Orqa chiqaruv teshigi atrofida bir necha kun ichida kuchayib borayotgan zirqiratuvchi og‘riq, o‘tirish qiyinlashgani, harorat ko‘tarilgani — bunday holatni ko‘pchilik «gemorroy zo‘rayibdi» deb o‘ylab, uyda kutib o‘tiradi. Aslida bu paraproktit — to‘g‘ri ichak atrofidagi kletchatkaning yiringli yallig‘lanishi bo‘lishi mumkin va u shoshilinch jarrohlik yordamini talab qiladi.
Quyida paraproktit nima, u nima sababdan paydo bo‘ladi, qanday belgilar beradi, nega faqat dori bilan davolab bo‘lmaydi, oqma (svish) qanday hosil bo‘ladi va operatsiyadan keyin o‘zini qanday tutish kerakligini sodda tilda tushuntiramiz.
Paraproktit nima
Paraproktit — to‘g‘ri ichak va orqa chiqaruv kanali atrofidagi yog‘ kletchatkasi hujayralarining yiringli yallig‘lanishi. Oddiy so‘z bilan aytganda, orqa chiqaruv teshigi yonida yiringli bo‘shliq — abssess hosil bo‘ladi. Kasallik o‘tkir shaklda boshlanadi; agar to‘g‘ri davolanmasa yoki abssess o‘z-o‘zidan ochilib ketsa, u surunkali shaklga, ya’ni to‘g‘ri ichak oqmasiga aylanishi mumkin.
Paraproktit har qanday yoshda uchraydi, lekin ko‘proq 20–60 yoshdagi odamlarda, erkaklarda ayollarga qaraganda tez-tez kuzatiladi. Bu uyalib yashiriladigan kasallik emas: vaqtida murojaat qilsangiz, davolash odatda samarali bo‘ladi.
Paraproktit sabablari
Orqa chiqaruv kanalining ichki devorida kichik bezlar — anal bezlar joylashgan. Ularning yo‘llari to‘silib qolsa, bezda infeksiya rivojlanadi va yiring atrofdagi to‘qimalarga tarqaladi. Bu — paraproktitning eng ko‘p uchraydigan sababi. Ichak mikroflorasining o‘zi (kolibakteriya, anaerob bakteriyalar) infeksiyani qo‘zg‘atadi, shuning uchun «iflos» yoki «sovuq o‘tkazib yuborgan» degan tushunchalar bu yerda asosiy sabab emas.
Xavf omillari quyidagilar:
- qandli diabet va qondagi shakarning yuqori bo‘lishi;
- immunitetning pasayishi: OIV, kimyoterapiya, uzoq muddat kortikosteroid qabul qilish;
- surunkali qabziyat yoki, aksincha, tez-tez ich ketishi;
- orqa chiqaruv teshigi sohasidagi jarohatlar, yoriqlar, gemorroy asoratlari;
- ichakning yallig‘lanish kasalliklari, masalan, Kron kasalligi;
- to‘g‘ri ichak sohasidagi avvalgi operatsiyalar va infeksiyalar.
Qandli diabetda abssess og‘irroq kechadi, shuning uchun qondagi qand miqdori nazorat qilinishi kerak. Ichak kasalliklari haqida batafsil Kron kasalligi va yarali kolit maqolasida yozilgan: bunday bemorlarda orqa chiqaruv sohasidagi abssess va oqmalar ko‘pincha takrorlanadi.
Paraproktit turlari
Abssess qayerda joylashganiga qarab paraproktitning bir necha turi farqlanadi. Bu jarrohga operatsiya hajmini rejalashtirishda yordam beradi:
- teri osti paraproktiti — eng ko‘p uchraydi, teriga yaqin joylashadi, shish va qizarish ko‘rinib turadi;
- ishiq-to‘g‘ri ichak paraproktiti — chuqurroq, dumg‘aza sohasida joylashadi, ko‘rinadigan o‘zgarishlar kam bo‘lishi mumkin;
- shilliq osti paraproktiti — ichak devori ostida, shilliq qavat tagida;
- tos-to‘g‘ri ichak paraproktiti — eng chuqur va og‘ir shakl, ko‘pincha umumiy holat keskin yomonlashadi, og‘riq bilan birga isitma va holsizlik kuchli bo‘ladi.
O‘tkir paraproktit belgilari
Kasallik odatda bir necha soat yoki kun ichida kuchayadi. Asosiy belgilar:
- orqa chiqaruv teshigi yoki oraliq sohasida zirqiratuvchi, urib turadigan og‘riq, u tunda, o‘tirganda, yo‘talganda va ich kelganda kuchayadi;
- shu sohada shish, qizarish, teri qizishi, tegilganda keskin og‘riq;
- tana haroratining 38 °C va undan yuqori ko‘tarilishi, titroq, holsizlik, ishtahaning yo‘qolishi;
- defekatsiya va siydik chiqarishda qiyinchilik (chuqur shakllarda);
- abssess ochilganda — yiring yoki qonli suyuqlik oqishi va og‘riqning vaqtincha kamayishi.
Chuqur joylashgan abssessda teri o‘zgarishlari deyarli ko‘rinmasligi mumkin: bemorni faqat haroratli holat, qorinning pastki qismi va dumg‘aza sohasidagi og‘riq bezovta qiladi. Shuning uchun «tashqi tomondan hech narsa yo‘q» degan fikr kasallikni inkor etmaydi.
Gemorroy va anal yoriqdan farqi
Gemorroyda asosiy shikoyat — ich kelganda qon, tugunlarning tushishi, qichishish bo‘ladi; harorat ko‘tarilmaydi, og‘riq odatda sust. Anal yoriqda og‘riq ichak harakatidan keyin keskin, o‘tkir, qirib o‘tgandek bo‘ladi va birozdan so‘ng pasayadi. Paraproktitda esa og‘riq doimiy, kuchayib boruvchi, zirqiratuvchi, ko‘pincha isitma va shish bilan birga keladi. Agar yuqoridagi kasalliklarni bilsangiz-u, lekin og‘riq tobora kuchayayotgan bo‘lsa — vrachga borishni kechiktirmang.
Qachon shoshilinch murojaat qilish kerak
Paraproktit shoshilinch jarrohlik holati. Quyidagilar bo‘lsa, kutib o‘tirmasdan shifokorga yoki jarrohlik shifoxonasiga boring:
- orqa chiqaruv sohasida kuchayib boruvchi og‘riq va shish;
- isitma, titroq, umumiy holsizlik;
- o‘tirishning iloji yo‘qligi, siydik yoki axlatni ushlab turish qiyinligi.
Quyidagi alomatlar bo‘lsa, 103 raqamiga qo‘ng‘iroq qiling yoki zudlik bilan shifoxonaga boring: oraliq, jinsiy a’zolar yoki sonlar terisining tez ko‘karishi va qorayishi, teri ostida «xirillagan» (qarsillagan) tuyg‘u, kuchli og‘riq bilan birga yuqori harorat, hushdan ketish yoki chalkashlik. Bu Furnye gangrenasi — oraliq sohasidagi hayot uchun xavfli nekrotik infeksiya, u soatlar ichida tarqalishi mumkin. Qandli diabet va immuniteti past odamlarda xavf yuqori.
Paraproktitni davolash
O‘tkir paraproktitni davolashning asosiy usuli — jarrohlik. Abssess ochilib, yiring chiqarib tashlanishi (drenajlanishi) kerak. Antibiotiklar, kompresslar, malhamlar va og‘riq qoldiruvchilar yiring to‘planib qolgan bo‘shliqni davolay olmaydi: ular faqat belgilarni vaqtincha susaytirishi va kasallikni chuqurlashtirishi mumkin. Antibiotiklar jarrohlikka qo‘shimcha ravishda, masalan, qandli diabet, immunitet pastligi yoki keng tarqalgan yallig‘lanishda tayinlanadi.
Operatsiya odatda og‘riqsizlantirish ostida o‘tkaziladi. Jarroh abssessni kesib ochadi, yiringni chiqaradi, bo‘shliqni tozalaydi va kerak bo‘lsa yiring chiqqan kirish nuqtasini (anal bez yo‘lini) aniqlab, uni bartaraf etadi. Jarrohlikni kechiktirish qancha uzoq bo‘lsa, abssess shuncha chuqur tarqaladi va keyinchalik oqma hosil bo‘lish xavfi ortadi.
Operatsiyadan keyin bemor odatda shifoxonada bir necha kun kuzatiladi; asoratsiz kichik abssesslarda ambulator kuzatuv ham mumkin. Qaysi variant mosligini jarroh bemorning umumiy holati, abssess chuqurligi va qo‘shma kasalliklarga qarab hal qiladi. Ayniqsa, yosh bolalarda va keksalarda davolash shifoxona sharoitida olib boriladi.
Operatsiyadan keyin parvarish
- yarani shifokor tavsiyasiga ko‘ra kuniga bir necha marta iliq suvda yuvish yoki iliq o‘tirib vannalar qilish, so‘ng toza bog‘lam qo‘yish;
- ichak harakati yumshoq bo‘lishi uchun kunlik ovqatda kletchatka (sabzavot, mevalar, to‘liq donli mahsulotlar) va yetarli suyuqlik;
- qabziyatni oldini olish, kuchanmaslik; qabziyat haqida alohida maqolada yozilgan;
- og‘riq qoldiruvchi va boshqa dorilarni faqat shifokor aytganidek qabul qilish;
- bog‘lamlarga ko‘rsatilgan muddatlarda kelish va tiklanish davrida nazorat ko‘rigidan o‘tish.
Yara ichidan sekin bitadi, bu normal. Tiklanish abssess hajmiga qarab bir necha haftadan bir necha oygacha davom etadi. Harorat qayta ko‘tarilsa, qizarish va yiring ko‘paysa, shifokorga murojaat qiling.
Surunkali paraproktit va oqma
O‘tkir paraproktitdan keyin ayrim bemorlarda to‘g‘ri ichak oqmasi (svish) shakllanadi. Bu orqa chiqaruv kanali ichidan teriga olib chiquvchi tor kanal: undan vaqti-vaqti bilan yiring, qonli yoki shilimshiq suyuqlik oqadi, teri atrofida kichik teshik (tashqi ochilish) ko‘rinadi, oraliqda namlik va qichishish bezovta qiladi. Surunkali shaklda yallig‘lanish vaqti-vaqti bilan qo‘zib, yangi abssess paydo bo‘lishi mumkin.
Oqma o‘z-o‘zidan bitmaydi va xalq usullari bilan davolanmaydi. Uni faqat operatsiya yo‘li bilan bartaraf etiladi. Jarroh oqma kanalining qanday o‘tishini (sfinkter mushaklariga nisbatan) aniqlaydi: sodda oqmalarda kanal ochiladi yoki kesib olinadi, murakkab oqmalarda esa sfinkter funksiyasini saqlaydigan maxsus usullar (lig‘atura, lambo bilan yopish va boshqalar) qo‘llanadi. Maqsad — kasallikni yo‘qotish va ichakni ushlab turish qobiliyatini saqlab qolish.
Tashxis uchun shifokor ko‘rik o‘tkazadi, zarur bo‘lsa, kichik tos a’zolari MRT, ichki ultratovush tekshiruvi yoki kolonoskopiya buyuradi. Murakkab va takrorlanuvchi oqmalarda Kron kasalligini istisno qilish muhim.
Paraproktitda nimalar mumkin emas
Paraproktit tashxisi yoki gumoni bor bo‘lsa, quyidagilar xavfli:
- abssessni o‘zingiz igna, pichoq yoki boshqa narsa bilan teshish yoki siqib yiring chiqarishga urinish — infeksiya chuqur tarqaladi, qon ketadi;
- bu soha uchun issiq kompresslar, isitish yostiqchasi, issiq vannalar — yiringli jarayonni tezlashtiradi;
- faqat antibiotik ichib, vrachga bormasdan kutish — alomatlar vaqtincha pasayadi, lekin abssess qoladi va chuqurlashadi;
- og‘riq qoldiruvchilar bilan haroratni «bosib» yurish;
- xalq tabobatidagi surtmalar, oqma teshigiga turli moddalarni qo‘yish;
- qabziyat bilan kuchanish va uzoq vaqt hojatxonada o‘tirish.
Profilaktika
Paraproktitni to‘liq oldini olishning kafolatli usuli yo‘q, lekin xavfni kamaytirish mumkin: ichak faoliyatini me’yorda saqlash, kletchatkali ovqat yeyish, yetarli suv ichish, qandli diabetni nazorat qilish, orqa chiqaruv sohasidagi yoriq va gemorroyni o‘z vaqtida davolash, shaxsiy gigiyenaga rioya qilish. Surunkali ichak kasalligi bo‘lsa, gastroenterolog nazoratida bo‘ling.
Tashxis qanday qo‘yiladi
Ko‘pincha tashxis ko‘rik va so‘rab-surishtirish asosida qo‘yiladi: shifokor og‘riqning qachon boshlangani, harorat, qandli diabet va ichak kasalliklari bor-yo‘qligini so‘raydi, orqa chiqaruv sohasini ko‘zdan kechiradi va zarur bo‘lsa, barmoq bilan tekshiradi. Qon tahlilida yallig‘lanish belgilari (leykotsitlar, SOE, S-reaktiv oqsil) ko‘tarilgan bo‘ladi; qandli diabetdan shubha bo‘lsa, qondagi glyukoza ham tekshiriladi.
Chuqur abssessda ko‘rik og‘riqli bo‘lishi mumkin, shuning uchun ba’zan tekshiruv og‘riqsizlantirish ostida o‘tkaziladi. Abssess joylashuvi va oqma yo‘lini aniq ko‘rish uchun ichki ultratovush yoki MRT qo‘llanadi.
Asoratlari
Kechikkan yoki noto‘g‘ri davolangan paraproktitda quyidagi asoratlar paydo bo‘lishi mumkin: yiringning tos va qorin bo‘shlig‘i to‘qimalariga tarqalishi, qon zaharlanishi (sepsis), takroriy abssesslar, to‘g‘ri ichak oqmasi, kam hollarda sfinkter mushaklarining shikastlanishi va axlatni ushlay olmaslik. Aynan shu sababli abssessni erta ochish eng yaxshi natija beradi.
Xulosa
Paraproktit — orqa chiqaruv teshigi atrofidagi yiringli yallig‘lanish bo‘lib, uning asosiy davosi jarrohlik yo‘li bilan abssessni ochishdir. Kuchayib boruvchi urib turadigan og‘riq, shish va isitma bo‘lsa, gemorroy deb o‘ylab kutmang. Antibiotik yolg‘iz yetarli emas, uyda abssessni ochish mumkin emas. Diabetli va immuniteti past odamlar, shuningdek tez tarqaluvchi qorayish va qattiq holsizlik bo‘lganda darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Vaqtida murojaat qilish oqma va og‘ir asoratlarning oldini oladi.
Ko‘p beriladigan savollar
Paraproktit nima va u qanday boshlanadi?
Bu to‘g‘ri ichak atrofidagi kletchatkaning yiringli yallig‘lanishi. Odatda anal bezning infeksiyalanishidan boshlanadi: orqa chiqaruv teshigi yonida og‘riq, shish va qizarish paydo bo‘ladi, harorat ko‘tariladi va og‘riq har kuni kuchayadi.
O‘tkir paraproktitni uyda davolash mumkinmi?
Yo‘q. Uyda bo‘lishi mumkin bo‘lgan iliq o‘tirib vannalar faqat operatsiyadan keyingi parvarishning qismi. Yiringli bo‘shliqni shifokor jarrohlik yo‘li bilan ochishi shart; dori, malham yoki kompress bilan abssessni yo‘qotib bo‘lmaydi.
Paraproktit va gemorroy qanday farqlanadi?
Gemorroyda ko‘pincha ich kelganda qon va tugunlar bo‘ladi, harorat ko‘tarilmaydi. Paraproktitda doimiy kuchayuvchi zirqiratuvchi og‘riq, shish va isitma kuzatiladi. Aniq tashxisni proktolog yoki jarroh ko‘rik orqali qo‘yadi.
To‘g‘ri ichak oqmasi nima va uni davolash kerakmi?
Oqma — orqa chiqaruv kanalidan teriga olib chiquvchi surunkali kanal, undan yiring yoki suyuqlik oqadi. U o‘z-o‘zidan bitmaydi, takroriy abssesslarga olib keladi va operatsiya orqali bartaraf etiladi.
Operatsiyadan keyin qancha vaqt tiklanadi?
Oddiy abssessda yara bir necha hafta ichida bitadi, murakkab oqmada bir necha oygacha vaqt ketishi mumkin. Tiklanishni tezlashtirish uchun o‘tirib vannalar, bog‘lamlar, kletchatkali ovqat va shifokor ko‘rigiga rioya qilish zarur.






