Bosh og‘rig‘i — eng ko‘p uchraydigan shikoyatlardan biri. Uning aksariyati birlamchi bosh og‘rig‘i, ya’ni migren yoki zo‘riqish (taranglik) bosh og‘rig‘i bo‘lib, hayot uchun xavfli emas. Ammo ba’zan bosh og‘rig‘i boshqa kasallikning belgisi bo‘ladi: miyaga qon quyilishi, meningit, insult, qon bosimining keskin ko‘tarilishi yoki o‘sma. Bunday og‘riqni ikkilamchi bosh og‘rig‘i deyiladi va uni o‘z vaqtida tanish hayotni saqlab qolishi mumkin.
Shifokorlar xavfli bosh og‘rig‘ini aniqlash uchun “qizil bayroqlar” ro‘yxatidan foydalanadi (xalqaro amaliyotda SNNOOP10 deb ataladi). Quyida bu belgilarni oddiy tilda tushuntiramiz, ularni ikki guruhga ajratamiz — “hozir 103 ga qo‘ng‘iroq qiling” va “yaqin kunlarda shifokorga boring”, — so‘ng qaysi shifokorga borish, nimani olib borish va qanday tekshiruvlar qilinishini ko‘rib chiqamiz. Bosh og‘rig‘ining barcha turlari haqida umumiy ma’lumot: bosh og‘rig‘i turlari, sabablari va davolash.
Bosh og‘rig‘i qachon xavfli: “qizil bayroqlar”
Quyidagi belgilardan birortasi bo‘lsa, bosh og‘rig‘i oddiy migren yoki charchoq emas, balki boshqa sababdan bo‘lishi mumkin. Bu darhol og‘ir kasallik borligini anglatmaydi, lekin shifokor ko‘rigi albatta kerak:
- umumiy belgilar — isitma, titroq, sababsiz ozish, tungi terlash, toshma;
- nevrologik belgilar — tananing bir tomonida zaiflik yoki uvishish, yuz qiyshayishi, nutq buzilishi, ko‘rishning yo‘qolishi yoki ikkilanishi, muvozanat yo‘qolishi, tutqanoq, ongning chalkashishi;
- to‘satdan boshlanish — og‘riq bir necha soniya yoki bir daqiqa ichida eng yuqori darajaga yetadi (“momaqaldiroq” og‘rig‘i);
- katta yosh — 50 yoshdan keyin birinchi marta paydo bo‘lgan yoki xarakteri o‘zgargan bosh og‘rig‘i;
- og‘riq tabiatining o‘zgarishi — avval bo‘lmagan turdagi og‘riq, xurujlar tez-tez yoki kuchliroq bo‘lib qolishi, kundan-kunga kuchayib borishi;
- tana holatiga bog‘liqlik — tik turganda kuchayib, yotganda kamayadi yoki aksincha;
- yo‘tal, kuchanish, jismoniy zo‘riqish yoki jinsiy aloqa paytida boshlanadigan og‘riq;
- ko‘rish buzilishi — ko‘z oldi qorong‘ilashishi, xiralashishi; shifokor ko‘z tubida ko‘ruv nervi diskining shishini (papilledema) ko‘rishi mumkin;
- homiladorlik va tug‘ruqdan keyingi davr — yangi yoki kuchli bosh og‘rig‘i;
- og‘riq qoldiruvchilarni tez-tez ichish — oyiga 10–15 kundan ko‘p;
- immuniteti pasaygan odamlar — OIV, kimyoterapiya, immunitetni bostiruvchi dorilar qabul qilish, ilgari saraton bo‘lgani;
- bosh jarohatidan keyin paydo bo‘lgan yoki kuchaygan og‘riq.
Darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling
Quyidagi holatlarda kutmang, o‘zingiz dori ichib kuzatmang — tez yordam chaqiring. Bular insult, miyaga qon quyilishi, meningit yoki boshqa shoshilinch holat belgisi bo‘lishi mumkin:
- birdaniga boshlangan, “hayotimdagi eng kuchli” bosh og‘rig‘i;
- yuz qiyshayishi, qo‘l yoki oyoqda zaiflik, nutq buzilishi, ko‘rishning to‘satdan yo‘qolishi;
- isitma va bo‘yin qotishi (iyakni ko‘krakka tekkiza olmaslik), ayniqsa toshma, qusish yoki uyquchanlik bilan;
- ongning chalkashishi, kuchli uyquchanlik, tutqanoq, hushdan ketish;
- bosh jarohatidan keyin kuchayib borayotgan og‘riq, qayta-qayta qusish, uyquchanlik — ayniqsa qon suyultiruvchi dori ichadigan yoki keksa odamda;
- homiladorlikning ikkinchi yarmida yoki tug‘ruqdan keyin kuchli bosh og‘rig‘i, ko‘z oldida “uchqunlar”, yuz va qo‘llar shishi, yuqori bosim — preeklampsiya belgisi;
- bosim juda yuqori (180/120 mm sim. ust. va undan yuqori) va bunda ko‘krak og‘rig‘i, nafas qisishi yoki nevrologik belgilar bor;
- qizargan, juda og‘riyotgan ko‘z va ko‘rishning keskin pasayishi (o‘tkir glaukoma);
- uydagi bir necha kishida bir vaqtda bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi va ko‘ngil aynishi, ayniqsa gaz pechi yoki isitgich yoqilgan xonada — is gazidan zaharlanish. Xonani shamollating, chiqing va 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Bir necha kun ichida shifokorga boring
Bu holatlar shoshilinch emas, lekin rejali ko‘rikni kechiktirmaslik kerak:
- 50 yoshdan keyin yangi paydo bo‘lgan bosh og‘rig‘i, ayniqsa chakkada, chaynaganda jag‘ og‘rishi yoki ko‘rish xiralashishi bilan (bunda o‘sha kuni murojaat qiling — gigant hujayrali arteriit bo‘lishi mumkin);
- bir necha hafta davomida asta-sekin kuchayib borayotgan og‘riq, ayniqsa ertalab yoki uyqudan uyg‘otadigan;
- yo‘tal, kuchanish yoki jismoniy mashqda boshlanadigan og‘riq;
- yotgan va tik turgan holatga qarab o‘zgaradigan og‘riq;
- migren yoki boshqa bosh og‘rig‘i odatdagidan boshqacha bo‘lib qolgani, aura birinchi marta paydo bo‘lgani;
- og‘riq qoldiruvchilarni oyiga 10–15 kundan ko‘p ichishga to‘g‘ri kelayotgani — bu dori suiiste’moli bosh og‘rig‘iga olib keladi;
- bosh og‘rig‘i ish, o‘qish yoki uyquga xalaqit berib, oyiga bir necha marta takrorlanadi;
- immuniteti pasaygan yoki saraton bilan kasallangan odamda yangi bosh og‘rig‘i;
- bosh og‘rig‘i bilan birga bosim doimiy yuqori — bosh og‘rig‘i va qon bosimi maqolasida batafsil.
Homiladorlikda har qanday yangi yoki kuchli bosh og‘rig‘ini shifokorga aytish kerak: homiladorlikda bosh og‘rig‘i. Bolada bosh og‘rig‘i qusish, uyquchanlik yoki xulq o‘zgarishi bilan kelsa, pediatrga ko‘rsating: bolalarda bosh og‘rig‘i.
Bosh og‘rig‘ida qaysi shifokorga borish kerak
Ko‘p odam “qaysi shifokorga boraman?” deb ikkilanadi. Oddiy qoida shunday:
- Oilaviy shifokor yoki terapevt — birinchi qadam. U bosimni o‘lchaydi, umumiy ko‘rik o‘tkazadi, oddiy tahlillar buyuradi va kerak bo‘lsa mutaxassisga yo‘naltiradi. Ko‘pchilik migren va zo‘riqish og‘rig‘ini terapevt ham davolay oladi.
- Nevrolog — tez-tez takrorlanadigan yoki surunkali bosh og‘rig‘i, migren, klaster og‘riq, nevralgiyalar, nevrologik belgilar bo‘lganda. Migrenning oldini olish davosini odatda nevrolog tanlaydi. Migren haqida: migren: sabablari, belgilari va davolash.
- Ko‘z shifokori (oftalmolog) — kitob o‘qish yoki ekranda ishlashdan keyin kuchayadigan og‘riq, ko‘rish pasayishi, ko‘z qizarishi va og‘rig‘i, ko‘z tubini tekshirish kerak bo‘lganda.
- LOR shifokori — burun bitishi, yiringli ajralma, egilganda peshona va yuzda og‘irlik — sinusitga shubha bo‘lganda. Allergik rinit bilan bog‘liq og‘riq haqida: allergiya va bosh og‘rig‘i.
- Stomatolog — og‘riq jag‘, tish yoki quloq oldida bo‘lsa, chaynaganda kuchaysa, jag‘ qirsillasa, tunda tish g‘ijirlatilsa.
- Kardiolog — bosh og‘rig‘i qon bosimi ko‘tarilishi bilan bog‘liq bo‘lsa.
- Ginekolog — homiladorlikda yoki og‘riq hayz sikli, gormonal kontratseptivlar bilan bog‘liq bo‘lsa.
Shifokorga nimani olib borish kerak
Bosh og‘rig‘ining ko‘p turlari tahlil bilan emas, suhbat orqali aniqlanadi. Shuning uchun yaxshi tayyorgarlik ko‘rikni ancha foydali qiladi:
- bosh og‘rig‘i kundaligi (kamida 2–4 hafta): og‘riq qachon boshlangani, qancha davom etgani, kuchi (0 dan 10 gacha), joyi, xarakteri (pulsatsiyalanuvchi, siquvchi, sanchuvchi), ko‘ngil aynishi, yorug‘likdan bezovtalik, nima qo‘zg‘atgani va nima yordam bergani; ayollarda hayz kunlari;
- ichayotgan barcha dorilaringiz ro‘yxati, shu jumladan retseptsiz og‘riq qoldiruvchilar, gormonal dorilar, vitaminlar va qo‘shimchalar, ularni oyiga necha kun ichganingiz;
- qon bosimi o‘lchovlari — uyda bir necha kun ertalab va kechqurun o‘lchangan natijalar; me’yor haqida: qon bosimi normasi;
- oldingi tahlillar, MRT yoki KT xulosalari, ko‘z shifokori ko‘rigi natijalari;
- oilada migren, insult, aneyrizma bo‘lganmi — shu haqida ma’lumot.
Qanday tekshiruvlar qilinishi mumkin
Tekshiruvlar har kimga bir xil emas — ular og‘riq turiga va qizil bayroqlarga qarab tanlanadi:
- qon bosimini o‘lchash va umumiy ko‘rik;
- nevrologik ko‘rik — reflekslar, kuch, sezgi, muvozanat, ko‘z harakatlari;
- ko‘z tubini ko‘rish — ko‘ruv nervi diski shishini aniqlash uchun; zarur bo‘lsa ko‘z ichi bosimi o‘lchanadi;
- qon tahlillari — umumiy qon tahlili, 50 yoshdan keyin ECHT va C-reaktiv oqsil (arteriitni istisno qilish uchun), ba’zan qand, qalqonsimon bez gormonlari;
- KT yoki MRT — faqat ko‘rsatma bo‘lganda: qizil bayroqlar, nevrologik belgilar, og‘riq xarakterining o‘zgarishi. To‘satdan kuchli og‘riqda KT shoshilinch qilinadi;
- kamdan-kam hollarda — lyumbal punksiya (meningit yoki qon quyilishiga shubhada).
Muhim: odatdagi migren va zo‘riqish bosh og‘rig‘ida, nevrologik ko‘rik normal bo‘lsa, MRT yoki KT kerak emas. Xalqaro tavsiyalar (jumladan Yevropa bosh og‘rig‘i federatsiyasi) shuni ta’kidlaydi: tasvirlash bunday hollarda tashxisni o‘zgartirmaydi, aksincha ahamiyatsiz topilmalar ortiqcha xavotirga sabab bo‘ladi. “MRT qilib ko‘raylik” degan istak o‘rniga shifokorning ko‘rigi va kundalik muhimroq.
Shifokorga borguncha nima qilish mumkin
Qizil bayroqlar bo‘lmasa va og‘riq sizga tanish bo‘lsa, qorong‘i sokin xonada dam olish, suv ichish, peshonaga sovuq kompress yaxshi yordam beradi; batafsil: bosh og‘rig‘ini uyda kamaytirish. Kerak bo‘lsa, paratsetamol, ibuprofen yoki naproksen kabi retseptsiz dorilarni qo‘llanmaga muvofiq ichish mumkin; aspirin bolalar va o‘smirlarga berilmaydi. Triptanlar va profilaktik davo faqat shifokor tayinlaganda qo‘llanadi. Dorilar haqida: bosh og‘rig‘iga qarshi dorilar.
Xulosa
Bosh og‘rig‘ining ko‘pchiligi xavfsiz, lekin qizil bayroqlarni bilish zarur. To‘satdan boshlangan eng kuchli og‘riq, nevrologik belgilar, isitma va bo‘yin qotishi, bosh jarohati, homiladorlikda kuchli og‘riq va ko‘rish buzilishi — darhol 103. 50 yoshdan keyin yangi og‘riq, tabiati o‘zgargan, kuchayib borayotgan yoki yo‘tal va zo‘riqishda boshlanadigan og‘riq, og‘riq qoldiruvchilarni tez-tez ichish — yaqin kunlarda shifokorga borish uchun sabab. Avval terapevt yoki oilaviy shifokorga, kerak bo‘lsa nevrolog va boshqa mutaxassislarga murojaat qiling, kundalik va dorilar ro‘yxatini olib boring.
Maqolada tilga olingan dorilar: Ibuprofen tabletka, Paratsetamol tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Bosh og‘rig‘i qachon xavfli?
Og‘riq birdaniga va juda kuchli boshlansa, isitma va bo‘yin qotishi, zaiflik, nutq yoki ko‘rish buzilishi, ong chalkashishi bilan kechsa, bosh jarohatidan keyin paydo bo‘lsa yoki homiladorlikda yuqori bosim bilan kelsa — bu xavfli va darhol 103 kerak. 50 yoshdan keyin yangi yoki kuchayib borayotgan og‘riq ham tekshiruvni talab qiladi.
Bosh og‘rig‘ida qaysi shifokorga borish kerak?
Avval oilaviy shifokor yoki terapevtga. Tez-tez takrorlanadigan og‘riq, migren va nevrologik belgilar bo‘lsa — nevrologga. Sababga qarab ko‘z shifokori (ko‘rish muammolari), LOR (sinusit), stomatolog (jag‘ va tish), kardiolog (yuqori bosim) kerak bo‘lishi mumkin.
Bosh og‘rig‘ida MRT qilish shartmi?
Yo‘q. Odatdagi migren va zo‘riqish og‘rig‘ida, nevrologik ko‘rik normal bo‘lsa, MRT yoki KT kerak emas. Tasvirlash faqat qizil bayroqlar, nevrologik belgilar yoki og‘riq xarakteri o‘zgarganda shifokor ko‘rsatmasi bilan qilinadi.
Bosh og‘rig‘i har kuni bo‘lsa nima qilish kerak?
Shifokorga boring va og‘riq qoldiruvchilarni qancha ichayotganingizni ayting. Kunlik og‘riqning keng tarqalgan sababi — dorilarni oyiga 10–15 kundan ko‘p ichish. Shifokor sababni aniqlaydi, dorini to‘g‘ri kamaytirishga va oldini olish davosini tanlashga yordam beradi.
Bosh og‘rig‘i bilan tez yordam chaqirish kerakmi?
Ha, agar og‘riq bir necha soniyada eng yuqori darajaga yetgan bo‘lsa, yuz qiyshaygan, qo‘l-oyoqda zaiflik yoki nutq buzilishi bo‘lsa, isitma bilan bo‘yin qotgan bo‘lsa, odam chalkashsa yoki hushini yo‘qotsa, bosh jarohatidan keyin og‘riq kuchaysa. Bunday hollarda vaqt muhim — 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.







