Ertalab uyg‘onib, ko‘z qovog‘i yoki lab bir necha soat ichida g‘ayrioddiy kattalashib ketganini ko‘rasiz, yoki yangi dori ichgandan keyin til qalinlashgandek tuyuladi. Terining chuqur qatlamlarida to‘satdan paydo bo‘ladigan bunday shish Kvinke shishi, ya’ni angioedema deb ataladi. Ko‘p hollarda u bir-ikki kunda o‘tib ketadi, lekin shish tomoq va tilga tarqalsa, nafas yo‘lini yopib qo‘yishi va hayot uchun xavfli bo‘lishi mumkin.
Quyida Kvinke shishi nima, uning qanday turlari borligi, nima uchun ba’zi shishlarga allergiyaga qarshi dorilar ta’sir qilmasligi va eng muhimi — qachon darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerakligini tushuntiramiz.
Kvinke shishi nima
Angioedema — terining chuqur qatlami, teri osti to‘qimasi yoki shilliq qavatlarning chegaralangan, tez rivojlanadigan shishi. U kichik qon tomirlari devori o‘tkazuvchanligi oshib, suyuqlik to‘qimaga sizib chiqishi natijasida yuzaga keladi. Kasallik nemis shifokori Geynrix Kvinke nomi bilan ataladi, u XIX asrda bu holatni birinchilardan bo‘lib batafsil tasvirlagan.
Shish ko‘pincha lab, qovoq, yuz, til, tomoq, qo‘l va oyoq panjalari, jinsiy a’zolarda paydo bo‘ladi. Ba’zan ichak devori shishib, kuchli qorin og‘rig‘i beradi. Angioedema ko‘pincha eshakyemi (urtikariya) bilan birga keladi: eshakyemi terining yuza qatlamida, Kvinke shishi esa chuqur qatlamda bo‘ladi. Eshakyemi haqida eshakyemi (urtikariya) maqolasida batafsil o‘qishingiz mumkin.
Ikki asosiy turi: gistaminli va bradikininli
Shishni qaysi modda keltirib chiqarishi davolashni butunlay o‘zgartiradi. Shuning uchun shifokorlar ikki asosiy guruhni ajratadi.
Allergik (gistaminli) angioedema
Eng ko‘p uchraydigan tur. Allergen yoki boshqa qo‘zg‘atuvchi ta’sirida semiz hujayralardan gistamin va boshqa moddalar ajraladi. Belgilari:
- shish tez — daqiqalar yoki bir necha soat ichida rivojlanadi;
- ko‘pincha eshakyemi (qichiydigan, qizil, bo‘rtib chiqqan dog‘lar) va qichishish bilan birga keladi;
- odatda 24–48 soatda so‘riladi;
- allergiyaga qarshi dorilar, gormonlar va adrenalinga yaxshi javob beradi;
- og‘ir holatlarda anafilaksiyaning bir qismi bo‘lishi mumkin — bunda bosim tushadi, nafas qisiladi, holsizlik va hushdan ketish kuzatiladi.
Allergiya qanday rivojlanishi va qanday tekshirilishi haqida allergiya maqolamizda yozganmiz.
Bradikininli angioedema
Bu turda shishni gistamin emas, bradikinin degan modda keltirib chiqaradi. U kamroq uchraydi, lekin xavfliroq, chunki oddiy allergiya dorilari yordam bermaydi. Belgilari:
- eshakyemi va qichishish bo‘lmaydi, teri rangi deyarli o‘zgarmaydi;
- shish sekinroq, bir necha soat davomida kattalashadi va 2–5 kungacha saqlanadi;
- ko‘pincha til, lab, tomoq, ba’zan ichak (qorin og‘rig‘i, qusish) shishadi.
Asosiy sabablari:
- AAF ingibitorlari — qon bosimi va yurak yetishmovchiligida keng qo‘llanadigan dorilar guruhi (nomlari ko‘pincha «-pril» bilan tugaydi). Shish dori boshlanganidan bir necha kun keyin ham, yillar o‘tib ham paydo bo‘lishi mumkin. Bunday holatda dori to‘xtatiladi va shifokor boshqa guruhdagi dori tanlaydi;
- irsiy angioedema — C1-ingibitor oqsilining tug‘ma yetishmovchiligi yoki nuqsoni. Odatda bolalik yoki o‘smirlikda boshlanadi, oilada o‘xshash holatlar bo‘ladi, xurujlarni jarohat, stomatologik muolaja, stress, ba’zi gormonal dorilar qo‘zg‘atadi;
- orttirilgan C1-ingibitor yetishmovchiligi — kamdan-kam, odatda katta yoshda, ba’zi qon kasalliklari bilan bog‘liq.
Ko‘pchilik hollarda, ayniqsa takrorlanuvchi shishda, aniq sabab topilmaydi — bu idiopatik angioedema deyiladi va ko‘pincha surunkali eshakyemi bilan birga kechadi.
Kvinke shishining sabablari va qo‘zg‘atuvchilari
- ovqat: yong‘oq, yeryong‘oq, baliq, dengiz mahsulotlari, tuxum, sut, ba’zi mevalar;
- dorilar: antibiotiklar (ayniqsa penitsillin guruhi), aspirin va boshqa yallig‘lanishga qarshi og‘riq qoldiruvchilar, AAF ingibitorlari, rentgen kontrast moddalar;
- hasharot chaqishi — ari, qovoqari;
- lateks, hayvon juni, gulchang;
- jismoniy omillar: sovuq, bosim, tebranish, issiqlik;
- infeksiyalar, stress — ayniqsa surunkali eshakyemi bo‘lganlarda.
Belgilari: qachon xavfli
Lab yoki qovoqning yakka o‘zi shishishi odatda hayotga xavf solmaydi, lekin baribir shifokorga ko‘rinish kerak. Quyidagi belgilar esa nafas yo‘li shishayotganini bildiradi:
- til yoki tanglay shishishi, og‘izda «joy yetmayotgandek» his;
- tomoqda qisilish, yutinish qiyinlashishi, so‘lak oqishi;
- ovozning bo‘g‘ilishi, xirillashi yoki o‘zgarishi;
- nafas olish qiyinlashishi, hushtaksimon yoki xirillagan nafas;
- bosh aylanishi, kuchli holsizlik, hushdan ketish holati, butun tanada eshakyemi.
Bu belgilardan birortasi bo‘lsa, darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Shish o‘zi o‘tib ketishini kutmang: tomoq shishi daqiqalar ichida og‘irlashishi mumkin.
Har qanday yuz shishi Kvinke shishi emas
Yuz yoki qovoq boshqa sabablarga ko‘ra ham shishishi mumkin, va ularni farqlash muhim. Tish ildizi yallig‘lanishida yonoq og‘riqli, issiq va qizargan bo‘ladi, ko‘pincha harorat ko‘tariladi. Tepkida quloq oldidagi so‘lak bezi shishadi. Kontakt dermatitda qovoq qizarib, qichiydi va po‘st tashlaydi. Buyrak va yurak kasalliklarida esa ertalabki qovoq shishi asta-sekin, ikki tomonlama rivojlanadi va oyoq shishi bilan birga keladi. Kvinke shishi odatda og‘riqsiz yoki biroz taranglashgan, aniq chegarali, bir necha soat ichida paydo bo‘lib, bir-ikki kunda izsiz yo‘qoladi. Farqiga ishonchingiz komil bo‘lmasa, shifokorga ko‘rining.
Bolalarda Kvinke shishi ko‘pincha ovqat (yong‘oq, tuxum, sut) yoki infeksiya bilan bog‘liq. Bolada lab yoki qovoq shishsa, nimani yegani va qanday dori ichganini yozib qo‘ying — bu allergologga sababni topishda yordam beradi.
Tez yordam kelguncha nima qilish kerak
- agar shifokor ilgari adrenalin avtoinyektori buyurgan bo‘lsa, uni darhol, yo‘riqnomaga ko‘ra sonning tashqi yuzasiga, kerak bo‘lsa kiyim ustidan yuboring. 5–15 daqiqada yaxshilanish bo‘lmasa va ikkinchi avtoinyektor bo‘lsa, uni ham yuborish mumkin;
- qo‘zg‘atuvchini to‘xtating: ovqatni yemang, ari nishini qirib olib tashlang;
- nafas qiyin bo‘lsa, odamni o‘tirg‘izing — yotqizish nafasni og‘irlashtirishi mumkin. Agar bosh aylanib, hushdan ketayotgan bo‘lsa, yotqizib, oyoqlarini ko‘taring. To‘satdan turib yurishga ruxsat bermang;
- yoqa va kamarni bo‘shating, toza havo kirishini ta’minlang;
- yutinish qiyin bo‘lsa, og‘iz orqali hech narsa — tabletka ham, suv ham bermang;
- odamni yolg‘iz qoldirmang, nafas va hushini kuzating; nafas to‘xtasa, sun’iy nafas va yurak massajini boshlang.
Allergiyaga qarshi tabletka yengil shishda qichishishni kamaytiradi, ammo og‘ir allergik reaksiyada adrenalin o‘rnini bosa olmaydi va uni kechiktirish uchun sabab bo‘lmasligi kerak.
Nega allergiya dorilari bradikininli shishga yordam bermaydi
Antigistamin dorilar gistamin retseptorlarini to‘sadi, gormonlar esa allergik yallig‘lanishni so‘ndiradi. Bradikininli angioedemada esa gistamin ishtirok etmaydi, shuning uchun bu dorilar shishni kamaytirmaydi, adrenalin ham ko‘pincha kam samara beradi. Irsiy va dori bilan bog‘liq angioedema xurujlarida shifoxonada maxsus dorilar — C1-ingibitor konsentrati yoki bradikinin retseptorlarini to‘suvchi preparatlar qo‘llanadi, nafas yo‘li xavf ostida bo‘lsa esa havo yo‘li maxsus usullar bilan ta’minlanadi.
Shuning uchun eshakyemisiz, qichishishsiz, allergiya dorilariga javob bermaydigan, takrorlanuvchi shish — allergolog yoki immunolog ko‘rigini talab qiladi. AAF ingibitori ichayotgan bo‘lsangiz va til yoki lab shishsa, darhol tibbiy yordamga murojaat qiling va shifokorga qaysi dorini ichayotganingizni ayting. Dorini o‘zingiz almashtirmang — buni shifokor hal qiladi.
Tashxis va davolash
Shifokor shishning qanday boshlanganini, nima bilan bog‘liqligini, eshakyemi bor-yo‘qligini, qanday dorilar ichilayotganini va oilada o‘xshash holatlar borligini so‘raydi. Kerak bo‘lsa, quyidagilar o‘tkaziladi:
- allergologik tekshiruv — teri sinamalari yoki qonda maxsus IgE tahlili (faqat shubha qilingan allergen bo‘yicha);
- irsiy angioedemaga shubha bo‘lsa — komplement C4, C1-ingibitor darajasi va faolligi tahlillari;
- surunkali eshakyemi bilan birga kechganda — umumiy qon tahlili va boshqa tekshiruvlar.
Allergik angioedemani davolashda asosiy narsa — qo‘zg‘atuvchidan saqlanish. Takrorlanuvchi shish va surunkali eshakyemida shifokor uzoq muddat qabul qilinadigan antigistamin dorilarni, kerak bo‘lsa boshqa davolash usullarini belgilaydi. Qaysi allergiya dorilari mavjudligi va ularning farqi haqida allergiyaga qarshi dorilar maqolasida yozganmiz. Dori turini va miqdorini faqat shifokor tanlaydi.
Irsiy angioedemali bemorlarda xurujlarni to‘xtatish va oldini olish uchun maxsus dorilar qo‘llanadi; bunday bemorlar shifokor bilan birga harakat rejasini tuzib, dorini doim yonida olib yuradi.
Kvinke shishidan keyin: allergolog ko‘rigi
- shish birinchi marta bo‘lgan bo‘lsa ham allergologga yoziling, ayniqsa nafas yoki yutinish qiyinlashgan bo‘lsa;
- qo‘zg‘atuvchi aniqlansa, uni ro‘yxatga yozing va oila a’zolariga ham ayting;
- og‘ir reaksiya bo‘lganlarga shifokor adrenalin avtoinyektori buyurishi va undan foydalanishni o‘rgatishi mumkin — uni doim yoningizda olib yuring;
- dori allergiyasi bo‘lsa, har qanday shifokor va stomatologga bu haqda oldindan ayting;
- allergiya haqida ma’lumot yozilgan bilaguzuk yoki karta foydali bo‘ladi.
Xulosa
Kvinke shishi — terining chuqur qatlami va shilliq qavatlarning to‘satdan shishishi. Allergik turi ko‘pincha eshakyemi va qichishish bilan keladi va allergiya dorilari hamda adrenalinga javob beradi. Bradikininli turi — AAF ingibitorlari yoki irsiy kasallik bilan bog‘liq bo‘lib, qichishishsiz kechadi va maxsus davolashni talab qiladi. Til, tomoq shishi, ovoz o‘zgarishi yoki nafas qiyinlashishi — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qilish uchun sabab. Har qanday Kvinke shishidan keyin allergolog ko‘rigidan o‘ting.
Ko‘p beriladigan savollar
Kvinke shishi nima?
Bu terining chuqur qatlami, teri osti to‘qimasi va shilliq qavatlarning tez rivojlanadigan shishi (angioedema). Ko‘pincha lab, qovoq, yuz, til va tomoqda bo‘ladi; tomoq shishganda nafas olish uchun xavfli.
Kvinke shishida tez yordam qanday ko‘rsatiladi?
Nafas yoki yutinish qiyinlashsa, ovoz o‘zgarsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Agar adrenalin avtoinyektori buyurilgan bo‘lsa, uni sonning tashqi yuzasiga yuboring, qo‘zg‘atuvchini to‘xtating, odamni o‘tirg‘izing va yolg‘iz qoldirmang.
Kvinke shishining sabablari qanday?
Ko‘pincha ovqat, dori, hasharot chaqishi yoki lateksga allergiya. Allergiyasiz turi AAF ingibitorlari va irsiy C1-ingibitor yetishmovchiligi bilan bog‘liq. Ko‘p takrorlanuvchi holatlarda aniq sabab topilmaydi.
Kvinke shishi qanday davolanadi?
Turiga bog‘liq: allergik shishda qo‘zg‘atuvchidan saqlanish, antigistaminlar, og‘ir holatda adrenalin va gormonlar. Bradikininli shishda allergiya dorilari yordam bermaydi — shifoxonada maxsus dorilar qo‘llanadi. Davolashni shifokor belgilaydi.
Anafilaktik shok va Kvinke shishi bir xilmi?
Yo‘q. Kvinke shishi faqat mahalliy shish bo‘lishi mumkin. Anafilaksiya — butun organizmning og‘ir allergik reaksiyasi: bosim tushishi, nafas qisilishi, hushdan ketish. Kvinke shishi anafilaksiyaning bir qismi bo‘lishi mumkin, bunda zudlik bilan adrenalin va 103 kerak.







