KOAH — surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi — nafas yo‘llarining doimiy torayishi va o‘pka to‘qimasining buzilishi bilan kechadigan surunkali kasallikdir. U yillar davomida sekin rivojlanadi, avvaliga oddiy yo‘tal yoki tez charchash bilan namoyon bo‘lishi mumkin, keyinroq kundalik ishlarni bajarishda ham nafas qisilishi kuchayadi. KOAH butunlay yo‘qolmaydi, lekin to‘g‘ri davolash va turmush tarzini o‘zgartirish bilan uning belgilarini nazorat qilish, asoratlarning oldini olish mumkin.
O‘zbekistonda KOAH ko‘pincha chekuvchilarda, changli va tutunli sharoitda ishlaydigan odamlarda uchraydi. Kasallikni erta aniqlash uchun nafas qisilishi, uzoq davom etuvchi yo‘tal va balg‘amga e’tibor berish muhim. Oilaviy poliklinikadagi shifokor tekshiruvdan so‘ng pulmonologga yuborishi va zarur tekshiruvlarni tayinlashi mumkin.
KOAH nima?
KOAH o‘pka ichidagi havo yo‘llari (bronxlar) va mayda havo qoplari (alveolalar)ning surunkali yallig‘lanishi va buzilishi bilan bog‘liq. Kasallikning ikki asosiy ko‘rinishi — surunkali bronxit va amfizem — ko‘pincha birga uchraydi. Surunkali bronxitda bronxlar shishadi, shilliq ko‘payadi va havo o‘tishini qiyinlashtiradi. Amfizemda alveolalar devorlari buzilib, o‘pkaning kislorodni qonga o‘tkazish qobiliyati pasayadi.
KOAH astmaga o‘xshash belgilar berishi mumkin, ammo farqi bor: KOAH odatda chekish yoki zararli zarrachalar ta’siri bilan bog‘liq bo‘lib, doimiy va sekin kuchayib boradi. Astma esa ko‘proq allergik omillar ta’sirida xuruj tarzida namoyon bo‘ladi. Ba’zi odamlarda ikkala kasallik ham uchrashi mumkin, shuning uchun tashxisni shifokor aniqlaydi.
Kasallikning asosiy sabablari
KOAH rivojlanishida asosiy omil tamaki tutuni hisoblanadi. Passiv chekish ham xavfli. Bundan tashqari, quyidagi omillar kasallik xavfini oshiradi:
- uyni isitish va ovqat pishirishda yog‘och, ko‘mir yoki boshqa yoqilg‘idan tutun chiqishi;
- ish joyidagi chang, kimyoviy moddalar va bug‘lar;
- shahar havosi ifloslanishi;
- bolalikda tez-tez o‘tkazilgan nafas yo‘llari infeksiyalari;
- kam uchraydigan irsiy alfa-1 antitripsin yetishmovchiligi.
Irsiy omil kam uchrasa ham, yoshligida boshlangan yoki chekmaydigan odamda KOAH aniqlansa, shifokor qon tekshiruvi orqali alfa-1 antitripsin yetishmovchiligini istisno qilishi mumkin.
KOAH belgilari
Kasallikning dastlabki belgilari ko‘pincha sezilmaydi yoki oddiy charchoq, tamaki ta’siri deb qabul qilinadi. Vaqt o‘tishi bilan quyidagi alomatlar kuchayadi:
- uzoq vaqt davom etadigan yo‘tal, ko‘pincha balg‘am bilan;
- jismoniy zo‘riqishda, masalan, zinapoyaga ko‘tarilganda nafas qisilishi;
- nafas olishda xirillash yoki hushtak tovushi;
- ko‘krak qafasida siqilish hissi;
- tez-tez kuzatiladigan nafas yo‘llari infeksiyalari;
- kechqurun yoki ertalab balg‘am ko‘payishi.
Agar bu belgilar bir necha hafta yoki oydan beri davom etsa, ularni keksalik yoki umumiy charchoq bilan izohlamasdan, shifokorga murojaat qilish kerak.
KOAH qanday tashxis qilinadi?
Tashxis qo‘yish uchun shifokor bemorning shikoyatlari, chekish tarixi, ish sharoiti va oilaviy kasalliklar haqida so‘raydi. So‘ngra o‘pka va yurakni tinglaydi, nafas sonini, qon bosimini va qon kislorodini baholaydi. Asosiy tekshiruv — spirometriya: bemor naychaga havo puflaydi, qurilma havo oqimi va o‘pka hajmini o‘lchaydi.
Zarur bo‘lsa, quyidagi tekshiruvlar tayinlanadi:
- puls oksimetriya — qondagi kislorod darajasini baholaydi;
- ko‘krak qafasi rentgenogrammasi yoki kompyuter tomografiyasi;
- qon gazlari tahlili — og‘ir holatlarda;
- elektrokardiogramma — yurak kasalliklarini istisno qilish uchun;
- jismoniy mashq bilan sinov — zarur bo‘lganda.
Shifokor kasallikning og‘irlik darajasini belgilaydi va davolash rejasini tuzadi. Bu bosqichni o‘zboshimchalik bilan o‘tkazib yuborish kasallikning kechikishiga olib kelishi mumkin.
KOAHni davolash
KOAHni to‘liq yo‘q qilish mumkin emas, ammo davolashning maqsadi — nafas qisilishini kamaytirish, xurujlar (kuchayishlar) sonini kamaytirish, hayot sifatini yaxshilash va asoratlarning oldini olish. Davolash individual bo‘lib, shifokor nazorati ostida olib boriladi. Eng muhim qadam — chekishni tashlash; bu kasallik rivojlanishini sekinlashtiradi.
Dori-darmonlar
Shifokor bronxodilatatorlar (nafas yo‘llarini kengaytiruvchi dorilar), ba’zi holatlarda inhalatsion kortikosteroidlar, balg‘amni yumshatuvchi vositalar yoki infeksiya belgilari bo‘lsa antibiotiklarni tayinlashi mumkin. Dori nomi, shakli va dozasini faqat shifokor tavsiya qiladi; o‘z-o‘zidan antibiotik yoki inhalerni qo‘llash xavfli. Inhalerdan foydalanish texnikasini ham shifokor yoki hamshira tushuntirishi kerak.
Dori bo‘lmagan yondashuvlar
- pulmonologik reabilitatsiya — to‘g‘ri nafas olish va jismoniy faollikni o‘rgatadi;
- gripp va pnevmoniyaga qarshi emlash — infeksiyalar xavfini kamaytiradi;
- qon kislorodi past bo‘lsa, shifokor tavsiyasiga ko‘ra kislorod terapiyasi;
- juda og‘ir holatlarda jarrohlik yoki boshqa maxsus usullar muhokama qilinadi.
Kasallikning kuchayishi davrida nafas qisilishi keskin oshishi, balg‘am ko‘payishi yoki rangi o‘zgarishi, isitma paydo bo‘lishi mumkin. Bunday holatda uyda kutmasdan, shifokorga murojaat qilish zarur.
Uy sharoitida nima qilish mumkin?
Uy sharoitidagi tadbirlar davolashni to‘ldiradi, lekin shifokor tayinlagan dorilarni bekor qilmaydi. Quyidagilar yordam beradi:
- chekishni butunlay tashlash va uyda chekishga yo‘l qo‘ymaslik;
- chang, tutun, o‘tkir hidli kimyoviy vositalar va bo‘yoqlardan saqlanish;
- ovqat pishirishda ventilyatsiyadan foydalanish;
- shifokor ruxsat bergan darajada yurish, yengil jismoniy faollik;
- vaznni me’yorida saqlash, suyuqlikni yetarli ichish;
- inhaler va boshqa nafas asboblarini toza tutish, ularni boshqalarga bermaslik;
- gripp mavsumida olomon joylardan iloji boricha uzoqroq turish.
Nafas qisilishi kuchayganda yoki yo‘tal uzoq davom etganda uy sharoitida o‘zgartirishlar qilishdan oldin shifokor bilan maslahatlashish kerak.
Profilaktika
KOAHning oldini olish uchun eng samarali chora — chekmaslik va passiv tutundan saqlanish. Quyidagi tavsiyalar ham foydali:
- ish joyida chang va kimyoviy moddalardan himoya vositalaridan foydalanish;
- uy va ishxonani muntazam shamollatish;
- nafas yo‘llari infeksiyalarini o‘z vaqtida davolash;
- har yili grippga qarshi emlashni shifokor bilan muhokama qilish;
- nafas qisilishi yoki uzoq yo‘talda kechiktirmasdan tekshiruvdan o‘tish.
Xulosa
KOAH — sekin rivojlanadigan, ammo nazorat qilish mumkin bo‘lgan surunkali kasallik. Uni erta aniqlash, chekishni tashlash, shifokor tavsiyalariga rioya qilish va infeksiyalardan saqlanish nafas qisilishini kamaytirishga yordam beradi. Uzoq davom etuvchi yo‘tal yoki nafas qisilishini e’tiborsiz qoldirmang: oilaviy poliklinikaga murojaat qilib, spirometriya va boshqa zarur tekshiruvlardan o‘ting.
Ko‘p beriladigan savollar
KOAH butunlay davolanadimi?
KOAHni to‘liq yo‘q qilish mumkin emas, chunki o‘pkadagi o‘zgarishlar qaytmaydi. Lekin to‘g‘ri davolash, chekishni tashlash va infeksiyalardan saqlanish bilan nafas qisilishi kamayadi va kasallikning kuchayishi tezligi sekinlashadi.
KOAH astmadan qanday farq qiladi?
KOAH odatda chekish yoki zararli chang-ta’sir bilan bog‘liq bo‘lib, doimiy va sekin kuchayadi. Astma ko‘proq allergik omillar ta’sirida xuruj tarzida paydo bo‘ladi. Ba’zi odamlarda ikkala kasallik birga uchrashi mumkin, shuning uchun farqni shifokor tekshiruv asosida aniqlaydi.
KOAH bilan qanday nafas olish mashqlari foydali?
Nafas olish mashqlari odatda pulmonologik reabilitatsiya dasturida o‘rgatiladi. Ular nafasni sekinlashtirish, xotirjam nafas olish va jismoniy faollikni oshirishga yordam beradi. Mashqlarni o‘zingiz tanlamang, avval shifokor yoki reabilitatsiya mutaxassisi bilan maslahatlashing.
KOAHda qanday ovqatlanish kerak?
Balansli ovqatlanish, yetarli suyuqlik ichish va vaznni me’yorida saqlash muhim. Ortiqcha vazn nafas olishni qiyinlashtirishi, juda oz vazn esa immunitetni pasaytirishi mumkin. Ovqatlanish rejasini shifokor yoki diyetolog bilan birga tuzish foydali.
Chekishni tashlasam, KOAH rivojlanishi to‘xtaydimi?
Chekishni tashlash o‘pkadagi eski zararni butunlay yo‘q qilmaydi, lekin kasallikning yomonlashishini sekinlashtiradi. Shuningdek, yo‘tal, balg‘am va nafas qisilishi kamayishi mumkin. Bu KOAH bilan yashash sifatini yaxshilaydigan eng muhim qadamlardan biridir.







