Spermogramma — erkak urug‘ suyuqligini (spermani) laboratoriyada tekshirish: uning hajmi, spermatozoidlar soni, harakatchanligi va tuzilishi baholanadi. Tahlil asosan farzand ko‘rishda qiyinchilik bo‘lganda, homiladorlikni rejalashtirishda yoki vazektomiyadan keyin buyuriladi. Bitta yomon natija hali “bepushtlik” degani emas: spermogramma o‘zgaruvchan, shuning uchun og‘ish topilsa, odatda 2–3 oydan keyin qayta tekshiriladi, natijani esa urolog yoki androlog izohlaydi.
Maqolada tahlilga qanday tayyorlanish, namuna qanday topshirilishi, Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (JSST) 2021-yilgi qo‘llanmasidagi normalar va natijadagi atamalar nimani anglatishini sodda tilda tushuntiramiz. Ma’lumot umumiy xarakterga ega va shifokor ko‘rigini almashtirmaydi.
Spermogramma nima va nima uchun kerak
Sperma — spermatozoidlar (erkak jinsiy hujayralari) va qo‘shimcha bezlar suyuqligining aralashmasi. Spermogramma shu suyuqlikning bir necha ko‘rsatkichini o‘lchaydi. U tuxum hujayrasini urug‘lantirish uchun spermatozoidlar yetarlicha ko‘p, harakatchan va to‘g‘ri tuzilganmi, degan savolga javob beradi. Bu usul erkaklar unumdorligini baholashning asosiy va eng oddiy tahlili hisoblanadi.
Spermogramma ko‘pincha quyidagi hollarda topshiriladi:
- er-xotin 12 oy davomida himoyasiz jinsiy aloqada bo‘lib ham homiladorlik bo‘lmasa (35 yoshdan oshgan ayol bo‘lsa, 6 oydan keyin);
- homiladorlikni rejalashtirishda, ayniqsa oldin bolali bo‘lmagan juftliklarda;
- moyakdagi tomirlar kengayishi, moyak jarohati yoki operatsiyasi, bolalikda moyak tushmaganligi kabi holatlarda;
- jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiya yoki uzoq davom etgan yallig‘lanishdan keyin;
- ba’zi dorilar, nur yoki kimyoterapiya davolashidan oldin va keyin;
- vazektomiyadan keyin muvaffaqiyat nazorati sifatida.
Bepushtlik sabablari faqat erkakda bo‘lmaydi: taxminan uchdan bir holatda erkak omili, yana shuncha holatda ayol omili, qolganida ikkalasi ham ahamiyatga ega. Shuning uchun bepushtlik tekshiruvi ikkala juftdan boshlanadi, spermogramma esa erkak uchun eng birinchi qadam.
Spermogrammaga qanday tayyorlanish kerak
Natija to‘g‘ri chiqishi uchun tayyorgarlik juda muhim. JSST 2021-yil qo‘llanmasiga ko‘ra, tahlildan oldin 2 kundan 7 kungacha jinsiy tiyilish tavsiya etiladi, ya’ni bu davrda eyakulyatsiya bo‘lmasligi kerak. Tiyilish juda qisqa bo‘lsa, hajm va son kam chiqishi mumkin; juda uzoq bo‘lsa, harakatchanlik pasayishi mumkin. Ikki tahlilni solishtirish uchun tiyilish muddatini taxminan bir xil saqlash foydali.
- tahlildan 2–3 kun oldin alkogol ichmaslik, chekishni cheklash;
- sauna, issiq vanna va uzoq issiq suvda cho‘milishdan saqlanish;
- oxirgi hafta ichida isitma bilan kechgan kasallik bo‘lgan bo‘lsa, shifokorga aytish — natija o‘zgarishi mumkin;
- qabul qilayotgan dorilar, vitaminlar va sport qo‘shimchalari haqida shifokorga xabar berish;
- namunani topshirishdan oldin qo‘llarni sovun bilan yuvish.
Spermogramma qanday topshiriladi
Namuna maxsus steril idishga yig‘iladi. Eng yaxshisi — laboratoriya yoki klinikadagi alohida xonada topshirish: shunda namuna tana haroratida tez yetib boradi. Uyda yig‘ilsa, idishni ichki cho‘ntakda iliq saqlab, 1 soat ichida laboratoriyaga yetkazish kerak; sovuq yoki issiq bo‘lishi mumkin emas. Namunaning bir qismi to‘kilib ketgan bo‘lsa, buni albatta laborantga ayting, chunki birinchi portsiyada spermatozoidlar eng ko‘p bo‘ladi.
Prezervativdan foydalanish mumkin emas: oddiy prezervativlarning yog‘lovchi moddasi spermatozoidlarga zarar yetkazadi. Idishga ism va sana yozib qo‘yiladi, tiyilish muddati va oxirgi kasalliklar haqidagi ma’lumot varaqaga kiritiladi. Odatda natija bir necha soatdan 1–2 kungacha tayyor bo‘ladi.
Spermogramma normasi: JSST 2021 bo‘yicha ko‘rsatkichlar
JSSTning 6-nashrdagi (2021) qo‘llanmasi “norma” o‘rniga quyi mos yozuv chegaralarini beradi. Bu farzand ko‘rgan erkaklar guruhining 5-protsentil qiymati: ya’ni ularning 95 foizida ko‘rsatkich shundan yuqori bo‘lgan. Chegaradan past natija — shifokorga e’tibor uchun signal, hukm emas. Chegaradan yuqori natija ham homiladorlikni albatta kafolatlamaydi.
- Hajm — kamida 1,4 mL;
- spermatozoidlar konsentratsiyasi — kamida 16 million/mL;
- umumiy soni — kamida 39 million (bitta eyakulyatda);
- umumiy harakatchanlik — kamida 42%;
- progressiv (oldinga harakatlanuvchi) harakatchanlik — kamida 30%;
- normal shakldagi spermatozoidlar — kamida 4%;
- tirik spermatozoidlar (hayotchanlik) — kamida 54%.
Natijada yana suyuqlanish vaqti, kislotalik (pH) va leykotsitlar miqdori ham ko‘rsatiladi. Eski 2010-yil qo‘llanmasida chegaralar boshqacha bo‘lgan, shuning uchun xorijda yoki eski blankada olingan natijani yangi me’yor bilan solishtirganda laboratoriyaning qaysi qo‘llanmadan foydalanganini aniqlab oling.
Natijadagi atamalar: nimani anglatadi
- Normozoospermiya — barcha asosiy ko‘rsatkichlar chegaradan past emas;
- oligozoospermiya — spermatozoidlar soni yoki konsentratsiyasi kam;
- astenozoospermiya — harakatchan spermatozoidlar ulushi past;
- teratozoospermiya — normal shakldagi spermatozoidlar ulushi past;
- azoospermiya — namunada spermatozoidlar topilmaydi (markazlashtirgandan keyin ham);
- aspermiya — eyakulyat umuman ajralmaydi;
- leykotsitospermiya — leykotsitlar ko‘p, ko‘pincha yallig‘lanishni ko‘rsatadi.
Spermogrammada ba’zan “agglutinatsiya” (spermatozoidlar o‘zaro yopishishi) yoki DNK fragmentatsiyasi ham ko‘rsatiladi. Bu qo‘shimcha ko‘rsatkichlar JSSTning asosiy baholashiga kirmaydi, ularni tekshirish kerakligini shifokor umumiy holatga qarab hal qiladi.
Bu atamalar faqat laboratoriya xulosasini tasvirlaydi, sababni aytmaydi. Masalan, bir vaqtning o‘zida son, harakatchanlik va shakl past bo‘lsa, “oligoastenoteratozoospermiya” deyiladi. Qaysi sabab borligini shifokor qo‘shimcha tekshiruvlar bilan aniqlaydi.
Nega bitta yomon natija bilan xulosa qilib bo‘lmaydi
Spermatozoidlar tanada taxminan 2–3 oyda to‘liq yangilanadi va ularning sifati vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib turadi. Bir erkakning o‘zida ham ikki tahlil o‘rtasida sezilarli farq bo‘lishi mumkin. Isitma bilan o‘tgan kasallik, stress, uyqusizlik, sauna, tiyilish muddatining noto‘g‘riligi yoki namunani noto‘g‘ri saqlash natijani vaqtincha buzadi.
Shuning uchun xalqaro tavsiyalarga ko‘ra, birinchi spermogramma og‘ishli chiqsa, uni odatda kamida 2–3 oy o‘tib qayta tekshirishadi (azoospermiya yoki juda past son bo‘lsa, shifokor ancha erta ham tayinlashi mumkin). Faqat ikki-uch tahlil bir xil yo‘nalishda o‘zgarganda ishonchli xulosa qilish mumkin.
Spermogramma sifatiga nima ta’sir qiladi
- Issiqlik — moyak tana haroratidan salqinroq bo‘lishi kerak. Sauna, ko‘p soat issiq muhitda ishlash, noutbukni tizzada uzoq ushlash va tor ichki kiyim vaqtincha sifatni pasaytirishi mumkin;
- chekish — spermatozoidlar soni va harakatchanligini kamaytiradi; chekishni tashlash yordam beradi;
- alkogol va giyohvand moddalar — ko‘p miqdorda ichilganda sifatga zarar yetkazadi; anabolik steroidlar esa o‘z gormon ishlab chiqarishini bostirib, spermatozoidlar hosil bo‘lishini ancha kamaytirishi mumkin;
- ortiqcha vazn va noto‘g‘ri ovqatlanish — oqsil, sabzavot va foydali yog‘larga boy ovqatlanish sifatga yaxshi ta’sir qiladi, ortiqcha kilogramm esa uni pasaytiradi;
- varikotsele — moyak xaltasidagi tomirlarning kengayishi; bu erkak bepushtligining eng ko‘p uchraydigan tuzatsa bo‘ladigan sabablaridan biri, varikotsele tekshiruvi va kerak bo‘lsa davolash natijani yaxshilashi mumkin;
- infeksiyalar — jinsiy yo‘l bilan yuqadigan xlamidioz, gonoreya, uretrit va prostatit; shuningdek, bolalikda o‘tkazilgan parotit (tepki) moyakka asorat berishi mumkin;
- gormonlar — testosteron va gipofiz gormonlari (FSH, LH) spermatozoidlar hosil bo‘lishini boshqaradi;
- dorilar va nur — kimyoterapiya, ayrim dorilar va ionlashtiruvchi nurlanish.
Spermogramma yomon chiqsa, keyingi qadamlar
Birinchi navbatda vahimaga tushmang va natijani urolog yoki androlog bilan ko‘rib chiqing. Shifokor odatda anamnez to‘playdi, moyak va tashqi jinsiy a’zolarni ko‘zdan kechiradi, kerak bo‘lsa moyak ultratovushi, gormonlar tahlili, infeksiyalarga tekshiruv va genetik tahlillarni tayinlaydi. Ayol ham ginekolog bilan o‘z tekshiruvidan o‘tishi kerak.
Sababga qarab shifokor turmush tarzini o‘zgartirishni, infeksiya yoki gormon buzilishini davolashni, varikotsele bo‘lsa jarrohlik yechimni ko‘rib chiqishi mumkin. Spermatozoidlar soni juda past bo‘lganda yoki boshqa usullar yordam bermaganda yordamchi reproduktiv texnologiyalar, jumladan ICSI usulidagi EKO taklif qilinadi. Qo‘shimcha dorilar va vitaminlarni faqat shifokor tavsiyasi bilan ichish kerak: o‘zboshimchalik bilan gormonlar yoki “kuch beruvchi” vositalar qabul qilish sifatni yomonlashtirishi mumkin.
Sababi aniqlansa va bartaraf etilsa, sifat ko‘pincha yaxshilanadi, lekin buning uchun vaqt kerak: spermatozoidlar to‘liq yetilish sikli taxminan uch oy davom etadi, shuning uchun natijani shundan oldin baholash mantiqsiz. Erkaklar bepushtligi bo‘yicha tekshiruv hajmi va davolash rejasini shifokor har bir erkak uchun alohida belgilaydi.
Qaysi shifokorga murojaat qilish kerak
Erkak unumdorligi bilan urolog, ayniqsa androlog shug‘ullanadi. Agar gormon buzilishi gumon qilinsa, endokrinolog ham jalb qilinadi. Reproduktolog esa er-xotinni birgalikda tekshiradi va yordamchi texnologiyalar haqida maslahat beradi. Shifokordan uyalmang: spermogramma oddiy laboratoriya tahlili, uni topshirgan erkak “kasal” bo‘lib qolmaydi.
Xulosa
Spermogramma — erkak unumdorligini baholashning asosiy va og‘riqsiz tahlili. Uni to‘g‘ri topshirish uchun 2–7 kun tiyilish, steril idish va namunani 1 soat ichida yetkazish kerak. JSST 2021 chegaralari: hajm 1,4 mL, konsentratsiya 16 mln/mL, umumiy son 39 mln, umumiy harakatchanlik 42%, progressiv 30%, normal shakl 4%, hayotchanlik 54%. Bitta og‘ishli natija hukm emas: tahlil takrorlanadi, sabab shifokor bilan izlanadi, ko‘p omillarni (isitish, chekish, infeksiya, varikotsele) tuzatish mumkin.
Ko‘p beriladigan savollar
Spermogramma nima?
Bu urug‘ suyuqligini laboratoriyada tekshirish: hajm, spermatozoidlar soni, harakatchanligi va shakli baholanadi. U erkakning farzand ko‘rish imkoniyatini tekshirishning asosiy tahlilidir.
Spermogrammaga qanday tayyorlanadi?
JSST bo‘yicha 2–7 kun jinsiy tiyilish tavsiya etiladi. Tahlildan oldin alkogol, sauna va issiq vannadan saqlaning, namunani steril idishga yig‘ib, 1 soat ichida laboratoriyaga topshiring.
Spermogramma normasi qanday?
JSST 2021 bo‘yicha quyi chegaralar: hajm 1,4 mL, konsentratsiya 16 mln/mL, umumiy son 39 mln, umumiy harakatchanlik 42%, progressiv 30%, normal shakl 4%, tiriklik 54%.
Spermogramma yomon bo‘lsa, bepushtlik bo‘ladimi?
Shart emas. Bitta yomon natija vaqtincha omillar tufayli bo‘lishi mumkin, shuning uchun tahlil takroran tekshiriladi. Homiladorlik past ko‘rsatkichlarda ham bo‘lishi mumkin, aniq ehtimolni shifokor aytadi.
Spermogramma qayta qachon topshiriladi?
Og‘ish topilsa, odatda 2–3 oydan keyin takrorlanadi, chunki spermatozoidlar shu muddatda yangilanadi. Shifokor holatga qarab ertaroq muddatni ham belgilashi mumkin.







