Pollinoz — o‘simliklar gulchangiga (changiga) allergiya. Xalq orasida u «bahorgi allergiya», «chang allergiyasi» yoki «gulchang allergiyasi» deb ataladi, tibbiyotda esa mavsumiy allergik rinit va kon’yunktivit deyiladi. Pollinoz belgilari — ketma-ket aksirish, burundan suv oqishi yoki burun bitishi, ko‘z qichishi va yoshlanishi — har yili bir xil oylarda, ma’lum o‘simliklar changlaganda paydo bo‘ladi.
O‘zbekistonda chang mavsumi deyarli butun yil davom etadi: bahorda daraxtlar, yozda boshoqli o‘tlar, yoz oxiri va kuzda shuvoq, sho‘ra va ambroziya changlaydi. Quyida qaysi oyda nima changlashi, pollinozni shamollashdan qanday farqlash, tekshiruvlar va samarali davolash usullarini ko‘rib chiqamiz. Allergiya haqida umumiy ma’lumot uchun allergiya haqidagi asosiy maqolamizni o‘qing.
Pollinoz nima va nega paydo bo‘ladi
Shamol bilan changlanadigan o‘simliklar havoga juda ko‘p mayda chang zarralarini chiqaradi. Ko‘pchilik odamlarda bu chang hech qanday reaksiya chaqirmaydi. Allergiyaga moyil odamda esa immun tizimi changdagi oqsillarni xavfli deb «yanglishadi» va ularga qarshi IgE antitanalarini ishlab chiqaradi. Keyingi safar chang burun, ko‘z va bronxlar shilliq qavatiga tushganda gistamin va boshqa moddalar ajraladi — shundan aksirish, qichishish va shish boshlanadi.
Pollinozga moyillik ko‘pincha irsiy bo‘ladi: ota-onada allergiya yoki astma bo‘lsa, bolada xavf yuqoriroq. Kasallik ko‘pincha bolalik yoki yoshlikda boshlanadi, ammo kattalarda ham birinchi marta paydo bo‘lishi mumkin.
O‘zbekistonda chang mavsumlari
Chang taqvimini bilish qaysi o‘simlikka allergiyangiz borligini taxmin qilish va davolashni o‘z vaqtida boshlash uchun muhim. Aniq muddatlar har yili ob-havoga qarab bir-ikki haftaga siljiydi.
Bahor (mart–may): daraxtlar changi
Bahorgi allergiya asosan daraxtlar changidan bo‘ladi. Bu davrda terak, qayrag‘och, chinor, yong‘oq, tut, tog‘li hududlarda va shaharlarda ekilgan joylarda qayin ham changlaydi. Belgilar ko‘pincha mart oxiri — aprelda boshlanib, may oyigacha davom etadi.
Yoz boshi (may–iyul): boshoqli o‘tlar
May va iyun oylarida g‘alladoshlar — maysazor o‘tlari, yovvoyi boshoqli o‘simliklar va ekinlar changlaydi. O‘tlar changiga allergiya eng ko‘p tarqalgan pollinoz turlaridan biri.
Yoz oxiri va kuz (avgust–oktabr): shuvoq, sho‘ra, ambroziya
O‘zbekistonda kuzgi pollinozning asosiy sababchilari — shuvoq va sho‘ra, olabuta kabi sho‘radoshlar oilasiga mansub o‘simliklar. Ular cho‘l va yarim cho‘l hududlarda, yo‘l chetlari va tashlandiq yerlarda keng tarqalgan. Ularning changi kuchli allergen bo‘lib, belgilar ko‘pincha avgustda boshlanib, sovuq tushguncha davom etadi.
Ambroziya — Shimoliy Amerikadan kelib chiqqan, Markaziy Osiyoda ham asta-sekin tarqalayotgan begona o‘t. Uning changi eng kuchli allergenlardan biri hisoblanadi: bitta o‘simlik juda ko‘p chang chiqaradi va changi shamol bilan uzoq masofaga tarqaladi. Ambroziya ham yoz oxiri va kuzda changlaydi, shuning uchun uning allergiyasini shuvoq allergiyasidan faqat tekshiruv orqali ajratish mumkin.
Terak paxtasidan allergiya bo‘ladimi
Ko‘pchilik may-iyunda havoda uchib yuradigan terak paxtasini allergiyaning sababi deb hisoblaydi. Aslida paxtaning o‘zi — urug‘larni tashuvchi tolalar — juda kamdan-kam allergiya chaqiradi. Terakning o‘zi undan oldinroq, erta bahorda changlaydi. Paxta uchadigan vaqt esa boshoqli o‘tlarning changlash mavsumiga to‘g‘ri keladi, paxta tolalari esa o‘ziga o‘t changi va changni yig‘ib yuradi. Shuning uchun bu paytdagi belgilar ko‘pincha o‘tlar changiga allergiya bilan bog‘liq.
Pollinoz belgilari
- ketma-ket, xurujsimon aksirish;
- burundan suvdek tiniq ajralma oqishi;
- burun bitishi, burun bilan nafas olishning qiyinlashishi, xurrak;
- burun, tanglay va quloqlarda qichishish;
- ko‘zlarning qizarishi, qichishi, yoshlanishi va qovoqlarning shishishi (allergik kon’yunktivit);
- quruq yo‘tal, tomoqda qichishish;
- charchoq, uyqu buzilishi, diqqatning pasayishi — ayniqsa maktab o‘quvchilarida;
- ba’zan hansirash, xirillash va ko‘krak siqilishi — bu bronxial astma belgilari bo‘lishi mumkin.
Belgilar quruq, shamolli va quyoshli kunlarda, shahar tashqarisida, ayniqsa ertalabki soatlarda kuchayadi, yomg‘irdan keyin esa odatda yengillashadi. Davolanmagan pollinoz yillar o‘tib astmaga o‘tishi mumkin, shuning uchun nafas qisishi paydo bo‘lsa, allergiya va astma bog‘liqligi haqida shifokor bilan gaplashing.
Pollinozni shamollashdan qanday farqlash mumkin
- pollinoz har yili bir xil oylarda takrorlanadi, shamollash esa istalgan vaqtda bo‘ladi;
- pollinozda harorat ko‘tarilmaydi, tana og‘rimaydi;
- pollinozda ko‘z va burun qichishi xos, shamollashda kam uchraydi;
- burun ajralmasi pollinozda tiniq va suvsimon bo‘lib qoladi;
- shamollash 7–10 kunda o‘tadi, pollinoz esa chang mavsumi davomida haftalab davom etadi.
Oziq-ovqat bilan kesishgan allergiya
Ayrim changlarning oqsillari meva, sabzavot va ziravorlardagi oqsillarga o‘xshaydi. Shuning uchun pollinozi bor odamda ba’zi xom mahsulotlarni yeganda og‘iz, lab va tomoqda qichishish, achishish paydo bo‘lishi mumkin — bu og‘iz allergiya sindromi deyiladi. Ma’lum bo‘lgan bog‘liqliklar:
- qayin changi — olma, nok, gilos, olxo‘ri, shaftoli, sabzi, yong‘oq (ayniqsa o‘rmon yong‘og‘i);
- shuvoq changi — selderey, sabzi, ayrim ziravorlar (zira, kashnich, ukrop va boshqalar);
- ambroziya changi — qovun, tarvuz, banan.
Ko‘pincha bu belgilar yengil bo‘ladi va mahsulot pishirilganda kamayadi. Ammo lab va tomoq shishishi, nafas qisishi yoki butun badanga toshma tarqalsa, bu jiddiy reaksiya — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Tashxis: qaysi o‘simlikka allergiyangiz borligini qanday aniqlash mumkin
Belgilarning qaysi oylarda bo‘lishi ko‘p narsani aytadi, ammo aniq sababni allergolog aniqlaydi:
- Teri sinamalari (prik-test) — terida mayda tirnalish orqali allergenlar qo‘llanadi; natija 15–20 daqiqada ma’lum bo‘ladi. Odatda chang mavsumidan tashqarida, antigistamin dorilarni bir necha kun to‘xtatgandan keyin o‘tkaziladi;
- Qonda spesifik IgE tahlili — muayyan changlarga qarshi antitanalarni aniqlaydi; dorini to‘xtatish shart emas va istalgan vaqtda topshirish mumkin;
- astmaga shubha bo‘lsa — spirometriya (nafas funksiyasi tekshiruvi).
Qaysi o‘simlik sabab ekanini bilish ayniqsa allergen-spesifik immunoterapiya uchun muhim.
Pollinozni davolash
Pollinozni to‘liq «tuzatib» bo‘lmasa ham, to‘g‘ri tanlangan davo bilan belgilarni deyarli to‘liq nazorat qilish mumkin. Dorilar guruhlari haqida batafsil — allergiyaga qarshi dorilar maqolasida.
- Ikkinchi avlod antigistamin dorilar (setirizin, levotsetirizin, loratadin, desloratadin, feksofenadin) — aksirish, qichishish va burun oqishini kamaytiradi, uyquchanlikni deyarli chaqirmaydi;
- Burun uchun gormonal spreylar (mometazon, flutikazon va boshqalar) — burun bitishiga qarshi eng samarali dori. Ular darhol emas, bir necha kun ichida ta’sir qiladi, shuning uchun mavsum boshlanishidan 1–2 hafta oldin boshlab, butun mavsum davomida muntazam ishlatish tavsiya etiladi. To‘g‘ri qo‘llanganda ular xavfsiz;
- Burunni tuzli eritma bilan yuvish — changni yuvib tashlaydi, dorilar samarasini oshiradi, bolalar va homiladorlar uchun ham xavfsiz;
- Antiallergik ko‘z tomchilari — ko‘z qichishi va yoshlanishida;
- Tomir toraytiruvchi burun tomchilari — faqat qisqa vaqtga, ketma-ket bir necha kundan ortiq emas: uzoq ishlatilsa, burun bitishini o‘zi kuchaytiradi va «tomchiga qaramlik» paydo bo‘ladi.
Muhim: mavsumda bir martalik uzoq ta’sir qiluvchi gormonal ukollar (masalan, diprospan) bilan «bir yo‘la qutulish» usuli keng tarqalgan. Xalqaro tavsiyalar pollinozda bunday ukollarni tavsiya etmaydi: ular butun organizmga ta’sir qiladi, qand, qon bosimi, suyaklar va buyrak usti bezlari faoliyatiga zarar yetkazishi mumkin, burun spreylari esa xavfsizroq va kam samarali emas.
Allergen-spesifik immunoterapiya (ASIT)
ASIT — pollinozning sababiga ta’sir qiluvchi yagona usul. Bunda allergolog allergen dozasini asta-sekin oshirib, til ostiga tomchi yoki tabletka, yoki ukol ko‘rinishida beradi va immun tizimi changga «o‘rganadi». Davolash odatda chang mavsumidan tashqarida boshlanadi va 3–5 yil davom etadi. ASIT belgilarni va dori ehtiyojini kamaytiradi, bolalarda astma rivojlanish xavfini pasaytirishi mumkin.
Chang kunlari uchun amaliy maslahatlar
- quruq, shamolli kunlarda va ertalabki soatlarda derazalarni yopiq tuting, xonani kechqurun yoki yomg‘irdan keyin shamollating;
- tashqaridan qaytgach, dush qabul qiling, sochni yuving va kiyimni almashtiring;
- kirni hovlida emas, uy ichida quriting;
- ko‘chada quyosh ko‘zoynagi taqing — u ko‘zga chang tushishini kamaytiradi;
- avtomobilda derazalarni yopib yuring, salon filtrini o‘z vaqtida almashtiring;
- mavsumda shahar tashqarisiga, dalaga yoki tog‘ga sayohatni rejalashtirishda chang taqvimini hisobga oling;
- yomg‘ir havodagi changni yuvib tushiradi, ammo momaqaldiroq paytida chang zarralari maydalanib, astmasi bor odamlarda xurujni kuchaytirishi mumkin — bunday paytda uyda qoling.
Bolalarda pollinoz
Bolalarda pollinoz ko‘pincha «tez-tez shamollash» deb o‘ylanadi. Har bahor yoki har kuz takrorlanadigan aksirish, burun bitishi, ko‘z qichishi, kechasi xurrak otish va og‘iz ochiq uxlash — allergologga ko‘rsatish uchun asos. Bolalarga dorilar yoshga mos shaklda (sirop, tomchi) va dozada, shifokor tavsiyasi bilan beriladi.
Homiladorlikda pollinoz
Homiladorlikda burun bitishi gormonlar ta’sirida ham kuchayishi mumkin. Burunni tuzli eritma bilan yuvish xavfsiz. Antigistamin dorilar va gormonal spreylardan ayrimlarini homiladorlikda qo‘llash mumkin, ammo aniq dorini homiladorlikni kuzatayotgan shifokor tanlaydi. Tomir toraytiruvchi tomchilarni o‘zboshimchalik bilan ishlatmang.
Xulosa
Pollinoz — o‘simliklar changiga allergiya bo‘lib, O‘zbekistonda bahorda daraxtlar, yoz boshida boshoqli o‘tlar, yoz oxiri va kuzda shuvoq, sho‘ra va ambroziya changlaganda kuchayadi. Terak paxtasining o‘zi kamdan-kam aybdor bo‘ladi. Burun uchun gormonal spreylar va zamonaviy antigistaminlarni mavsumdan oldin boshlash, chang kunlarida oddiy ehtiyot choralari va zarur bo‘lsa ASIT belgilarni ishonchli nazorat qiladi.
Maqolada tilga olingan dorilar: Diprospan suspenziya, Loratadin tabletka, Zodak tomchi.
Ko‘p beriladigan savollar
Terak paxtasidan allergiya bo‘ladimi?
Kamdan-kam. Terak paxtasi urug‘ tolalari bo‘lib, kuchli allergen emas. U uchadigan may-iyun oylari boshoqli o‘tlarning changlash davriga to‘g‘ri keladi, paxta esa o‘t changini o‘ziga yig‘ib yuradi. Shuning uchun bu paytdagi allergiya ko‘pincha o‘tlar changi bilan bog‘liq.
Bahorgi allergiya qachon boshlanadi?
O‘zbekistonda daraxtlar odatda mart oxiri — aprelda changlay boshlaydi, shuning uchun bahorgi pollinoz belgilari shu davrda paydo bo‘ladi va may oyigacha davom etadi. Iliq qishdan keyin mavsum ertaroq boshlanishi mumkin.
Pollinoz butunlay davolanadimi?
Dorilar belgilarni nazorat qiladi, ammo allergiyaning o‘zini yo‘qotmaydi. Sababga ta’sir qiluvchi yagona usul — allergen-spesifik immunoterapiya: u ko‘p bemorlarda belgilarni uzoq muddatga sezilarli kamaytiradi.
Pollinoz uchun qanday tahlil topshiriladi?
Allergolog teri sinamalarini (prik-test) yoki qonda muayyan changlarga qarshi spesifik IgE tahlilini buyuradi. Teri sinamalari odatda mavsumdan tashqarida o‘tkaziladi.
Allergiya ukoli qilish mumkinmi?
Bir martalik uzoq ta’sirli gormonal ukollar pollinozda tavsiya etilmaydi, chunki ular butun organizmga nojo‘ya ta’sir qiladi. Burun uchun gormonal spreylar xavfsizroq. «Allergiya ukoli» deganda allergolog o‘tkazadigan ASIT nazarda tutilsa, bu boshqa, samarali va tavsiya etiladigan usul.







