lmaydi; buning o‘rniga yo‘tal xurujidan keyin yoki hatto yo‘talsiz nafas to‘xtab qolishi (apnoe), lablar va yuzning ko‘karishi, tirishish, emishdan bosh tortish kuzatiladi. Bu holatlar hayot uchun xavfli, shuning uchun yosh chaqaloqlar odatda shifoxonada kuzatuv ostida davolanadi.

O‘smirlar va kattalarda

Ilgari emlangan bolalar, o‘smirlar va kattalarda ko‘kyo‘tal ko‘pincha yengilroq kechadi: «xo‘roz qichqirig‘i» bo‘lmasligi mumkin, asosiy belgi — uch haftadan ortiq davom etayotgan, tunda kuchayadigan, xurujsimon yo‘tal. Odam uni surunkali bronxit yoki allergiya deb o‘ylashi mumkin. Kattalarda kuchli yo‘taldan qovurg‘a darz ketishi, churra, siydik tuta olmaslik, uyqusizlik bo‘lishi mumkin. Uzoq davom etayotgan yo‘talning boshqa sabablari haqida yo‘tal sabablari maqolasida yozganmiz.

Qachon zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak

Quyidagi hollarda kutmasdan 103 ga qo‘ng‘iroq qiling:

  • chaqaloqning nafasi to‘xtab qolsa yoki uzun pauzalar bo‘lsa;
  • lablar, yuz yoki tana ko‘karsa, xurujdan keyin bola uzoq vaqt o‘ziga kelmasa;
  • tirishish, hushdan ketish, haddan tashqari lanjlik paydo bo‘lsa;
  • bola ichmasa, emmasa, siydigi kamaysa yoki har xurujdan keyin qusib, suvsizlana boshlasa;
  • yuqori harorat, tez va qiyin nafas paydo bo‘lsa — bu pnevmoniya (zotiljam) belgisi bo‘lishi mumkin.

Uch oylikkacha bo‘lgan chaqaloqda ko‘kyo‘talga ozgina shubha bo‘lsa ham, shu kuni shifokorga ko‘rsatish kerak.

Asoratlari

Eng ko‘p uchraydigan asorat — zotiljam; u chaqaloqlarda ko‘kyo‘tal bilan bog‘liq o‘limlarning asosiy sababidir. Bundan tashqari kislorod yetishmasligi tufayli tirishish va miya shikastlanishi, kuchli yo‘taldan ko‘z oqiga qon quyilishi, burundan qon ketishi, kindik yoki chov churrasi, vazn yo‘qotish va suvsizlanish bo‘lishi mumkin.

Yuqumlilik davri

Bemor kataral bosqichdan boshlab eng yuqumli bo‘ladi. Davolanmasa, u yo‘tal boshlanganidan keyin taxminan uch hafta davomida boshqalarga yuqtirishi mumkin. To‘g‘ri antibiotik bilan davolash boshlangach, odatda 5 kundan keyin yuqumli bo‘lmay qoladi. Shu muddatgacha bola bog‘cha yoki maktabga, kattalar esa ishga, ayniqsa chaqaloqlar bilan bog‘liq joylarga bormagani ma’qul.

Tashxis: qanday tahlillar qilinadi

Shifokor ko‘pincha yo‘talning tavsifi va davomiyligiga qarab ko‘kyo‘talga shubha qiladi, lekin tasdiqlash uchun laboratoriya tekshiruvi kerak:

  • PCR tahlili — burun-halqumdan olingan surtmada bakteriya DNKsi aniqlanadi; eng aniq natijani yo‘tal boshlanganidan keyingi dastlabki 3–4 haftada beradi;
  • bakteriologik ekish — juda aniq, lekin faqat kasallikning birinchi ikki haftasida yaxshi ishlaydi va natija bir necha kun kutiladi;
  • qonda antitanalar (serologiya) — yo‘tal ikki-uch haftadan uzoq davom etganda foydali, ammo yaqinda emlanganlarda natijani talqin qilish qiyinlashadi;
  • umumiy qon tahlili — bolalarda leykotsitlar, ayniqsa limfotsitlar ko‘payishi ko‘kyo‘talni qo‘llab-quvvatlaydi.

Ko‘kyo‘talni davolash

Ko‘kyo‘tal bakterial infeksiya bo‘lgani uchun shifokor antibiotik (odatda makrolidlar guruhidan) buyuradi. Uni iloji boricha erta boshlash muhim: kataral bosqichda yoki xurujlarning birinchi kunlarida berilgan antibiotik kasallikni yengillashtirishi mumkin. Keyinroq boshlansa, yo‘talga deyarli ta’sir qilmaydi, ammo bemorni yuqumsiz qiladi va atrofdagilarni himoya qiladi. Dori turi va muddatini faqat shifokor belgilaydi; o‘zboshimchalik bilan antibiotik ichish mumkin emas.

Uyda davolanayotgan bolaga quyidagilar yordam beradi:

  • tinch muhit — xurujlarni qo‘zg‘atuvchi omillardan (tutun, chang, keskin hidlar, sovuq havo, hayajon) uzoq turish; uyda chekmaslik;
  • kam-kamdan, tez-tez ovqatlantirish va ko‘p suyuqlik ichirish — ayniqsa qusishdan keyin;
  • xona havosini toza va yetarlicha nam saqlash;
  • xuruj paytida bolani o‘tqazib yoki biroz oldinga egib ushlab turish, yonida bo‘lish.

Yo‘talni bosuvchi sirop va dorilar, antigistaminlar ko‘kyo‘taldagi yo‘talga deyarli yordam bermaydi, kichik bolalarga esa xavfli bo‘lishi mumkin — ularni shifokor tavsiyasisiz bermang.

Oila a’zolari uchun profilaktika

Ko‘kyo‘tal tasdiqlangan bo‘lsa, shifokor bemor bilan yaqin muloqotda bo‘lganlarga — ayniqsa uyda chaqaloq, homiladorlikning oxirgi oylaridagi ayol yoki og‘ir surunkali kasalligi bor odam bo‘lsa — profilaktik antibiotik tavsiya qilishi mumkin. U emlash holatidan qat’i nazar beriladi va qanchalik erta boshlansa, shuncha samarali. Bundan tashqari, oiladagi barcha a’zolarning emlash holatini tekshirib, kerak bo‘lsa, yetishmayotgan dozalarni olish tavsiya etiladi.

Emlash: KDS va homiladorlikda emlash

Ko‘kyo‘talga qarshi asosiy himoya — emlash. Ko‘kyo‘tal komponenti difteriya va qoqshol komponentlari bilan bitta vaksinada beriladi (KDS yoki besh-olti komponentli vaksinalar):

  • birlamchi kurs — hayotning birinchi oylarida uch doza, milliy emlash taqvimiga ko‘ra;
  • takroriy doza — ikkinchi yoshda, ba’zi mamlakatlarda maktabgacha va o‘smirlik davrida ham;
  • dozalarni kechiktirmaslik muhim: chaqaloq uchinchi dozani olgunicha to‘liq himoyalanmagan bo‘ladi.

Hali emlanmagan, eng zaif bo‘lgan birinchi oylardagi chaqaloqni himoya qilishning eng samarali yo‘li — homiladorlikda onani emlash. JSST va ko‘plab mamlakatlar homiladorlikning ikkinchi yoki uchinchi trimestrida (ko‘pincha taxminan 27–36-haftalarda), har bir homiladorlikda kattalar uchun mo‘ljallangan ko‘kyo‘tal komponentli vaksinani (Tdap) tavsiya qiladi. Onaning antitanalari yo‘ldosh orqali bolaga o‘tadi va uni birinchi emlashgacha himoya qiladi. Bu imkoniyat haqida ayollar maslahatxonasida so‘rang.

Nima uchun immunitet susayadi

Ko‘kyo‘talga qarshi himoya umrbod emas. Emlashdan keyin ham, kasallikni boshdan o‘tkazgandan keyin ham immunitet bir necha yildan o‘n yilgacha vaqt ichida asta-sekin pasayadi. Ayniqsa zamonaviy hujayrasiz vaksinalar xavfsiz va yaxshi o‘tkazilsa-da, ular beradigan himoya nisbatan tezroq susayadi. Shuning uchun emlangan o‘smir va kattalar ham ko‘kyo‘tal bilan kasallanishi va uni chaqaloqlarga yuqtirishi mumkin. Shunga qaramay, emlanganlarda kasallik ancha yengil kechadi, og‘ir asoratlar va o‘lim xavfi keskin kamayadi — shuning uchun emlash va takroriy dozalar muhim bo‘lib qoladi.

Xulosa

Ko‘kyo‘tal — juda yuqumli bakterial infeksiya, u bolalarda «xo‘roz qichqirig‘i» va qusish bilan kechadigan xurujli yo‘tal, kattalarda esa haftalab cho‘ziladigan yo‘tal bilan namoyon bo‘ladi. Chaqaloqlarda esa yo‘tal o‘rniga nafas to‘xtashi va ko‘karish bo‘lishi mumkin — bu 103 ga qo‘ng‘iroq qilish uchun sabab. Erta PCR tahlili, shifokor buyurgan antibiotik va oila a’zolarining profilaktikasi tarqalishni to‘xtatadi. KDS emlash taqvimiga rioya qilish va homiladorlikda onani emlash esa eng zaif chaqaloqlarni himoya qiladi.

Ko‘p beriladigan savollar

Ko‘kyo‘tal haqida nimalarni bilish kerak?

Ko‘kyo‘tal — Bordetella pertussis bakteriyasi chaqiradigan, havo-tomchi yo‘li bilan yuqadigan infeksiya. U haftalab davom etadigan xurujli yo‘tal bilan kechadi va bir yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun eng xavfli. Undan emlash orqali himoyalanish mumkin.

Ko‘kyo‘tal kasalligi qancha davom etadi?

Kasallik uch bosqichda kechadi: 1–2 hafta shamollashga o‘xshash davr, 2–6 haftalik xurujli yo‘tal va bir necha hafta–oy davom etadigan tiklanish. Jami bir-uch oyga cho‘zilishi mumkin.

Ko‘kyo‘tal qo‘zg‘atuvchisi nima?

Asosiy qo‘zg‘atuvchi — Bordetella pertussis bakteriyasi. Unga yaqin Bordetella parapertussis esa yengilroq kechadigan parako‘kyo‘talni chaqiradi.

Ko‘kyo‘tal belgilari qanday?

Boshida burun oqishi va yengil yo‘tal, keyin ketma-ket yo‘tal xurujlari, xuruj oxirida hushtaksimon nafas olish va qusish. Chaqaloqlarda nafas to‘xtashi va ko‘karish, kattalarda esa uch haftadan uzoq davom etadigan, tunda kuchayadigan yo‘tal.

Ko‘kyo‘talni davolash qanday?

Shifokor buyurgan antibiotik — iloji boricha erta. Uyda tinch muhit, ko‘p suyuqlik, kam-kamdan ovqatlanish va tutunsiz havo kerak. Yosh chaqaloqlar va asoratli holatlar shifoxonada davolanadi.

Bu maqola sizga foydali bo'ldimi?

Foydali bo‘lsa, yaqinlaringizga ham yuboring:

TelegramWhatsApp

Muhim eslatma

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Tibbiy ogohlantirish

Shoshilinch holatda — 103
Diyorbek HusanovD
MUALLIF

Diyorbek Husanov

Toshkent davlat tibbiyot universiteti, Tibbiy biologiya yo‘nalishi, 4-kurs talabasi. Laboratoriya diagnostikasi, tahlillar va infeksiyalar mavzularida yozadi. Ilmiy maqolalar muallifi.

Ushbu sahifada

1/12
  1. Ko‘kyo‘tal nima va uning qo‘zg‘atuvchisi
  2. Ko‘kyo‘tal kasalligi bosqichlari
  3. Ko‘kyo‘tal belgilari
  4. Qachon zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak
  5. Asoratlari
  6. Yuqumlilik davri
  7. Tashxis: qanday tahlillar qilinadi
  8. Ko‘kyo‘talni davolash
  9. Oila a’zolari uchun profilaktika
  10. Emlash: KDS va homiladorlikda emlash
  11. Xulosa
  12. Ko‘p beriladigan savollar

Foydali kalkulyatorlar

  • Homiladorlik kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi