Gerpes belgilari ko‘pincha terida qichishish, yonish va suyuqlik bilan to‘lgan pufakchalar paydo bo‘lishi bilan boshlanadi. Gerpes — herpes simplex virusi (HSV) keltirib chiqaradigan virusli infektsiya bo‘lib, u organizmga bir marta kirgach, umrbod saqlanib qoladi. Virusning ikki asosiy turi bor: HSV-1 asosan og‘iz va lab atrofida uchraydi, HSV-2 esa jinsiy a’zolar sohasidagi gerpes bilan bog‘liq. Biroq ikkala tur ham turli joylarda kasallik chaqirishi mumkin.
Gerpes belgilarini o‘z vaqtida payqash va shifokorga murojaat qilish muhim, chunki to‘g‘ri tashxis va davolash qaytalanishlarni kamaytiradi, asoratlarning oldini oladi. Ushbu maqolada gerpes belgilari, yuqish yo‘llari, tashxis va davolash, shuningdek, uy sharoitida nima qilish mumkinligi haqida foydali ma’lumotlar beriladi.
Gerpes nima va u qanday yuqadi?
Gerpes — bu virusli kasallik. U sog‘lom odamga kasallangan kishining terisi, shilliq qavati, so‘lak yoki jinsiy aloqa orqali yuqadi. Virus asab tugunlarida yashirin holatda qoladi va immunitet pasayganda, stress, charchoq, isitma, quyosh ta’siri yoki hayz davri kabi omillar ta’sirida qaytalanishi mumkin.
Gerpesning turlari
- HSV-1 — ko‘pincha lab va og‘iz bo‘shlig‘i atrofida sovuq yaralar chaqiradi. Bolalikda so‘lak yoki o‘yinchoq orqali yuqishi mumkin.
- HSV-2 — asosan jinsiy aloqa orqali yuqadi va jinsiy a’zolar sohasida pufakchalar paydo qiladi.
Ikkala tur ham yuqumli. Virus tashuvchisi belgilari bo‘lmasa ham boshqalarga yuqtirishi mumkin.
Gerpes belgilari qanday namoyon bo‘ladi?
Gerpes belgilari infektsiyaning joylashuviga qarab farq qiladi. Ko‘pchilikda birinchi belgilar pufakchalar chiqishidan bir necha soat yoki kun oldin paydo bo‘ladi: terida qichishish, achishish yoki yonish hissi. Keyin suyuqlik to‘lgan pufakchalar paydo bo‘ladi. Eng keng tarqalgan alomatlar:
- lab, og‘iz, burun atrofida yoki jinsiy a’zolarda suyuqlik to‘lgan pufakchalar;
- pufakchalar yorilgach, og‘riqli yaralar va qobiq paydo bo‘lishi;
- qichishish, achishish, yonish;
- isitma, charchoq, bosh og‘rig‘i, limfa tugunlarining shishishi (birinchi infektsiyada ko‘proq);
- jinsiy gerpesda siyish paytida og‘riq yoki noqulaylik;
- ba’zida oqindi yoki jinsiy a’zolarda yara.
Og‘iz va lab gerpesining belgilari
Lab gerpesi odatda lab chetida, og‘iz burchagida yoki burun atrofida paydo bo‘ladi. Avval qichishish va yonish seziladi, keyin kichik pufakchalar to‘plami hosil bo‘ladi. Ular yorilib, yara va qobiqqa aylanadi. Yengil holatlarda bir necha kunda o‘z-o‘zidan tuzaladi, ammo immunitet pasayganda tez-tez qaytalanishi mumkin.
Jinsiy gerpesning belgilari
Jinsiy gerpesda pufakchalar jinsiy a’zolar, dumba yoki sonning ichki qismida paydo bo‘lishi mumkin. Ular og‘riqli bo‘lib, siyish paytida achishish, qichishish va noqulaylik keltiradi. Ba’zida isitma, holsizlik va limfa tugunlarining kattalashishi kuzatiladi. Ayollarda gerpes belgilari ba’zan oddiy infeksiya yoki allergiya bilan aralashib ketishi mumkin, shuning uchun aniq tashxis uchun shifokorga murojaat qilish zarur.
Ko‘z va boshqa sohalardagi gerpes
Kamdan-kam hollarda virus ko‘zni zararlab, ko‘zning qizarishi, og‘riq, yorug‘likdan qo‘rqish va ko‘rishning xiralashishiga olib kelishi mumkin. Bu holat jiddiy yondashuvni talab qiladi. Barmoqlarda paydo bo‘ladigan gerpes ham uchraydi. Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda gerpes juda xavfli bo‘lishi mumkin, shuning uchun tug‘ruqdan oldin shifokor bilan maslahatlashish muhim.
Gerpes qanday tashxis qilinadi?
Tashxis asosan shifokor ko‘rigi va bemorning shikoyatlari asosida qo‘yiladi. Shifokor pufakchalar joylashuvini, ularning ko‘rinishini va avvalgi qaytalanishlarini so‘raydi. Zarur bo‘lsa, laboratoriya tekshiruvlari — masalan, pufakcha suyuqligidan olingan namuna orqali virusni aniqlash yoki qonda antitelolarni tekshirish — tayinlanishi mumkin. O‘zbekistonda bu kabi tekshiruvlarni oilaviy poliklinika yoki dermatovenerologiya markazlarida o‘tkazish mumkin.
Gerpesni davolash mumkinmi?
Gerpesni butunlay yo‘q qilib yuboradigan davo hozircha mavjud emas, chunki virus organizmda umrbod qoladi. Biroq antiviral dorilar yordamida kasallik belgilarini yengillashtirish, qaytalanishlar sonini kamaytirish va boshqalarga yuqish xavfini pasaytirish mumkin. Dori-darmonlarni faqat shifokor tavsiyasiga ko‘ra qabul qilish kerak: u kasallikning og‘irligi va qaytalanish chastotasiga qarab davolash rejasini tanlaydi.
Antiviral preparatlar (masalan, atsiklovir, valatsiklovir, famsiklovir) gerpesni davolashda qo‘llaniladi. Ular pufakchalar paydo bo‘lishidan oldin yoki kasallikning boshida boshlanganda samaraliroq bo‘ladi. Og‘riqni kamaytirish uchun shifokor ruxsati bilan og‘riq qoldiruvchi vositalardan foydalanish mumkin. Antibiotiklar gerpesga ta’sir qilmaydi, shuning uchun ularni o‘z bilgicha ishlatish kerak emas.
Qaytalanishning oldini olish
Agar gerpes tez-tez qaytalanib tursa, shifokor uzoq muddatli antiviral profilaktika kursini tavsiya qilishi mumkin. Bundan tashqari, stressni kamaytirish, yetarli uxlash, balanslangan ovqatlanish va immunitetni qo‘llab-quvvatlash qaytalanishlar sonini kamaytirishga yordam beradi. Quyosh ta’sirida lab gerpesi qo‘zg‘alishi mumkinligi sababli, quyoshdan himoyalovchi lab bo‘yog‘idan foydalanish foydali.
Uy sharoitida nima qilish mumkin?
Uyda gerpes belgilarini yengillashtirish va boshqalarga yuqtirmaslik uchun quyidagi choralarni ko‘rish mumkin:
- pufakchalar va yaralarga tegmang, ularni siqmang, artmang;
- qo‘llarni sovun bilan tez-tez yuving, ayniqsa yaralarga tegib ketgandan keyin;
- og‘riqni kamaytirish uchun sovuq kompress qo‘llang (toza mato bilan);
- lab gerpesi paytida lablarni namlantiring, achchiq, sho‘r yoki nordon ovqatlardan vaqtincha voz keching;
- jinsiy gerpes paytida jinsiy aloqadan saqlaning yoki shifokor bilan maslahatlashing;
- sochiq, ustara, tish cho‘tkasi va idishlarni boshqalar bilan baham ko‘rmang;
- yaralar ochiq bo‘lganda chaqaloqlarni o‘pmang va ularga tegmaslikka harakat qiling.
Uy sharoitidagi choralar faqat yordamchi usul bo‘lib, ular shifokor tayinlagan davolashni almashtira olmaydi.
Gerpesning oldini olish
Gerpes yuqumli bo‘lgani uchun oldini olish choralari muhim:
- yaralar, pufakchalar yoki qobiqlarga bevosita tegmaslik;
- shaxsiy gigiena vositalarini alohida saqlash;
- jinsiy aloqada prezervativdan foydalanish (biroq u teri aloqasi orqali yuqishdan to‘liq himoya qilmaydi);
- lab gerpesi paytida bolalarni va boshqalarni o‘pmaslik;
- immunitetni mustahkamlash: to‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy faollik, yetarli uyqu;
- homiladorlikni rejalashtirgan ayollar gerpes tarixi haqida shifokorga aytishi kerak.
Xulosa
Gerpes belgilari — qichishish, yonish, pufakchalar va yaralar — ko‘pincha o‘z-o‘zidan tuzaladi, ammo virus umrbod qoladi. Gerpes belgilari paydo bo‘lganda ularni uy sharoitida davolashga urinish emas, balki shifokorga murojaat qilish to‘g‘ri. To‘g‘ri tashxis, antiviral davolash va profilaktika choralari qaytalanishlarni kamaytirish va asoratlarning oldini olishga yordam beradi. Agar sizda gerpesga oid savollar yoki shubhalar bo‘lsa, oilaviy poliklinikadagi shifokor bilan maslahatlashing.
Maqolada tilga olingan dorilar: Atsiklovir tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Gerpes belgilari qancha vaqtda paydo bo‘ladi?
Virus organizmga kirgandan keyin birinchi belgilar bir necha kundan ikki haftagacha paydo bo‘lishi mumkin. Ba’zi odamlarda hech qanday belgi bo‘lmasligi ham mumkin. Qaytalanishlar esa stress, charchoq yoki immunitet pasayganda kuzatiladi.
Gerpes belgilari paytida jinsiy aloqa qilish mumkinmi?
Jinsiy gerpes belgilari mavjud bo‘lganda jinsiy aloqadan saqlanish kerak, chunki virus sherikka yuqishi mumkin. Yaralar tuzalib, qobiq tushgandan keyin ham shifokor bilan maslahatlashish tavsiya etiladi. Prezervativ himoyani kuchaytiradi, ammo to‘liq kafolat bermaydi.
Gerpesni uy sharoitida davolash mumkinmi?
Uyda faqat simptomlarni yengillashtirish mumkin: sovuq kompress, og‘riq qoldiruvchi vositalar (shifokor ruxsati bilan) va gigiena. Antiviral dorilarni faqat shifokor tayinlashi kerak. O‘z bilgicha dori ichish virusni yo‘q qilmaydi va asoratlarga olib kelishi mumkin.
Gerpes boshqa odamga qanday yuqadi?
Virus teri va shilliq qavatlar orqali, shuningdek so‘lak yoki jinsiy aloqa orqali yuqadi. Yaralar paytida yuqish xavfi yuqori. Tashuvchida belgilar bo‘lmasa ham virus boshqalarga o‘tishi mumkin.
Gerpes belgilari paydo bo‘lsa, qaysi shifokorga murojaat qilish kerak?
Oilaviy poliklinikadagi shifokor yoki dermatovenerologga murojaat qilish mumkin. Agar ko‘zda belgilar bo‘lsa, oftalmologga; homiladorlik paytida bo‘lsa, akusher-ginekologga murojaat qiling. Shoshilinch holatlarda 103 xizmatidan foydalaning.







