Gonoreya (xalq orasida so‘zak) — jinsiy yo‘l bilan yuqadigan va dunyoda eng ko‘p uchraydigan bakterial infeksiyalardan biri. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, har yili kattalar orasida o‘nlab million yangi holat qayd etiladi. Bu kasallik har qanday jinsiy faol odamda bo‘lishi mumkin va u «uyat» emas, balki oddiy tibbiy muammo: o‘z vaqtida aniqlansa, to‘liq davolanadi.
Gonoreyaning xavfli tomoni boshqa narsada: ko‘p odamlarda, ayniqsa ayollarda, u hech qanday belgisiz kechadi, bakteriya esa antibiotiklarga tobora chidamli bo‘lib bormoqda. Quyida gonoreya qanday namoyon bo‘lishi, qanday tekshiriladi va nima uchun uni o‘zingiz davolashga urinmaslik kerakligi haqida so‘z boradi.
Gonoreya nima va qanday yuqadi
Kasallikni Neisseria gonorrhoeae bakteriyasi — gonokokk chaqiradi. U siydik chiqarish kanali, bachadon bo‘yni, to‘g‘ri ichak, tomoq va ko‘zning shilliq qavatlarini zararlaydi. Infeksiya quyidagi yo‘llar bilan yuqadi:
- himoyasiz qin orqali, anal yoki og‘iz orqali jinsiy aloqada;
- tug‘ruq vaqtida onadan chaqaloqqa;
- kamdan-kam — ajralma tekkan qo‘l orqali ko‘zga.
Gonokokk tashqi muhitda tez nobud bo‘ladi, shuning uchun hojatxona, hovuz, umumiy idish yoki sochiq orqali yuqmaydi. Bitta jinsiy aloqada yuqish ehtimoli yuqori. Jinsiy yo‘l bilan yuqadigan boshqa kasalliklar bilan umumiy tanishish uchun tanosil kasalliklari haqidagi maqolani o‘qing.
Gonoreya kasalligi belgilari
Belgilar odatda yuqqandan keyin 2–7 kun ichida, ba’zan ikki haftagacha bo‘lgan muddatda paydo bo‘ladi. Ammo ko‘p hollarda ular umuman bo‘lmaydi — bu odam o‘zini sog‘lom his qilib, infeksiyani bilmasdan boshqalarga yuqtirishi mumkinligini anglatadi.
Erkaklarda
- siydik chiqarish kanalidan oq, sariq yoki yashilroq yiringli ajralma;
- siyganda achishish va og‘riq, tez-tez siyish;
- olat boshining qizarishi, kanal teshigi atrofida shish;
- kamroq — moyak yoki uning ortig‘ida og‘riq va shish.
Erkaklarning ko‘pchiligida belgilar aniq bo‘ladi, lekin taxminan har o‘ninchisida kanal infeksiyasi belgisiz kechadi.
Ayollarda
Ayollarning taxminan yarmida gonoreya hech qanday belgi bermaydi yoki belgilar shunchalik yengilki, ularni sistit yoki zamburug‘li infeksiya deb o‘ylash mumkin. Bo‘lishi mumkin bo‘lgan belgilar:
- qindan ajralma ko‘payishi, rangi yoki hidining o‘zgarishi;
- siyganda achishish;
- hayzlar orasida yoki jinsiy aloqadan keyin qonli ajralma;
- qorin pastida og‘riq, jinsiy aloqada og‘riq.
Tomoq va to‘g‘ri ichak gonoreyasi
Og‘iz orqali aloqadan keyin tomoq infeksiyasi deyarli doim belgisiz kechadi, ba’zan tomoq og‘rig‘i bo‘ladi. To‘g‘ri ichak gonoreyasi ham ko‘pincha sezilmaydi; ba’zida qichishish, ajralma, defekatsiyada og‘riq yoki qon kuzatiladi. Shuning uchun shifokor tahlil uchun namunani jinsiy aloqa turiga qarab — tomoqdan, to‘g‘ri ichakdan — ham oladi.
Gonoreyaning asoratlari
Davolanmagan gonoreya yuqoriga tarqalib, jiddiy va ba’zan qaytarib bo‘lmaydigan oqibatlarga olib keladi:
- Kichik chanoq a’zolarining yallig‘lanish kasalligi ayollarda — bachadon, bachadon naylari va tuxumdonlar yallig‘lanadi. Natijada naylar bitib qolishi, bepushtlik, bachadondan tashqari homiladorlik va surunkali chanoq og‘rig‘i rivojlanishi mumkin.
- Epididimit erkaklarda — moyak ortig‘ining og‘riqli yallig‘lanishi; kamdan-kam hollarda bepushtlikka olib keladi. Infeksiya prostata beziga ham o‘tishi mumkin — o‘tkir prostatit belgilari bo‘lsa, yosh erkaklarda shifokor jinsiy infeksiyalarni ham tekshiradi.
- Tarqalgan (disseminatsiyalangan) gonokokk infeksiyasi — bakteriya qonga o‘tadi: isitma, bo‘g‘imlar va paylar og‘rig‘i, terida toshmalar paydo bo‘ladi. Bu holat kasalxonada davolanadi.
- Chaqaloq ko‘zi zararlanishi — onada davolanmagan gonoreya bo‘lsa, tug‘ruqda chaqaloqda og‘ir kon’yunktivit rivojlanishi va o‘z vaqtida davolanmasa ko‘rishni yo‘qotishga olib kelishi mumkin.
- OIV yuqish xavfi oshishi — yallig‘langan shilliq qavat orqali virus osonroq o‘tadi.
Gonoreya qanday aniqlanadi
Tashxis faqat laboratoriya tahlili bilan qo‘yiladi — belgilariga qarab gonoreyani xlamidioz va boshqa infeksiyalardan ajratib bo‘lmaydi. Asosiy usullar:
- Nuklein kislotalarni kuchaytirish testi (NAAT, PZR) — eng sezgir usul. Erkaklarda ertalabki birinchi siydik porsiyasi, ayollarda qindan surtma (uni ayol o‘zi ham olishi mumkin) tekshiriladi. Kerak bo‘lsa, tomoq va to‘g‘ri ichakdan ham surtma olinadi.
- Ekma (bakteriologik tekshiruv) — bakteriyani o‘stirib, qaysi antibiotiklar ta’sir qilishini aniqlaydi. Chidamlilik ko‘paygani sababli, imkon bo‘lsa, davolashdan oldin ekma olish tavsiya etiladi.
- Surtma mikroskopiyasi — belgilar bo‘lgan erkaklarda tezkor yordamchi usul, ammo ayollar va tomoq infeksiyasida ishonchsiz.
Tahlil yuqish ehtimoli bo‘lgan aloqadan taxminan 1–2 hafta o‘tib eng ishonchli natija beradi. Gonoreya aniqlansa, xalqaro tavsiyalarga ko‘ra xlamidioz, OIV va zaxmga ham, kerak bo‘lsa gepatit B va C ga ham tekshiriladi, chunki bu infeksiyalar ko‘pincha birga uchraydi.
Gonoreyani davolash
Gonoreya antibiotiklar bilan davolanadi, lekin preparatni faqat shifokor tanlaydi. Hozirgi xalqaro tavsiyalarda (JSST, Yevropa va AQSh qo‘llanmalari) asosiy usul sifatida odatda sefalosporinlar guruhidagi antibiotikni bir martalik ukol shaklida qilish ko‘rsatiladi; ba’zi hollarda boshqa preparatlar qo‘shiladi yoki almashtiriladi. Tanlov mahalliy chidamlilik ma’lumotlariga, infeksiya joylashuviga, homiladorlik va allergiyaga bog‘liq.
Antibiotiklarga chidamlilik muammosi
Gonokokk o‘tgan o‘n yilliklarda penitsillin, tetratsiklin va ftorxinolonlarga chidamli bo‘lib qoldi, azitromitsinga chidamlilik ham ortmoqda, turli mamlakatlarda esa hozirgi asosiy preparatlarga ham sezgirligi past shtammlar topilmoqda. JSST gonoreyani «ustuvor» chidamli bakteriyalar qatoriga kiritgan.
Nima uchun o‘zingiz davolanish xavfli
- dorixonadan «tanish» antibiotikni ichish ko‘pincha bakteriyani yo‘qotmaydi, faqat belgilarni bosadi — infeksiya yashirin davom etadi va asoratlarga olib keladi;
- noto‘g‘ri yoki to‘liq bo‘lmagan davolash chidamli shtammlar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi;
- antibiotik ichib olgandan keyin tahlil yolg‘on manfiy chiqishi mumkin va to‘g‘ri tashxis kechikadi;
- sherik davolanmasa, infeksiya qayta yuqadi.
Davolashdan keyin
- davolash tugaguncha va undan keyin kamida 7 kun, shuningdek sherik davolanib bo‘lguncha jinsiy aloqadan saqlaning;
- sherikni tekshirish va davolash shart: odatda oxirgi 60 kun ichidagi barcha sheriklar, belgilari bo‘lmasa ham;
- davolash natijasini tekshirish (test of cure): tomoq gonoreyasida va ko‘plab qo‘llanmalarga ko‘ra boshqa holatlarda ham davolashdan taxminan 2 hafta o‘tib qayta tahlil topshiriladi;
- qayta yuqish tez-tez uchragani uchun taxminan 3 oydan keyin yana tekshirilish tavsiya etiladi;
- belgilar davolashdan keyin ham saqlansa, darhol shifokorga qayting — bu chidamli infeksiya belgisi bo‘lishi mumkin.
Homiladorlikda gonoreya
Homiladorlikda gonoreya homila tushishi, erta tug‘ruq va chaqaloq ko‘zining zararlanishi xavfini oshiradi. Xavf guruhidagi homilador ayollarni tekshirish tavsiya etiladi. Infeksiya aniqlansa, shifokor homiladorlikda xavfsiz bo‘lgan antibiotikni tanlaydi, davolashdan keyin esa albatta nazorat tahlili o‘tkaziladi.
Gonoreyaning oldini olish
- har bir jinsiy aloqada, jumladan og‘iz va anal aloqada, prezervativdan to‘g‘ri foydalanish;
- sheriklar sonini kamaytirish va yangi sherik bilan birga tekshiruvdan o‘tish;
- yangi yoki bir nechta sherik bo‘lsa, belgilar bo‘lmasa ham muntazam tekshirilish;
- infeksiya aniqlansa, sherikni ogohlantirish — bu uni ham, sizni ham qayta yuqishdan saqlaydi;
- homiladorlikni rejalashtirishda va homiladorlik paytida tekshiruvdan o‘tish.
Hozircha gonoreyaga qarshi maxsus vaksina yo‘q. Antiseptik bilan yuvish, «profilaktika uchun» antibiotik ichish yoki xalq vositalari infeksiyadan himoya qilmaydi.
Gonoreya haqida keng tarqalgan afsonalar
- «Belgi yo‘q bo‘lsa, kasallik ham yo‘q». Ayollarning yarmida, tomoq va to‘g‘ri ichak infeksiyasida esa ko‘pchilikda belgilar bo‘lmaydi, lekin infeksiya yuqadi va asoratlar beradi.
- «Belgilar o‘tib ketdi — demak, tuzaldim». Ajralma ba’zan o‘z-o‘zidan kamayadi, ammo bakteriya organizmda qolishi mumkin. Tuzalganini faqat nazorat tahlili ko‘rsatadi.
- «Bir marta kasal bo‘lsam, immunitet paydo bo‘ladi». Yo‘q, gonoreya bilan qayta-qayta kasallanish mumkin.
- «Faqat ko‘p sherigi borlar kasallanadi». Bitta himoyasiz aloqa ham yetarli, shuning uchun gap axloqda emas, balki tekshiruv va himoyada.
Xulosa
Gonoreya — keng tarqalgan, lekin to‘liq davolanadigan bakterial infeksiya. U ko‘pincha belgisiz kechadi, ayniqsa ayollarda, va davolanmasa bepushtlik va boshqa asoratlarga olib keladi. Tashxis PZR tahlili bilan qo‘yiladi, davolashni esa antibiotiklarga chidamlilik tufayli faqat shifokor tanlashi kerak. Sherikni tekshirish, nazorat tahlili va boshqa jinsiy infeksiyalarga tekshiruv — davolashning ajralmas qismi.
Mavzuga yaqin maqolalar: uretrit, genital gerpes.
Maqolada tilga olingan dorilar: Azitromitsin suspenziya, Tetratsiklin tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Gonoreya nima?
Gonoreya — gonokokk bakteriyasi chaqiradigan, jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiya. U siydik chiqarish kanali, bachadon bo‘yni, to‘g‘ri ichak, tomoq va ko‘zni zararlaydi va antibiotiklar bilan davolanadi.
Gonoreya kasalligi belgilari qanday?
Erkaklarda siydik kanalidan yiringli ajralma va siyganda achishish, ayollarda ajralma ko‘payishi, siyganda achishish, hayzlar orasida qon ketishi. Ayollarning yarmida va ko‘plab tomoq infeksiyalarida belgilar umuman bo‘lmaydi.
So‘zak kasalligi va gonoreya bir narsami?
Ha, so‘zak — gonoreyaning o‘zbekcha xalq nomi. Ikkalasi ham bitta kasallikni, gonokokk infeksiyasini bildiradi.
Tomoqda gonoreya bo‘ladimi?
Ha, og‘iz orqali jinsiy aloqadan keyin. Ko‘pincha belgisiz kechadi, ba’zan tomoq og‘rig‘i beradi. Uni tomoqdan olingan surtmani PZR usulida tekshirib aniqlash mumkin, davolashdan keyin esa nazorat tahlili tavsiya etiladi.
Gonoreya qanday davolanadi?
Shifokor buyuradigan antibiotiklar bilan, ko‘pincha bir martalik ukol shaklida. Sherik ham tekshirilishi va davolanishi, davolashdan keyin esa nazorat tahlili topshirilishi kerak. O‘zingiz antibiotik ichishingiz xavfli.







