Stomatit — og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatining yallig‘lanishi. U lunj, til, milk, lab ichi yoki tanglayda qizarish, yara (afta), pufakchalar yoki oq karash ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Yara kichkina bo‘lsa ham ovqatlanish, gapirish va tish yuvishni og‘riqli qiladi, kichik bolalar esa ko‘pincha umuman ovqat va suvdan bosh tortadi.
Stomatit bitta kasallik emas, balki turli sabablarga ega bo‘lgan holatlar guruhi. Virus, zamburug‘, jarohat, allergiya, vitamin va temir yetishmovchiligi — har birida davolash boshqacha. Shuning uchun «stomatit davosi» deb barcha holatlarga bir xil maz surtish to‘g‘ri emas. Quyida stomatit turlari, sabablari, belgilari, bolalardagi o‘ziga xosliklar, uyda yordam va xavfli belgilar haqida gaplashamiz.
Stomatit nima va u qanday ko‘rinadi
Og‘iz shilliq qavati juda nozik va tez yangilanadi, shuning uchun ko‘pchilik yaralar 1–2 haftada iz qoldirmay bitadi. Stomatitda shilliq qavat qizaradi, shishadi, unda bitta yoki bir nechta og‘riqli yara paydo bo‘ladi. Yara odatda dumaloq yoki oval, ustida oq-sariq parda, atrofida qizil hoshiya bo‘ladi. Ba’zi turlarida avval mayda pufakchalar chiqadi, keyin ular yorilib yaraga aylanadi; kandidozda esa yara emas, oq «tvorogsimon» karash ko‘rinadi.
Stomatit turlari
Aftoz stomatit
Eng ko‘p uchraydigan tur. Lunj ichi, lab ichki yuzasi, til yon tomonlari yoki tagida 1 yoki bir nechta dumaloq og‘riqli yara (afta) chiqadi. Kichik aftalar (1 sm dan kichik) odatda 7–14 kunda o‘zi bitadi. Yirik aftalar 1 sm dan katta, chuqurroq bo‘ladi va bir necha hafta davom etib, chandiq qoldirishi mumkin. Aftoz stomatit yuqumli emas. Ko‘pincha qaytalanadi — buni retsidivlanuvchi aftoz stomatit deyiladi.
Gerpetik stomatit
Oddiy gerpes virusi (HSV-1) bilan birinchi marta yuqqanda, ayniqsa 6 oylikdan 5 yoshgacha bolalarda uchraydi. Isitma, holsizlik, so‘lak oqishi bilan boshlanadi, keyin milk qizarib shishadi, oson qonaydi, og‘izda ko‘plab mayda pufakchalar va yaralar paydo bo‘ladi. Bola yeyish va ichishdan bosh tortadi. Kasallik odatda 10–14 kun davom etadi va yuqumli: so‘lak, idish-tovoq va o‘pish orqali yuqadi. Kattalarda keyinchalik virus lab ustidagi «uchuq» ko‘rinishida qaytalanishi mumkin.
Bolalarda og‘izda yaralar boshqa viruslarda ham chiqadi: masalan, Koksaki virusi qo‘zg‘atadigan «qo‘l-oyoq-og‘iz» kasalligida yaralar bilan birga kaft va tovonlarda toshma bo‘ladi, gerpangina esa asosan tanglay va bodomcha bezlari atrofida pufakchalar beradi. Tomoq og‘rig‘i va bodomchalar yallig‘lanishi bo‘lsa, bu angina ham bo‘lishi mumkin — farqini shifokor aniqlaydi.
Kandidoz (zamburug‘li) stomatit
Candida zamburug‘i qo‘zg‘atadi. Til, lunj va tanglayda oq, sut quyqasiga o‘xshash karash bo‘ladi; uni qirib olsa ostida qizargan shilliq qavat qoladi. Ko‘pincha emizikli chaqaloqlarda, antibiotik ichgandan keyin, ingalyatsion gormonli dori ishlatuvchilarda (agar keyin og‘iz chayilmasa), qandli diabet, tish protezi va immunitet pasayganda uchraydi. Batafsil: kandidoz — belgilari va davolash.
Travmatik stomatit
Lunj yoki tilni tishlab olish, o‘tkir siniq tish, breket, qattiq cho‘tka, juda issiq choy yoki ovqatdan kuyish natijasida paydo bo‘ladi. Sabab bartaraf etilsa, yara odatda 1–2 haftada bitadi. Agar o‘tkir tish yoki protez qirrasi doim jarohatlayotgan bo‘lsa, stomatologga murojaat qiling.
Allergik va kontakt stomatit
Tish pastasi, og‘iz chayish vositasi, ayrim ovqatlar (yong‘oq, sitrus, dolchin), dori yoki tish plombasi materialiga reaksiya sifatida yuzaga keladi. Shilliq qavat qizaradi, achishadi, ba’zan shishadi. Yangi mahsulot yoki dori boshlangandan keyin paydo bo‘lgan stomatitda shu omilni to‘xtatib, shifokor bilan maslahatlashing.
Protez stomatiti
Olinadigan tish protezi ostidagi, ko‘pincha yuqori tanglaydagi qizarish. Odatda og‘riq bermaydi, lekin ba’zan achishish va yoqimsiz ta’m bo‘ladi. Asosiy sabablar — protezning kechasi ham taqib yurilishi, yaxshi tozalanmasligi va Candida zamburug‘i. Protezni har kuni tozalash, tunda olib qo‘yish va stomatologda moslashtirib turish muhim.
Stomatit nima uchun chiqadi
Aftoz stomatitning aniq sababi to‘liq ma’lum emas, lekin quyidagi omillar uni qo‘zg‘atishi isbotlangan:
- og‘iz shilliq qavatining mayda jarohatlari (tishlab olish, qattiq ovqat, stomatologik muolaja);
- stress, uyqusizlik, charchoq;
- temir, B12 vitamini, foliy kislotasi yoki rux yetishmovchiligi;
- tarkibida natriy laurilsulfat bor tish pastasi (ayrim odamlarda);
- gormonal o‘zgarishlar (ba’zi ayollarda hayz oldidan);
- ayrim ovqatlarga sezuvchanlik;
- irsiy moyillik — ota-onada bo‘lsa, bolalarda ham ko‘proq uchraydi;
- ichak kasalliklari (seliakiya, Kron kasalligi), Behchet kasalligi, OIV va immunitet pasayishi.
Gerpetik stomatit — virus, kandidoz — zamburug‘ sabab bo‘ladi. Gigiyena yetishmasligi, tish toshi, chekish va nos chekish ham og‘iz shilliq qavatini zaiflashtiradi.
Stomatit belgilari
- og‘izda bitta yoki bir nechta og‘riqli yara, ustida oq-sariq parda va qizil hoshiya;
- yara chiqishidan oldin shu joyda achishish yoki sanchish;
- ovqatlanish, ayniqsa nordon, sho‘r va achchiq ovqatda kuchli og‘riq;
- milk qizarishi, shishishi va qonashi (gerpetik turida);
- oq karash (kandidozda);
- so‘lak ko‘p oqishi, og‘izdan yoqimsiz hid;
- bolalarda — isitma, injiqlik, ovqat va suvdan bosh tortish, bo‘yindagi limfa tugunlari kattalashishi.
Til ustida yoki yon tomonida chiqqan yaralar ham stomatitning bir ko‘rinishi bo‘lib, ko‘pincha aftoz yoki travmatik bo‘ladi. Lekin tilda 2–3 haftadan ortiq bitmayotgan, qattiq yoki og‘riqsiz yara shifokorga albatta ko‘rsatilishi kerak.
Bolalarda stomatit: nimaga e’tibor berish kerak
Bolalarda eng ko‘p gerpetik stomatit, kandidoz (chaqaloqlarda) va boshqa virusli yaralar uchraydi. Asosiy xavf — yaraning o‘zi emas, balki suvsizlanish. Og‘riq tufayli bola ichmasa, ayniqsa isitma bilan birga, bir kunda ham suyuqlik yetishmovchiligi rivojlanishi mumkin.
- bolaga tez-tez, oz-ozdan salqin suv, sut yoki suyultirilgan ichimliklar bering; naycha (trubochka) yoki qoshiq bilan ichish oson bo‘lishi mumkin;
- yumshoq, salqin, nordon bo‘lmagan ovqat — bo‘tqa, yogurt, pyure, sho‘rva;
- isitma va og‘riqda yoshga mos paratsetamol yoki ibuprofen sirop — faqat qadoqdagi yo‘riqnomaga ko‘ra;
- bolalarga aspirin bermang;
- bola idish-tovog‘i, sochiqni alohida qiling, gerpetik stomatitda boshqa bolalar bilan yaqin aloqani cheklang.
Bola deyarli ichmayotgan bo‘lsa, 6–8 soatdan ortiq siymayotgan, yig‘lasa ko‘z yoshi chiqmayotgan, lablari quruq, juda lanj yoki uyquchan bo‘lsa, chaqaloqda liqildoq botib qolgan bo‘lsa — darhol shifokorga murojaat qiling yoki 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Ba’zan suyuqlikni tomir orqali yuborish kerak bo‘ladi.
Stomatit davolash: uyda nima qilish mumkin
Ko‘pchilik yengil stomatit o‘zi bitadi, uy sharoitidagi yordam esa og‘riqni kamaytiradi va bitishni tezlashtiradi:
- Tuzli suv bilan chayish: bir stakan iliq suvga yarim choy qoshiq osh tuzi qo‘shib, kuniga bir necha marta og‘izni chayib, tupuring. Soda eritmasi ham shu maqsadda ishlatiladi;
- nordon (pomidor, sitrus, sirka), achchiq, sho‘r, qattiq va qarsildoq ovqatlardan, juda issiq ichimliklardan vaqtincha voz keching;
- yumshoq tish cho‘tkasi bilan ehtiyotkorlik bilan tish yuving, imkoni bo‘lsa natriy laurilsulfatsiz pasta tanlang;
- salqin suv, katta bolalar va kattalarda muz bo‘lagini so‘rish og‘riqni kamaytiradi;
- yetarli suyuqlik iching, chekish va nosdan voz keching;
- protez bo‘lsa, uni har kuni tozalang va kechasi olib qo‘ying.
Qilmaslik kerak bo‘lgan narsalar: yarani qirib tozalash, spirtli eritmalar, «zelyonka» yoki kuchli antiseptiklarni surtish, oq karashni zo‘rlab artish. 1 yoshgacha bolalarga asal surtmang — botulizm xavfi bor.
Stomatit uchun maz, gel va dorilar
Dorixonalarda stomatit uchun turli gellar, mazlar va chayish vositalari retseptsiz sotiladi. Ular og‘riqni kamaytiradi va yarani himoya qiladi, lekin sababni har doim ham yo‘qotmaydi. Har birini yoshga mosligini qadoqdagi yo‘riqnomadan tekshiring:
- Og‘riqsizlantiruvchi gellar (lidokain yoki benzokain saqlovchi) — qisqa muddatga og‘riqni bosadi. Benzokainli vositalar 2 yoshgacha bolalarga tavsiya etilmaydi, lidokainli gellar ham kichik bolalarda faqat shifokor maslahati bilan ishlatiladi — ko‘p miqdorda yutilsa xavfli;
- Himoya pardasi hosil qiluvchi gellar va pastalar yara ustini qoplab, ovqat ta’siridan saqlaydi;
- Antiseptik chayish vositalari (masalan, xlorgeksidinli) — tupura oladigan katta bolalar va kattalar uchun; uzoq ishlatilsa tishlarni bo‘yashi mumkin;
- Salitsilatli gellar ko‘p mamlakatlarda 16 yoshgacha bolalarga tavsiya etilmaydi.
Virusga qarshi dorilar (gerpetik stomatitda) kasallikning ilk kunlarida samaraliroq va faqat shifokor tayinlaydi. Zamburug‘ga qarshi dorilar kandidozda shifokor ko‘rigidan keyin beriladi: ayrim zamburug‘ga qarshi gellar qonni suyultiruvchi dorilar bilan xavfli o‘zaro ta’sirga kirishadi. Yirik yoki tez-tez qaytalanuvchi aftalarda shifokor gormonli mahalliy vositalarni tayinlashi mumkin. Antibiotiklar oddiy stomatitda kerak emas va kandidozni kuchaytirishi mumkin.
Qaytalanuvchi stomatit: qanday tekshiruvlar kerak
Agar aftalar yiliga bir necha marta chiqsa, juda yirik bo‘lsa yoki bitishi qiyin bo‘lsa, shifokor organizmdagi sababni qidiradi. Odatda quyidagilar tekshiriladi:
- umumiy qon tahlili va gemoglobin normasi — kamqonlikni aniqlash uchun;
- ferritin (temir zaxirasi), B12 vitamini va foliy kislotasi;
- seliakiyaga tahlil (to‘qima transglutaminazaga antitanalar), ayniqsa ich ketishi, qorin dam bo‘lishi va vazn yo‘qotish bo‘lsa;
- qonda qand — qonda qand miqdori normasi, ayniqsa kandidoz qaytalansa;
- kerak bo‘lsa — OIV va boshqa tekshiruvlar.
Yetishmovchilik topilsa, uni to‘ldirish ko‘pincha aftalar sonini sezilarli kamaytiradi. Og‘iz bilan birga jinsiy a’zolarda yaralar, ko‘z yallig‘lanishi va bo‘g‘im og‘riqlari bo‘lsa, Behchet kasalligini istisno qilish kerak.
Stomatitning oldini olish
- kuniga ikki marta yumshoq cho‘tka bilan tish yuvish, stomatologga muntazam borish;
- o‘tkir tish, noto‘g‘ri protez yoki breketni o‘z vaqtida tuzattirish;
- temir, B12 va foliy kislotasiga boy ovqat: go‘sht, jigar, tuxum, dukkaklilar, ko‘katlar;
- ingalyatsion gormonli dori ishlatgandan keyin og‘izni suv bilan chayish;
- emizik va so‘rg‘ichlarni toza saqlash, ularni og‘izga solib «tozalamaslik»;
- lab ustida uchuq bo‘lsa, bolani o‘pmaslik;
- chekish va nosdan voz kechish.
Xulosa
Stomatit — og‘iz shilliq qavatining yallig‘lanishi bo‘lib, uning aftoz, gerpetik, kandidoz, travmatik, allergik va protez turlari bor. Ko‘pchilik holatda u 1–2 haftada o‘zi bitadi, tuzli suv bilan chayish, yumshoq ovqat va yoshga mos og‘riqsizlantiruvchi gel yordam beradi. Virus va zamburug‘ga qarshi dorilarni faqat shifokor tayinlaydi. Bolada suvsizlanish, 2–3 haftadan ortiq bitmaydigan yara va tez-tez qaytalanish — shifokorga murojaat qilish uchun asos.
Og‘iz bo‘shlig‘idagi og‘riq tishdan bo‘lsa: tish og‘rig‘i: sabablari va uyda nima qilish mumkin.
Mavzuga yaqin maqolalar: labda uchuq (gerpes).
Mavzuga yaqin maqolalar: pulpit.
Maqolada tilga olingan dorilar: Ibuprofen suspenziya, Paratsetamol sham.
Ko‘p beriladigan savollar
Stomatit nima va u yuqumlimi?
Stomatit — og‘iz shilliq qavatining yallig‘lanishi, unda yara, pufakcha yoki oq karash paydo bo‘ladi. Aftoz va travmatik stomatit yuqumli emas. Gerpetik stomatit esa yuqumli — so‘lak, umumiy idish va o‘pish orqali o‘tadi.
Stomatit nima uchun chiqadi?
Eng ko‘p sabablar — og‘izning mayda jarohatlari, stress, temir, B12 va foliy kislotasi yetishmovchiligi, gerpes virusi va Candida zamburug‘i. Tez-tez qaytalansa, qon tahlili va seliakiyani tekshirish tavsiya etiladi.
Stomatit uchun qanday maz yoki gel ishlatsa bo‘ladi?
Retseptsiz sotiladigan og‘riqsizlantiruvchi va himoya pardasi hosil qiluvchi gellar og‘riqni kamaytiradi. Ularning yoshga mosligini yo‘riqnomadan tekshiring. Virus yoki zamburug‘ga qarshi mazlarni shifokor sababni aniqlagandan keyin tayinlaydi.
Bolalar uchun stomatitga qarshi qanday dorilar bor?
Bolalarda asosiysi — og‘riq va isitmani yoshga mos paratsetamol yoki ibuprofen bilan kamaytirish va yetarli suyuqlik ichirish. Og‘riqsizlantiruvchi gellarning ko‘pi kichik bolalarga mos emas. Gerpetik stomatitda virusga qarshi dori, kandidozda zamburug‘ga qarshi vositani pediatr tayinlaydi.
Stomatitni uyda tez davolash mumkinmi?
Yengil stomatitni uyda yengillashtirish mumkin: tuzli suv bilan chayish, nordon va achchiq ovqatdan voz kechish, yumshoq cho‘tka ishlatish. Lekin yara 2–3 haftada bitmasa, bola ichmay qo‘ysa yoki isitma yuqori bo‘lsa, shifokorga boring.







