Bog‘da ishlayotganda qo‘lni tikan tirnadi, ko‘chada oyoqqa mix kirdi, bola yiqilib tizzasini tuproqqa ishqab oldi — bunday kichik jarohatlar har kuni bo‘ladi va ko‘pincha izsiz bitadi. Lekin ba’zan ular orqali organizmga qoqshol (tetanus) qo‘zg‘atuvchisi kiradi. Qoqshol — kam uchraydigan, ammo juda og‘ir kasallik: davolanish og‘ir kechadi, kasallarning sezilarli qismi zamonaviy reanimatsiyada ham hayotdan ko‘z yumadi.
Eng muhimi — qoqsholning oldini olish oson. Emlash deyarli to‘liq himoya beradi, jarohatni to‘g‘ri parvarish qilish esa xavfni yanada kamaytiradi. Quyida qoqshol nima, u qanday yuqadi, qanday belgilar bilan namoyon bo‘ladi va kimga qachon qoqsholga qarshi emlash kerakligini batafsil ko‘rib chiqamiz.
Qoqshol nima va uning qo‘zg‘atuvchisi
Qoqshol qo‘zg‘atuvchisi — Clostridium tetani deb ataladigan bakteriya. U kislorodsiz muhitda yashaydi va noqulay sharoitda juda chidamli sporalar hosil qiladi. Sporalar tuproqda, ko‘chadagi changda, hayvon va ba’zan odam axlatida, go‘ngda yillab saqlanadi; qaynatish, quritish va ko‘plab dezinfeksiya vositalariga bardosh beradi. Shuning uchun qishloq xo‘jaligi, bog‘dorchilik, qurilish bilan shug‘ullanadiganlar va chorva bilan ishlaydiganlar ko‘proq xavf ostida.
Spora chuqur, havosiz jarohatga tushsa, u «uyg‘onadi», bakteriyaga aylanib ko‘payadi va tetanospazmin degan kuchli toksin ishlab chiqaradi. Kasallikni mikrobning o‘zi emas, aynan shu toksin keltirib chiqaradi: u nerv tolalari bo‘ylab orqa miyaga yetib boradi va mushaklarni bo‘shashtiruvchi signallarni to‘sib qo‘yadi. Natijada mushaklar doimiy taranglashib, og‘riqli tirishadi.
Qoqshol odamdan odamga yuqmaydi — bemor bilan muloqot xavfli emas. Bundan tashqari, kasallikni boshdan o‘tkazish immunitet bermaydi: toksin miqdori juda kam bo‘lgani uchun organizm unga qarshi himoya hosil qilmaydi. Shu bois tuzalgan odamni ham to‘liq emlash kerak.
Qanday jarohatlar xavfli
Ko‘pchilik qoqsholni faqat «zanglagan mix» bilan bog‘laydi. Aslida zangning o‘zi xavfli emas — xavf iflos va chuqur jarohatdan keladi. Zanglagan mix shunchaki ko‘pincha tuproqda, ochiq havoda yotgan bo‘ladi va teshib kirib, sporani chuqurga olib kiradi. Toza, yaltiroq mix ham tuproqli bo‘lsa, xuddi shunday xavfli. Ayniqsa quyidagi jarohatlar qoqshol jihatidan xavfli hisoblanadi:
- tuproq, chang, go‘ng yoki so‘lak bilan ifloslangan har qanday jarohat;
- chuqur sanchilgan jarohatlar — mix, tikan, shisha, o‘tkir yog‘och parchasi, igna;
- ezilgan, to‘qimasi o‘lgan, ichida yot jism qolgan jarohatlar;
- hayvon yoki odam tishlashi;
- kuyish va sovuq urishi, ayniqsa to‘qima nobud bo‘lgan bo‘lsa;
- ochiq suyak sinishi, o‘q va portlash jarohatlari;
- surunkali yaralar — diabetik oyoq yarasi, uzoq bitmaydigan yoriqlar, steril bo‘lmagan in’eksiya izlari.
Hatto mayda tirnalish ham butunlay xavfsiz emas: qoqshol holatlarining bir qismi bemor eslay olmaydigan darajada kichik jarohatdan keyin rivojlanadi. Yalangoyoq yurganda tovondagi chuqur yoriqlarga ham tuproq tushishi mumkin, shuning uchun tovon yorilishini o‘z vaqtida davolash ham ortiqcha bo‘lmaydi.
Yashirin davr va qoqshol kasalligi belgilari
Jarohatdan birinchi belgilar chiqqunicha odatda 3 kundan 21 kungacha, ko‘pincha taxminan 7–10 kun o‘tadi, kamdan-kam hollarda bir necha oy. Yashirin davr qancha qisqa bo‘lsa, kasallik shuncha og‘ir kechadi. Jarohat bu vaqtgacha bitib ketgan bo‘lishi mumkin, shuning uchun odam ko‘pincha belgilarni jarohat bilan bog‘lamaydi.
Eng ko‘p uchraydigan — umumiy qoqshol. Uning belgilari odatda yuqoridan pastga qarab tarqaladi:
- jag‘ qisilishi (trizm) — chaynash mushaklari taranglashib, og‘izni ochish qiyinlashadi; ko‘pincha bu birinchi belgi;
- yuz mushaklarining tortilishi — qosh ko‘tarilgan, lablar cho‘zilgan, «zo‘raki tabassum» ko‘rinishi;
- yutishning qiyinlashishi, bo‘yin va ensaning qotishi;
- orqa, qorin, qo‘l-oyoq mushaklarining taranglashuvi — qorin «taxtadek» qattiq bo‘ladi;
- og‘riqli tirishishlar — tovush, yorug‘lik, tegish yoki harakatdan qo‘zg‘aladi, bir necha daqiqa davom etadi; og‘ir hollarda tana kamondek orqaga egiladi;
- terlash, isitma, yurak tez urishi, qon bosimining keskin o‘zgarishi;
- tirishish paytida halqum va nafas mushaklarining qisilishi — nafas to‘xtashigacha olib kelishi mumkin.
Muhimi, butun kasallik davomida bemorning hushi saqlanadi — u og‘riqni to‘liq his qiladi. Kamroq uchraydigan shakllar ham bor: mahalliy qoqshol faqat jarohat atrofidagi mushaklarda tortilish bilan kechadi, bosh qoqsholi esa bosh va yuz jarohatlaridan keyin yuz nervlari falaji bilan boshlanadi. Ikkalasi ham keyinchalik umumiy qoqsholga o‘tishi mumkin.
Jarohatni to‘g‘ri parvarish qilish
Har qanday jarohatdan keyin birinchi qadam — uni yaxshilab tozalash. Bu qoqsholdan tashqari boshqa infeksiyalarning ham oldini oladi:
- qo‘lni sovunlab yuving, qon oqayotgan bo‘lsa, toza mato bilan bosib to‘xtating;
- jarohatni ko‘p miqdorda toza oqar suv bilan yuvib, tuproq va iflosliklarni chiqaring;
- atrofini sovunli suv bilan tozalab, antiseptik surting va toza bog‘lam qo‘ying;
- chuqur, ezilgan, ichida yot jism qolgan yoki tishlash jarohatlarini o‘zingiz «kovlamang» — ularni shifokor yoki jarroh tozalashi kerak;
- qizarish, shish, yiring, kuchayib borayotgan og‘riq paydo bo‘lsa, yana murojaat qiling.
Jarohatdan keyingi profilaktika: emlash tarixi hal qiladi
Jarohat olgandan keyin qoqsholga qarshi nima qilish kerakligini shifokor ikki savolga qarab hal qiladi: jarohat qanchalik xavfli va siz ilgari qancha marta, qachon emlangansiz. Shuning uchun emlash daftarchangiz yoki pasportingizni saqlab qo‘yish juda foydali.
Profilaktikada ikki xil vosita ishlatiladi. Anatoksin (toksoid) — zararsizlantirilgan toksin; u immun tizimini o‘z antitanalarini ishlab chiqarishga o‘rgatadi, lekin himoya bir necha kun–hafta ichida shakllanadi. Qoqsholga qarshi immunoglobulin esa tayyor antitanalar bo‘lib, darhol, ammo vaqtincha himoya beradi — bu immunitet hali yo‘q odam uchun «ko‘prik» vazifasini bajaradi.
Xalqaro tavsiyalarning (JSST va boshqalar) umumiy mantiqi taxminan quyidagicha:
- to‘liq emlangan (kamida uch doza olgan) odamda toza, mayda jarohatda oxirgi dozadan 10 yildan ko‘p o‘tgan bo‘lsa — takroriy vaksina; 10 yil o‘tmagan bo‘lsa, odatda hech narsa kerak emas;
- to‘liq emlangan odamda iflos yoki chuqur jarohatda oxirgi dozadan 5 yildan ko‘p o‘tgan bo‘lsa — takroriy vaksina;
- emlanmagan, uch dozadan kam olgan yoki emlash tarixini bilmaydigan odamga har qanday jarohatda vaksina kursi boshlanadi yoki davom ettiriladi, xavfli jarohatda esa bunga qo‘shimcha immunoglobulin ham yuboriladi;
- immuniteti keskin pasaygan odamlarda (masalan, OIV infeksiyasi bilan) xavfli jarohatda immunoglobulin emlash tarixidan qat’i nazar ko‘rib chiqiladi.
Qaysi vosita va qancha kerakligini faqat tibbiyot xodimi belgilaydi. Eng yaxshisi jarohatdan keyin imkon qadar tezroq, ideal holda birinchi kuni travmpunkt yoki poliklinikaga murojaat qilish; lekin kech qolgan bo‘lsangiz ham borish kerak — profilaktika bir necha kundan keyin ham foyda beradi.
Qoqshol qanday davolanadi
Kasallik boshlangan bo‘lsa, davolash bir necha yo‘nalishda olib boriladi: hali bog‘lanmagan toksinni zararsizlantirish uchun immunoglobulin yuboriladi, jarohat jarrohlik yo‘li bilan tozalanadi, bakteriyani yo‘qotish uchun antibiotik beriladi. Tirishishlarni kamaytirish uchun mushaklarni bo‘shashtiruvchi va tinchlantiruvchi dorilar ishlatiladi, og‘ir hollarda bemor sun’iy nafas apparatiga ulanadi. Nerv tizimiga bog‘langan toksinni yo‘qotib bo‘lmaydi — u asta-sekin, bir necha hafta ichida yangi nerv uchlari o‘sishi bilan ta’sirini yo‘qotadi, shuning uchun davolanish ko‘pincha 3–6 haftaga cho‘ziladi. Tuzalgandan keyin bemor to‘liq emlash kursini oladi.
Qoqsholga qarshi emlash: bolalik va kattalar
Qoqshol vaksinasi alohida emas, odatda kombinatsiyada beriladi: chaqaloq va kichik bolalarda difteriya va ko‘kyo‘tal bilan birga (KDS yoki besh-olti komponentli vaksinalar), katta bolalar va kattalarda esa difteriya bilan (ADS-M) yoki ko‘kyo‘tal komponenti bilan. Demak, bitta ukol bir vaqtning o‘zida bir nechta xavfli kasallikdan himoya qiladi.
JSST tavsiyasiga ko‘ra uzoq muddatli himoya uchun bolalikda jami oltita doza kerak:
- birlamchi kurs — hayotning birinchi oylarida uch doza (milliy emlash taqvimiga ko‘ra);
- takroriy dozalar — ikkinchi yoshda, maktabga chiqish oldidan va o‘smirlik davrida;
- kattalarda — himoyani saqlash uchun keyinchalik har 10 yilda bir marta takroriy vaksina (ADS-M yoki shunga o‘xshash);
- bolaligida emlanmagan yoki tarixi noma’lum kattalarga uch dozali birlamchi kurs, keyin takroriy dozalar.
Aniq muddatlarni yashash joyingizdagi poliklinikada aniqlang: O‘zbekistonda ushbu vaksinalar milliy emlash taqvimi doirasida bepul. Vaksina odatda yaxshi o‘tkaziladi: ukol joyida og‘riq, qizarish yoki biroz harorat bir-ikki kunda o‘tib ketadi. Jiddiy allergik reaksiyalar juda kam uchraydi.
Chaqaloqlar qoqsholi va homiladorlikda emlash
Chaqaloqlar qoqsholi — hayotning birinchi 28 kunidagi qoqshol. U ko‘pincha kindik toza bo‘lmagan asbob bilan kesilganda yoki kindik qoldig‘iga turli «xalq» vositalari, kul, tuproq, go‘ng surtilganda rivojlanadi. Chaqaloq dastlab yaxshi emadi, keyin 3–14 kun ichida emishdan to‘xtaydi, yig‘laydi, tanasi qotib, tirishishlar boshlanadi. Bu holatda o‘lim xavfi juda yuqori.
Uning oldini olishning ikki asosiy yo‘li bor. Birinchisi — homiladorlikda onani emlash: onaning antitanalari yo‘ldosh orqali bolaga o‘tadi va uni hayotning birinchi oylarida himoya qiladi. Ilgari emlanmagan yoki tarixi noma’lum homilador ayollarga homiladorlik davrida kamida ikki doza tavsiya etiladi, oxirgisi tug‘ruqdan kamida ikki hafta oldin bo‘lishi kerak. Ba’zi mamlakatlarda bu maqsadda ko‘kyo‘tal komponentli vaksina ham ishlatiladi. Ikkinchisi — tug‘ruqni toza sharoitda, tibbiyot muassasasida o‘tkazish va kindikni quruq, toza saqlash. Homiladorlik davridagi tekshiruvlar va emlash muddatlari haqida homiladorlik kalendarida ham ma’lumot topasiz.
Xulosa
Qoqshol — tuproqda yashovchi bakteriya toksini keltirib chiqaradigan, odamdan odamga yuqmaydigan, lekin hayot uchun xavfli kasallik. Xavfni zang emas, iflos va chuqur jarohat tug‘diradi. Har qanday jarohatni yaxshilab yuvish, xavfli jarohatda shifokorga borish va emlash tarixingizni bilish — asosiy himoya. Bolalikdagi to‘liq emlash kursi, kattalarda har 10 yilda takroriy vaksina va homiladorlikda onani emlash qoqsholni deyarli butunlay oldini oladi. Jag‘ qisilishi va tirishishlar paydo bo‘lsa, darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Ko‘p beriladigan savollar
Qoqshol nima?
Qoqshol — Clostridium tetani bakteriyasi toksini nerv tizimiga ta’sir qilib, mushaklarning og‘riqli qotishi va tirishishiga olib keladigan o‘tkir kasallik. U jarohat orqali yuqadi, odamdan odamga o‘tmaydi va emlash bilan oldini olish mumkin.
Qoqshol qo‘zg‘atuvchisi qayerda yashaydi?
Qo‘zg‘atuvchining sporalari tuproq, chang, go‘ng va hayvonlar ichagida yillab saqlanadi. Ular chuqur, havosiz jarohatga tushganda faollashib, toksin ishlab chiqaradi.
Qoqsholga qarshi emlash qachon qilinadi?
Bolalarda hayotning birinchi oylarida uch doza, keyin bolalik va o‘smirlik davrida takroriy dozalar beriladi. Kattalar har 10 yilda takroriy vaksina oladi. Jarohatdan keyin esa emlash tarixi va jarohat turiga qarab qo‘shimcha doza kerak bo‘lishi mumkin.
Qoqshol vaksinasi necha yil himoya qiladi?
To‘liq kursdan keyin himoya ko‘p yillar saqlanadi, lekin vaqt o‘tishi bilan susayadi. Shuning uchun kattalarga har 10 yilda takroriy doza, iflos va chuqur jarohatda esa oxirgi dozadan 5 yildan ko‘p o‘tgan bo‘lsa, navbatdan tashqari doza tavsiya etiladi.
Qoqshol kasalligi qanday davolanadi?
Faqat shifoxonada, ko‘pincha reanimatsiyada: immunoglobulin, jarohatni jarrohlik yo‘li bilan tozalash, antibiotik, tirishishlarga qarshi dorilar va kerak bo‘lsa sun’iy nafas. Davolanish bir necha hafta davom etadi, tuzalgandan keyin to‘liq emlash shart.







