Kasallik.uz
  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Biz haqimizda
Ру
  1. Bosh sahifa
  2. Kasalliklar

Qoqshol: nima, qo‘zg‘atuvchisi, belgilari va qoqsholga qarshi emlash

Qoqshol nima va uni qaysi mikrob qo‘zg‘atadi: tuproqdagi sporalar, xavfli jarohatlar, yashirin davr, jag‘ qisilishi va tirishishlar. Jarohatni to‘g‘ri tozalash, emlash tarixiga qarab shoshilinch profilaktika, bolalikdagi emlash, har 10 yilda takroriy vaksina va homiladorlikda himoya.

Diyorbek HusanovD
Diyorbek HusanovYangilangan: 7-noyabr, 2026
Tahririyat tekshirgan10 daqiqada o'qiladi
1
Ko‘k tibbiy qo‘lqop kiygan tibbiyot xodimi kattalar yelkasiga vaksina yubormoqda

Davomini o'qing

Gripp bilan og‘rigan ayol uyda issiq ko‘rpa ostida yotibdi
Kasalliklar

Gripp: belgilari, uyda davolash, grippga qarshi dorilar, asoratlari va emlash

2-yanvar, 2023·11 daq
Niqob taqqan shifokor kasalxona karavotida yotgan bemor ayol bilan suhbatlashmoqda
Kasalliklar

Meningit: belgilari, sabablari, davolash va emlash

4-noyabr·9 daq
Bolaning terisidagi mayda pushti toshmani shifokor ko‘zdan kechirmoqda
Kasalliklar

Qizilcha kasalligi: belgilari, homiladorlikdagi xavfi, tahlillar va emlash

1-yanvar, 2023·9 daq
Multi-Selective RAS(ON) Inhibitor Nearly Doubles Survival Time in People With Metastatic Pancreatic Cancer
Dorilar

Saraton kasalligiga qarshi yangi dori topildi!

11-iyun·3 daq
Ayol grippdan himoyalanish uchun qo‘llarini sovun bilan yuvmoqda
Kasalliklar

Grippdan himoyalanish: emlash, gigiyena va tabiiy usullar

31-dekabr, 2022·7 daq
Burni oqayotgan ayol ro‘molcha ushlab o‘tiribdi — allergiyaga qarshi dorilar
Dorilar

Allergiyaga qarshi dorilar: nomlari ro‘yxati va tanlash

25-oktabr·8 daq

Sayt pastki qismi

Kasallik.uz

Kasalliklar, ularning belgilari, sabablari, tashxis va davolash usullari haqida o'zbek va rus tillarida sodda va ishonchli ma'lumotlar.

РусскийO'zbekcha

Sayt

  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Homiladorlik kalendari
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi
  • Mualliflar

Loyiha

  • Biz haqimizda
  • Tahririyat
  • Tahririyat siyosati
  • Aloqa

Huquqiy ma'lumot

  • Maxfiylik siyosati
  • Foydalanish shartlari
  • Tibbiy ogohlantirish
  • Cookie siyosati

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Batafsil

© 2026 Kasallik.uz. Barcha huquqlar himoyalangan.

Materiallardan foydalanilganda Kasallik.uz saytiga faol havola berilishi shart.

Bosh sahifaMavzular
Dorilar
Mundarija▾
  1. Qoqshol nima va uning qo‘zg‘atuvchisi
  2. Qanday jarohatlar xavfli
  3. Yashirin davr va qoqshol kasalligi belgilari
  4. Qachon zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak
  5. Jarohatni to‘g‘ri parvarish qilish
  6. Jarohatdan keyingi profilaktika: emlash tarixi hal qiladi
  7. Qoqshol qanday davolanadi
  8. Qoqsholga qarshi emlash: bolalik va kattalar
  9. Chaqaloqlar qoqsholi va homiladorlikda emlash
  10. Xulosa
  11. Ko‘p beriladigan savollar

Bog‘da ishlayotganda qo‘lni tikan tirnadi, ko‘chada oyoqqa mix kirdi, bola yiqilib tizzasini tuproqqa ishqab oldi — bunday kichik jarohatlar har kuni bo‘ladi va ko‘pincha izsiz bitadi. Lekin ba’zan ular orqali organizmga qoqshol (tetanus) qo‘zg‘atuvchisi kiradi. Qoqshol — kam uchraydigan, ammo juda og‘ir kasallik: davolanish og‘ir kechadi, kasallarning sezilarli qismi zamonaviy reanimatsiyada ham hayotdan ko‘z yumadi.

Eng muhimi — qoqsholning oldini olish oson. Emlash deyarli to‘liq himoya beradi, jarohatni to‘g‘ri parvarish qilish esa xavfni yanada kamaytiradi. Quyida qoqshol nima, u qanday yuqadi, qanday belgilar bilan namoyon bo‘ladi va kimga qachon qoqsholga qarshi emlash kerakligini batafsil ko‘rib chiqamiz.

Qoqshol nima va uning qo‘zg‘atuvchisi

Qoqshol qo‘zg‘atuvchisi — Clostridium tetani deb ataladigan bakteriya. U kislorodsiz muhitda yashaydi va noqulay sharoitda juda chidamli sporalar hosil qiladi. Sporalar tuproqda, ko‘chadagi changda, hayvon va ba’zan odam axlatida, go‘ngda yillab saqlanadi; qaynatish, quritish va ko‘plab dezinfeksiya vositalariga bardosh beradi. Shuning uchun qishloq xo‘jaligi, bog‘dorchilik, qurilish bilan shug‘ullanadiganlar va chorva bilan ishlaydiganlar ko‘proq xavf ostida.

Spora chuqur, havosiz jarohatga tushsa, u «uyg‘onadi», bakteriyaga aylanib ko‘payadi va tetanospazmin degan kuchli toksin ishlab chiqaradi. Kasallikni mikrobning o‘zi emas, aynan shu toksin keltirib chiqaradi: u nerv tolalari bo‘ylab orqa miyaga yetib boradi va mushaklarni bo‘shashtiruvchi signallarni to‘sib qo‘yadi. Natijada mushaklar doimiy taranglashib, og‘riqli tirishadi.

Qoqshol odamdan odamga yuqmaydi — bemor bilan muloqot xavfli emas. Bundan tashqari, kasallikni boshdan o‘tkazish immunitet bermaydi: toksin miqdori juda kam bo‘lgani uchun organizm unga qarshi himoya hosil qilmaydi. Shu bois tuzalgan odamni ham to‘liq emlash kerak.

Qanday jarohatlar xavfli

Ko‘pchilik qoqsholni faqat «zanglagan mix» bilan bog‘laydi. Aslida zangning o‘zi xavfli emas — xavf iflos va chuqur jarohatdan keladi. Zanglagan mix shunchaki ko‘pincha tuproqda, ochiq havoda yotgan bo‘ladi va teshib kirib, sporani chuqurga olib kiradi. Toza, yaltiroq mix ham tuproqli bo‘lsa, xuddi shunday xavfli. Ayniqsa quyidagi jarohatlar qoqshol jihatidan xavfli hisoblanadi:

  • tuproq, chang, go‘ng yoki so‘lak bilan ifloslangan har qanday jarohat;
  • chuqur sanchilgan jarohatlar — mix, tikan, shisha, o‘tkir yog‘och parchasi, igna;
  • ezilgan, to‘qimasi o‘lgan, ichida yot jism qolgan jarohatlar;
  • hayvon yoki odam tishlashi;
  • kuyish va sovuq urishi, ayniqsa to‘qima nobud bo‘lgan bo‘lsa;
  • ochiq suyak sinishi, o‘q va portlash jarohatlari;
  • surunkali yaralar — diabetik oyoq yarasi, uzoq bitmaydigan yoriqlar, steril bo‘lmagan in’eksiya izlari.

Hatto mayda tirnalish ham butunlay xavfsiz emas: qoqshol holatlarining bir qismi bemor eslay olmaydigan darajada kichik jarohatdan keyin rivojlanadi. Yalangoyoq yurganda tovondagi chuqur yoriqlarga ham tuproq tushishi mumkin, shuning uchun tovon yorilishini o‘z vaqtida davolash ham ortiqcha bo‘lmaydi.

Yashirin davr va qoqshol kasalligi belgilari

Jarohatdan birinchi belgilar chiqqunicha odatda 3 kundan 21 kungacha, ko‘pincha taxminan 7–10 kun o‘tadi, kamdan-kam hollarda bir necha oy. Yashirin davr qancha qisqa bo‘lsa, kasallik shuncha og‘ir kechadi. Jarohat bu vaqtgacha bitib ketgan bo‘lishi mumkin, shuning uchun odam ko‘pincha belgilarni jarohat bilan bog‘lamaydi.

Eng ko‘p uchraydigan — umumiy qoqshol. Uning belgilari odatda yuqoridan pastga qarab tarqaladi:

  • jag‘ qisilishi (trizm) — chaynash mushaklari taranglashib, og‘izni ochish qiyinlashadi; ko‘pincha bu birinchi belgi;
  • yuz mushaklarining tortilishi — qosh ko‘tarilgan, lablar cho‘zilgan, «zo‘raki tabassum» ko‘rinishi;
  • yutishning qiyinlashishi, bo‘yin va ensaning qotishi;
  • orqa, qorin, qo‘l-oyoq mushaklarining taranglashuvi — qorin «taxtadek» qattiq bo‘ladi;
  • og‘riqli tirishishlar — tovush, yorug‘lik, tegish yoki harakatdan qo‘zg‘aladi, bir necha daqiqa davom etadi; og‘ir hollarda tana kamondek orqaga egiladi;
  • terlash, isitma, yurak tez urishi, qon bosimining keskin o‘zgarishi;
  • tirishish paytida halqum va nafas mushaklarining qisilishi — nafas to‘xtashigacha olib kelishi mumkin.

Muhimi, butun kasallik davomida bemorning hushi saqlanadi — u og‘riqni to‘liq his qiladi. Kamroq uchraydigan shakllar ham bor: mahalliy qoqshol faqat jarohat atrofidagi mushaklarda tortilish bilan kechadi, bosh qoqsholi esa bosh va yuz jarohatlaridan keyin yuz nervlari falaji bilan boshlanadi. Ikkalasi ham keyinchalik umumiy qoqsholga o‘tishi mumkin.

Qachon zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak

Qoqshol shubhasi — shoshilinch holat. Quyidagi hollarda kutib turmasdan 103 ga qo‘ng‘iroq qiling:

  • og‘iz ochilmay qolsa, jag‘ qisilsa yoki yutish qiyinlashsa (ayniqsa yaqinda jarohat bo‘lgan bo‘lsa);
  • bo‘yin, orqa yoki qorin mushaklari qotib, og‘riqli tirishishlar boshlansa;
  • nafas olish qiyinlashsa, lablar ko‘karsa;
  • chaqaloq hayotining birinchi haftalarida emishdan to‘xtasa, tinmay yig‘lasa, tanasi qotib tirishsa.

Bemorni tinch, qorong‘iroq va sokin joyda saqlang, majburan og‘ziga ovqat yoki suv solmang. Uyda qoqsholni davolab bo‘lmaydi — faqat statsionarda, ko‘pincha reanimatsiya bo‘limida davolanadi.

Jarohatni to‘g‘ri parvarish qilish

Har qanday jarohatdan keyin birinchi qadam — uni yaxshilab tozalash. Bu qoqsholdan tashqari boshqa infeksiyalarning ham oldini oladi:

  • qo‘lni sovunlab yuving, qon oqayotgan bo‘lsa, toza mato bilan bosib to‘xtating;
  • jarohatni ko‘p miqdorda toza oqar suv bilan yuvib, tuproq va iflosliklarni chiqaring;
  • atrofini sovunli suv bilan tozalab, antiseptik surting va toza bog‘lam qo‘ying;
  • chuqur, ezilgan, ichida yot jism qolgan yoki tishlash jarohatlarini o‘zingiz «kovlamang» — ularni shifokor yoki jarroh tozalashi kerak;
  • qizarish, shish, yiring, kuchayib borayotgan og‘riq paydo bo‘lsa, yana murojaat qiling.

Jarohatdan keyingi profilaktika: emlash tarixi hal qiladi

Jarohat olgandan keyin qoqsholga qarshi nima qilish kerakligini shifokor ikki savolga qarab hal qiladi: jarohat qanchalik xavfli va siz ilgari qancha marta, qachon emlangansiz. Shuning uchun emlash daftarchangiz yoki pasportingizni saqlab qo‘yish juda foydali.

Profilaktikada ikki xil vosita ishlatiladi. Anatoksin (toksoid) — zararsizlantirilgan toksin; u immun tizimini o‘z antitanalarini ishlab chiqarishga o‘rgatadi, lekin himoya bir necha kun–hafta ichida shakllanadi. Qoqsholga qarshi immunoglobulin esa tayyor antitanalar bo‘lib, darhol, ammo vaqtincha himoya beradi — bu immunitet hali yo‘q odam uchun «ko‘prik» vazifasini bajaradi.

Xalqaro tavsiyalarning (JSST va boshqalar) umumiy mantiqi taxminan quyidagicha:

  • to‘liq emlangan (kamida uch doza olgan) odamda toza, mayda jarohatda oxirgi dozadan 10 yildan ko‘p o‘tgan bo‘lsa — takroriy vaksina; 10 yil o‘tmagan bo‘lsa, odatda hech narsa kerak emas;
  • to‘liq emlangan odamda iflos yoki chuqur jarohatda oxirgi dozadan 5 yildan ko‘p o‘tgan bo‘lsa — takroriy vaksina;
  • emlanmagan, uch dozadan kam olgan yoki emlash tarixini bilmaydigan odamga har qanday jarohatda vaksina kursi boshlanadi yoki davom ettiriladi, xavfli jarohatda esa bunga qo‘shimcha immunoglobulin ham yuboriladi;
  • immuniteti keskin pasaygan odamlarda (masalan, OIV infeksiyasi bilan) xavfli jarohatda immunoglobulin emlash tarixidan qat’i nazar ko‘rib chiqiladi.

Qaysi vosita va qancha kerakligini faqat tibbiyot xodimi belgilaydi. Eng yaxshisi jarohatdan keyin imkon qadar tezroq, ideal holda birinchi kuni travmpunkt yoki poliklinikaga murojaat qilish; lekin kech qolgan bo‘lsangiz ham borish kerak — profilaktika bir necha kundan keyin ham foyda beradi.

Qoqshol qanday davolanadi

Kasallik boshlangan bo‘lsa, davolash bir necha yo‘nalishda olib boriladi: hali bog‘lanmagan toksinni zararsizlantirish uchun immunoglobulin yuboriladi, jarohat jarrohlik yo‘li bilan tozalanadi, bakteriyani yo‘qotish uchun antibiotik beriladi. Tirishishlarni kamaytirish uchun mushaklarni bo‘shashtiruvchi va tinchlantiruvchi dorilar ishlatiladi, og‘ir hollarda bemor sun’iy nafas apparatiga ulanadi. Nerv tizimiga bog‘langan toksinni yo‘qotib bo‘lmaydi — u asta-sekin, bir necha hafta ichida yangi nerv uchlari o‘sishi bilan ta’sirini yo‘qotadi, shuning uchun davolanish ko‘pincha 3–6 haftaga cho‘ziladi. Tuzalgandan keyin bemor to‘liq emlash kursini oladi.

Qoqsholga qarshi emlash: bolalik va kattalar

Qoqshol vaksinasi alohida emas, odatda kombinatsiyada beriladi: chaqaloq va kichik bolalarda difteriya va ko‘kyo‘tal bilan birga (KDS yoki besh-olti komponentli vaksinalar), katta bolalar va kattalarda esa difteriya bilan (ADS-M) yoki ko‘kyo‘tal komponenti bilan. Demak, bitta ukol bir vaqtning o‘zida bir nechta xavfli kasallikdan himoya qiladi.

JSST tavsiyasiga ko‘ra uzoq muddatli himoya uchun bolalikda jami oltita doza kerak:

  • birlamchi kurs — hayotning birinchi oylarida uch doza (milliy emlash taqvimiga ko‘ra);
  • takroriy dozalar — ikkinchi yoshda, maktabga chiqish oldidan va o‘smirlik davrida;
  • kattalarda — himoyani saqlash uchun keyinchalik har 10 yilda bir marta takroriy vaksina (ADS-M yoki shunga o‘xshash);
  • bolaligida emlanmagan yoki tarixi noma’lum kattalarga uch dozali birlamchi kurs, keyin takroriy dozalar.

Aniq muddatlarni yashash joyingizdagi poliklinikada aniqlang: O‘zbekistonda ushbu vaksinalar milliy emlash taqvimi doirasida bepul. Vaksina odatda yaxshi o‘tkaziladi: ukol joyida og‘riq, qizarish yoki biroz harorat bir-ikki kunda o‘tib ketadi. Jiddiy allergik reaksiyalar juda kam uchraydi.

Chaqaloqlar qoqsholi va homiladorlikda emlash

Chaqaloqlar qoqsholi — hayotning birinchi 28 kunidagi qoqshol. U ko‘pincha kindik toza bo‘lmagan asbob bilan kesilganda yoki kindik qoldig‘iga turli «xalq» vositalari, kul, tuproq, go‘ng surtilganda rivojlanadi. Chaqaloq dastlab yaxshi emadi, keyin 3–14 kun ichida emishdan to‘xtaydi, yig‘laydi, tanasi qotib, tirishishlar boshlanadi. Bu holatda o‘lim xavfi juda yuqori.

Uning oldini olishning ikki asosiy yo‘li bor. Birinchisi — homiladorlikda onani emlash: onaning antitanalari yo‘ldosh orqali bolaga o‘tadi va uni hayotning birinchi oylarida himoya qiladi. Ilgari emlanmagan yoki tarixi noma’lum homilador ayollarga homiladorlik davrida kamida ikki doza tavsiya etiladi, oxirgisi tug‘ruqdan kamida ikki hafta oldin bo‘lishi kerak. Ba’zi mamlakatlarda bu maqsadda ko‘kyo‘tal komponentli vaksina ham ishlatiladi. Ikkinchisi — tug‘ruqni toza sharoitda, tibbiyot muassasasida o‘tkazish va kindikni quruq, toza saqlash. Homiladorlik davridagi tekshiruvlar va emlash muddatlari haqida homiladorlik kalendarida ham ma’lumot topasiz.

Xulosa

Qoqshol — tuproqda yashovchi bakteriya toksini keltirib chiqaradigan, odamdan odamga yuqmaydigan, lekin hayot uchun xavfli kasallik. Xavfni zang emas, iflos va chuqur jarohat tug‘diradi. Har qanday jarohatni yaxshilab yuvish, xavfli jarohatda shifokorga borish va emlash tarixingizni bilish — asosiy himoya. Bolalikdagi to‘liq emlash kursi, kattalarda har 10 yilda takroriy vaksina va homiladorlikda onani emlash qoqsholni deyarli butunlay oldini oladi. Jag‘ qisilishi va tirishishlar paydo bo‘lsa, darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

Ko‘p beriladigan savollar

Qoqshol nima?

Qoqshol — Clostridium tetani bakteriyasi toksini nerv tizimiga ta’sir qilib, mushaklarning og‘riqli qotishi va tirishishiga olib keladigan o‘tkir kasallik. U jarohat orqali yuqadi, odamdan odamga o‘tmaydi va emlash bilan oldini olish mumkin.

Qoqshol qo‘zg‘atuvchisi qayerda yashaydi?

Qo‘zg‘atuvchining sporalari tuproq, chang, go‘ng va hayvonlar ichagida yillab saqlanadi. Ular chuqur, havosiz jarohatga tushganda faollashib, toksin ishlab chiqaradi.

Qoqsholga qarshi emlash qachon qilinadi?

Bolalarda hayotning birinchi oylarida uch doza, keyin bolalik va o‘smirlik davrida takroriy dozalar beriladi. Kattalar har 10 yilda takroriy vaksina oladi. Jarohatdan keyin esa emlash tarixi va jarohat turiga qarab qo‘shimcha doza kerak bo‘lishi mumkin.

Qoqshol vaksinasi necha yil himoya qiladi?

To‘liq kursdan keyin himoya ko‘p yillar saqlanadi, lekin vaqt o‘tishi bilan susayadi. Shuning uchun kattalarga har 10 yilda takroriy doza, iflos va chuqur jarohatda esa oxirgi dozadan 5 yildan ko‘p o‘tgan bo‘lsa, navbatdan tashqari doza tavsiya etiladi.

Qoqshol kasalligi qanday davolanadi?

Faqat shifoxonada, ko‘pincha reanimatsiyada: immunoglobulin, jarohatni jarrohlik yo‘li bilan tozalash, antibiotik, tirishishlarga qarshi dorilar va kerak bo‘lsa sun’iy nafas. Davolanish bir necha hafta davom etadi, tuzalgandan keyin to‘liq emlash shart.

Bu maqola sizga foydali bo'ldimi?

Foydali bo‘lsa, yaqinlaringizga ham yuboring:

TelegramWhatsApp

Muhim eslatma

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Tibbiy ogohlantirish

Shoshilinch holatda — 103
Diyorbek HusanovD
MUALLIF

Diyorbek Husanov

Toshkent davlat tibbiyot universiteti, Tibbiy biologiya yo‘nalishi, 4-kurs talabasi. Laboratoriya diagnostikasi, tahlillar va infeksiyalar mavzularida yozadi. Ilmiy maqolalar muallifi.

Ushbu sahifada

1/11
  1. Qoqshol nima va uning qo‘zg‘atuvchisi
  2. Qanday jarohatlar xavfli
  3. Yashirin davr va qoqshol kasalligi belgilari
  4. Qachon zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak
  5. Jarohatni to‘g‘ri parvarish qilish
  6. Jarohatdan keyingi profilaktika: emlash tarixi hal qiladi
  7. Qoqshol qanday davolanadi
  8. Qoqsholga qarshi emlash: bolalik va kattalar
  9. Chaqaloqlar qoqsholi va homiladorlikda emlash
  10. Xulosa
  11. Ko‘p beriladigan savollar

Foydali kalkulyatorlar

  • Homiladorlik kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi