Buyrakda tosh (urolitiaz, buyrak-tosh kasalligi) — siydikdagi tuzlarning kristallanib, buyrak yoki siydik yo‘llarida qattiq tosh hosil qilishi. Kichik toshlar umuman belgi bermasligi mumkin, siydik yo‘liga tushgan tosh esa odam boshdan kechiradigan eng kuchli og‘riqlardan biri — buyrak sanchig‘ini chaqiradi. O‘zbekiston va butun Markaziy Osiyo issiq iqlim tufayli «tosh kamari» deb ataladigan hududga kiradi, shuning uchun bu kasallik bizda ayniqsa ko‘p uchraydi.
Quyida buyrakda tosh belgilari, paydo bo‘lish sabablari, sanchiq paytida nima qilish kerakligi, tosh qanday tushishi va qachon olib tashlanishi, shuningdek qaysi «xalq usullari» afsona ekanini ko‘rib chiqamiz.
Buyrakda tosh qanday paydo bo‘ladi
Siydikda kaltsiy, oksalat, siydik kislotasi kabi moddalar doim erigan holda bo‘ladi. Siydik juda quyuq bo‘lsa (suyuqlik kam ichilganda, ko‘p terlaganda) yoki bu moddalar haddan ortiq ko‘paysa, ular kristallarga aylanadi. Kristallar asta-sekin bir-biriga yopishib, qumdan tortib bir necha santimetrgacha bo‘lgan tosh hosil qiladi.
Toshlarning turlari
- Kaltsiy oksalat toshlari — eng ko‘p uchraydigan tur (taxminan 70–80%);
- Siydik kislotasi (urat) toshlari — podagra, semizlik, qandli diabet va go‘shtni ko‘p iste’mol qilishda ko‘proq uchraydi; bu yagona tur bo‘lib, ularni dori bilan eritish mumkin;
- Struvit toshlari — siydik yo‘llarining surunkali infeksiyasi fonida hosil bo‘ladi va tez kattalashadi;
- Sistin toshlari — kam uchraydigan irsiy kasallikda paydo bo‘ladi.
Buyrakda tosh sabablari va xavf omillari
- kam suyuqlik ichish va issiq iqlim — yozda ko‘p terlash siydikni quyultiradi, shuning uchun buyrakda tosh issiq mamlakatlarda va yoz oylarida ko‘proq paydo bo‘ladi;
- ko‘p tuz va sho‘r taomlar — tuz siydikdagi kaltsiyni oshiradi;
- go‘sht va hayvon oqsilini haddan ortiq iste’mol qilish;
- shirin gazli ichimliklar va fruktozaga boy ichimliklar;
- ortiqcha vazn, qandli diabet, podagra;
- oilada buyrakda tosh bo‘lganlar;
- ichak kasalliklari va oshqozon-ichak operatsiyalari;
- ayrim dorilar va kaltsiy yoki D vitaminini shifokor nazoratisiz katta miqdorda qabul qilish;
- siydik yo‘llarining tuzilishidagi o‘zgarishlar va surunkali infeksiyalar.
Buyrakda tosh belgilari
Buyrak ichida qimirlamay turgan tosh ko‘pincha belgisiz bo‘ladi va UTT da tasodifan topiladi. Tosh siydik yo‘liga (siydik nayiga) tushib, siydik oqimini to‘sganda buyrak sanchig‘i boshlanadi. Uning belgilari:
- belning bir tomonida yoki qovurg‘a ostida to‘satdan boshlanadigan juda kuchli og‘riq;
- og‘riq to‘lqinsimon — kuchayib-pasayib turadi va qorinning pastki qismiga, chotga, jinsiy a’zolarga tarqaladi;
- bemor bir joyda tinch o‘tira olmaydi, qulay holat topolmaydi;
- ko‘ngil aynishi va qusish;
- siydikda qon — siydik pushti, qizil yoki qo‘ng‘ir tusga kiradi, ba’zan qon faqat tahlilda topiladi;
- tez-tez va og‘riqli siyish, tosh siydik pufagiga yaqinlashganda siyishga tez-tez chaqiruv.
Bel og‘rig‘i har doim buyrak bilan bog‘liq bo‘lavermaydi: mushak va umurtqa og‘rig‘i odatda harakatda kuchayadi va dam olishda kamayadi, buyrak sanchig‘i esa harakatga bog‘liq bo‘lmaydi. Aniq sababni faqat tekshiruv ko‘rsatadi.
Buyrakda tosh qanday aniqlanadi
- Past dozali kompyuter tomografiyasi (KT) — toshni aniqlashning eng ishonchli usuli: uning o‘lchami, joylashuvi va zichligini ko‘rsatadi;
- UTT — nurlanishsiz usul, homilador ayollar va bolalarda birinchi tanlov; buyrakning kengayganini yaxshi ko‘rsatadi, ammo siydik nayidagi kichik toshlarni ko‘rmasligi mumkin;
- Siydik tahlili — qon, infeksiya va kristallarni aniqlash uchun;
- Qon tahlili — kreatinin (buyrak faoliyati), kaltsiy, siydik kislotasi;
- Tosh tahlili — tushgan yoki olib tashlangan toshning tarkibini aniqlash; profilaktikani to‘g‘ri tanlash uchun juda muhim, shuning uchun tushgan toshni saqlab, shifokorga olib boring.
Buyrak sanchig‘ida nima qilish kerak
Buyrak sanchig‘ida asosiy vazifa — og‘riqni qoldirish va asoratlarni istisno qilish. Xalqaro tavsiyalar bo‘yicha birinchi tanlov og‘riq qoldiruvchi yallig‘lanishga qarshi dorilar (diklofenak, ketorolak kabi NYQD) hisoblanadi, ammo ularni shifokor buyuradi: buyrak yetishmovchiligi, oshqozon yarasi va homiladorlikda ular mumkin emas. Spazmolitiklar (masalan, drotaverin) yolg‘iz o‘zi kam samarali.
- birinchi marta kuchli sanchiq bo‘lsa, tashxisni aniqlash uchun albatta shifokorga yoki tez yordamga murojaat qiling;
- harorat bo‘lmasa, belga iliq isitgich qo‘yish og‘riqni biroz yengillashtiradi;
- sanchiq paytida juda ko‘p suv ichish og‘riqni kuchaytirishi mumkin — odatdagidek iching;
- harorat ko‘tarilsa, isitmang va darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Buyrakda tosh tushishi: tosh o‘zi chiqadimi
Ko‘p hollarda ha. Toshning o‘zi chiqib ketishi uning o‘lchami va joylashuviga bog‘liq: 5 mm gacha bo‘lgan toshlarning aksariyati bir necha kun yoki hafta ichida siydik bilan o‘zi tushadi. 5–10 mm toshlarda bu ehtimol kamroq. Tosh tushayotganda og‘riq xurujlari takrorlanishi, siydikda qon paydo bo‘lishi mumkin.
Siydik nayining pastki qismidagi 5–10 mm toshlarda shifokor toshning tushishini osonlashtiruvchi dori — alfa-blokator (tamsulozin) buyurishi mumkin; u siydik nayi mushaklarini bo‘shashtiradi. Bu davrda shifokor nazorati va takroriy tekshiruv zarur: tosh 4–6 hafta ichida tushmasa yoki asoratlar paydo bo‘lsa, uni olib tashlash masalasi ko‘riladi.
Toshni «eritadigan» usullar haqida haqiqat
- tarvuz, pivo, ko‘p miqdorda suv yoki «tosh haydovchi» o‘tlar bilan katta toshni tushirishga urinish xavfli: tosh siydik nayida tiqilib, buyrakni to‘sib qo‘yishi mumkin;
- kaltsiy oksalat toshlarini eritadigan dori yoki o‘t yo‘q — reklama qilinadigan «tosh eritadigan» vositalarning samarasi isbotlanmagan;
- faqat siydik kislotasi toshlarini shifokor nazoratida siydikni ishqorlantiruvchi dorilar bilan eritish mumkin; buning uchun toshning turi aniqlangan bo‘lishi kerak.
Buyrakdan toshni olib tashlash usullari
Tosh katta bo‘lsa, o‘zi tushmasa, kuchli og‘riq takrorlansa, infeksiya yoki buyrak to‘silishi bo‘lsa, toshni olib tashlash kerak bo‘ladi. Zamonaviy usullar kesiksiz yoki kichik teshik orqali bajariladi:
- Masofaviy zarba to‘lqinli litotripsiya (DLT, ESWL) — tosh tana tashqarisidan yo‘naltirilgan zarba to‘lqinlari bilan maydalanadi, bo‘laklari siydik bilan chiqadi; 2 sm gacha bo‘lgan buyrak toshlarida qo‘llanadi;
- Ureteroskopiya — siydik chiqarish kanali orqali kiritilgan ingichka asbob bilan tosh lazer yordamida maydalanadi yoki tutib olinadi; siydik nayidagi toshlarda ko‘p qo‘llanadi;
- Perkutan nefrolitotomiya (PNL) — beldagi kichik teshik orqali katta (2 sm dan ortiq) va murakkab toshlar olib tashlanadi;
- ochiq operatsiya bugungi kunda juda kam hollarda kerak bo‘ladi.
Usulni urolog toshning o‘lchami, zichligi, joylashuvi va bemorning holatiga qarab tanlaydi.
Buyrakda toshning oldini olish
Buyrakda tosh bir marta paydo bo‘lgan odamlarning taxminan yarmida 5–10 yil ichida yana tosh hosil bo‘ladi. Shuning uchun profilaktika juda muhim:
- Yetarlicha suyuqlik iching — kuniga kamida 2–2,5 litr siydik ajralishi uchun, issiq kunlarda va jismoniy ish paytida ko‘proq; siydik och sariq, deyarli tiniq bo‘lishi kerak (yurak yoki buyrak kasalligi tufayli shifokor suyuqlikni cheklagan bo‘lsa, uning tavsiyasiga amal qiling);
- tuzni kamaytiring: sho‘r taomlar, kolbasa, chips, tuzlangan mahsulotlarni cheklang;
- go‘shtni me’yorida iste’mol qiling;
- sut mahsulotlaridagi kaltsiyni cheklamang — ovqat bilan olinadigan kaltsiy ichakda oksalatni bog‘lab, tosh hosil bo‘lishini kamaytiradi; kaltsiyni keskin cheklash aksincha xavfni oshiradi;
- kaltsiy oksalat toshlarida oksalatga juda boy mahsulotlarni (ismaloq, rovoch, ko‘p miqdorda achchiq choy va yong‘oq) haddan ortiq iste’mol qilmang;
- limon va boshqa sitrus mevalar siydikda sitrat miqdorini oshirib, toshdan himoya qilishga yordam beradi;
- shirin gazli ichimliklardan voz keching, vaznni me’yorda saqlang.
Buyraklarni asrash bo‘yicha boshqa maslahatlar: buyrakni qanday saqlash kerak. Tez-tez qaytalanuvchi toshlarda urolog qon va kunlik siydik tahlili asosida shaxsiy profilaktika rejasini tuzadi.
Bolalarda buyrakda tosh
Bolalarda buyrakda tosh kamroq uchraydi, ammo so‘nggi yillarda ko‘paymoqda. Bolalarda og‘riq aniq joylashmagan qorin og‘rig‘i, injiqlik, qusish yoki siydikda qon ko‘rinishida bo‘lishi mumkin. Bolalarda tosh ko‘pincha moddalar almashinuvi yoki siydik yo‘llarining tug‘ma o‘zgarishlari bilan bog‘liq, shuning uchun pediatr va bolalar urologi to‘liq tekshiruv o‘tkazadi. Tekshiruv uchun avvalo UTT qilinadi.
Xulosa
Buyrakda tosh — issiq iqlimli O‘zbekistonda ko‘p uchraydigan kasallik. Uning asosiy belgisi — belning bir tomonidan chotga tarqaladigan kuchli to‘lqinsimon og‘riq va siydikda qon. Kichik toshlar ko‘pincha o‘zi tushadi, kattaroqlari zamonaviy kesiksiz usullar bilan olib tashlanadi. Sanchiq bilan birga harorat ko‘tarilishi — shoshilinch holat. Yetarlicha suyuqlik ichish, tuzni kamaytirish va kaltsiyni cheklamaslik toshning qaytalanishini sezilarli kamaytiradi. Siydik yo‘llari infeksiyasi belgilari haqida: sistit.
Siydik tahlili natijalarini qanday tushunish haqida: umumiy siydik tahlili normalari.
Siydik kislotasi baland bo‘lsa, bo‘g‘imlar ham zararlanishi mumkin: podagra.
Maqolada tilga olingan dorilar: Diklofenak krem, Drotaverin tabletka, Tamsulozin kapsula.
Ko‘p beriladigan savollar
Buyrakda tosh bo‘lsa nima qilish kerak?
Urologga murojaat qiling: shifokor toshning o‘lchami va joylashuvini aniqlab, kuzatish, tushirishga yordam beruvchi dori yoki olib tashlashni tavsiya qiladi. Ko‘proq suyuqlik iching va harorat yoki kuchli og‘riq paydo bo‘lsa, kutmasdan shifokorga boring.
Buyrakdan tosh tushishi qancha davom etadi?
Kichik toshlar ko‘pincha bir necha kundan 2–4 haftagacha tushadi. Tosh 4–6 hafta ichida tushmasa, og‘riq takrorlansa yoki buyrak kengaysa, shifokor uni olib tashlashni tavsiya qiladi.
Buyrak og‘rig‘iga qanday dori ichish mumkin?
Buyrak sanchig‘ida eng samarali og‘riq qoldiruvchilar — yallig‘lanishga qarshi dorilar, ammo ularni shifokor buyuradi, chunki buyrak va oshqozon kasalliklarida ular xavfli bo‘lishi mumkin. Birinchi sanchiqda va harorat bo‘lsa, o‘zingiz davolanmang.
Buyrakdagi toshni xalq usullari bilan tushirish mumkinmi?
Kichik tosh suyuqlik ichish bilan o‘zi tushishi mumkin, ammo tarvuz, pivo yoki o‘tlar bilan katta toshni «haydash» xavfli — tosh siydik nayini to‘sib qo‘yishi mumkin. Toshni eritadigan o‘t yo‘q, faqat siydik kislotasi toshlarini dori bilan eritish mumkin.
Buyrakda tosh qayta paydo bo‘ladimi?
Ha, taxminan yarim bemorlarda 5–10 yil ichida yangi tosh paydo bo‘ladi. Toshning tarkibini aniqlash va kuniga 2–2,5 litr siydik ajraladigan darajada suyuqlik ichish qaytalanish xavfini ancha kamaytiradi.







