Ertalab ketma-ket o‘n marta aksirish, burundan suvdek oqayotgan suyuqlik, burun va tanglayning qichishi, kechasi bitib qolgan burun — agar bu holat har yili bir xil oylarda yoki deyarli butun yil takrorlansa, ko‘pincha gap allergik rinit haqida boradi. Bu dunyodagi eng keng tarqalgan allergik kasalliklardan biri: turli ma’lumotlarga ko‘ra, kattalarning 10–30 foizi va bolalarning 40 foizgacha qismida uchraydi.
Ko‘pchilik uni «oddiy tumov» deb o‘ylaydi va yillab tomir toraytiruvchi tomchilar bilan yuradi, holbuki e’tiborsiz qolgan rinit uyquni buzadi va astmaga olib kelishi mumkin. Quyida allergik rinit turlari, belgilari, tekshiruvlar va zamonaviy xalqaro tavsiyalarga (ARIA, WAO) asoslangan davolash usullarini ko‘rib chiqamiz.
Allergik rinit nima
Allergik rinit — burun shilliq qavatining allergenlarga javoban yallig‘lanishi. Allergiyaga moyil odamda immun tizimi zararsiz zarralarni — gulchang, uy changi, hayvon junidagi oqsillarni — «dushman» deb qabul qiladi va ularga qarshi IgE antitanalarini ishlab chiqaradi. Keyingi uchrashuvda burun shilliq qavatidagi semiz hujayralardan gistamin va boshqa yallig‘lanish moddalari ajraladi. Natijada bir necha daqiqa ichida aksirish, qichishish va suvsimon ajralma boshlanadi, bir necha soatdan keyin esa shish kuchayib, burun bitadi.
Allergik rinit allergiyaning bir ko‘rinishi. Allergiya turlari, sabablari va umumiy tamoyillari haqida allergiya haqidagi asosiy maqolamizda batafsil yozganmiz. Moyillik ko‘pincha irsiy bo‘ladi: ota-onadan birida allergiya, ekzema yoki astma bo‘lsa, bolada xavf ancha yuqori.
Mavsumiy va yil bo‘yi davom etadigan allergik rinit
Mavsumiy rinit (pollinoz)
Mavsumiy rinit o‘simliklar gulchangiga allergiya bilan bog‘liq va har yili taxminan bir xil vaqtda boshlanadi. O‘zbekistonda chang mavsumi uch to‘lqindan iborat:
- bahor (mart–may) — daraxtlar: terak, qayrag‘och, chinor, yong‘oq, tut, shaharlarda qayin;
- yoz boshi (may–iyul) — boshoqli o‘tlar: maysazor o‘tlari, yovvoyi g‘alladoshlar;
- yoz oxiri va kuz (avgust–oktabr) — begona o‘tlar: shuvoq, sho‘ra, olabuta va tobora tarqalayotgan ambroziya. Bu davrdagi rinit ko‘pincha eng og‘ir kechadi.
Yil bo‘yi davom etadigan rinit
Agar burun deyarli doim bitib yursa, ayniqsa uyda, kechasi va ertalab, sababi ichki muhit allergenlari bo‘lishi mumkin:
- uy changi kanalari — ko‘zga ko‘rinmaydigan mikroskopik jonzotlar, ular yostiq, ko‘rpa-to‘shak, gilam va yumshoq mebelda yashaydi;
- uy hayvonlari — mushuk va itning teri po‘stlog‘i, so‘lagi va siydigidagi oqsillar (allergen jun emas, aynan shu oqsillar);
- mog‘or zamburug‘lari — nam xonalar, hammom, yerto‘la, devordagi qora dog‘lar;
Allergik rinit belgilari
- ketma-ket, «seriyali» aksirish, ayniqsa ertalab;
- burundan tiniq, suvsimon ajralma oqishi;
- burun bitishi, og‘iz bilan nafas olish, xurrak;
- burun, tanglay, tomoq va quloq ichida qichishish;
- ko‘zlar qizarishi, qichishi va yoshlanishi — bu allergik kon’yunktivit, u rinit bilan tez-tez birga keladi (batafsil: ko‘z allergiyasi);
- hid bilishning pasayishi, holsizlik, yomon uyqu, diqqatning tarqalishi.
Bolalarda o‘ziga xos belgilar ham bor: ko‘z ostidagi qoramtir halqalar, burunni kaft bilan yuqoriga ishqalash («allergik salom») va shu sababli burun ustida ko‘ndalang burishiq, doim ochiq og‘iz.
Allergik rinit va shamollash: qanday farqlash mumkin
Allergik rinit ko‘pincha virusli tumov bilan adashtiriladi. Quyidagi farqlar yordam beradi:
- isitma — shamollashda ko‘pincha bo‘ladi, allergik rinitda bo‘lmaydi;
- davomiyligi — shamollash 7–10 kunda o‘tadi, allergik rinit haftalar va oylab davom etadi;
- ajralma — allergiyada tiniq va suvsimon, shamollashda bir necha kundan keyin quyuqlashadi;
- qichishish — burun va ko‘z qichishi allergiyaga xos, shamollashda kam uchraydi;
- tomoq og‘rig‘i va tana og‘rig‘i — ko‘proq virus infeksiyasiga xos;
- takrorlanishi — har yili bir xil oyda yoki muayyan joyda (masalan, mushukli uyda) boshlansa, bu allergiyadir.
Burun bitishining boshqa sabablari — sinusit, burun to‘sig‘i qiyshiqligi, poliplar — haqida burun bitishi maqolamizda o‘qishingiz mumkin.
Tashxis: qanday tekshiruvlar qilinadi
Tashxis avvalo shikoyat va kasallik tarixiga asoslanadi: belgilar qachon, qayerda va nimadan keyin kuchayadi. Shifokor (LOR yoki allergolog) burunni ko‘zdan kechiradi — allergiyada shilliq qavat oqargan, ko‘kimtir va shishgan bo‘ladi. Aniq allergenni bilish uchun quyidagi tekshiruvlar qo‘llanadi:
- teri skarifikatsion (prik) testi — bilak terisiga allergen tomchilari tomiziladi va igna bilan yengil tirnaladi, 15–20 daqiqadan keyin qizarish va do‘mboqcha o‘lchanadi. Tez, ishonchli va arzon usul; test oldidan bir necha kun antigistamin ichmaslik kerak, buni shifokor aytadi;
- qonda spetsifik IgE — muayyan allergenlarga (kana, mushuk, o‘tlar, shuvoq, ambroziya va boshqalar) qarshi antitanalar aniqlanadi. Teri testi qilib bo‘lmaganda (ekzema, dori ichish zarurati) qulay;
- umumiy IgE — faqat yordamchi ko‘rsatkich: u normal bo‘lsa ham allergiya bo‘lishi mumkin;
Allergik rinitni davolash
Davolashning maqsadi — belgilarni to‘liq nazorat qilish va odamga normal uxlash, ishlash, sport bilan shug‘ullanish imkonini berish. Davolash bosqichma-bosqich tanlanadi, quyida asosiy guruhlar keltirilgan. Aniq dori va uning qabul qilish tartibini shifokor yoki farmatsevt bilan kelishing.
Allergen bilan aloqani kamaytirish
- chang mavsumida derazalarni ertalab va shamolli kunlarda yopiq tuting, mashinada havo filtrlarini yoqing;
- ko‘chadan kelgach yuzingizni yuving, kiyimni almashtiring, kechqurun sochni yuvib yoting;
- kanaga allergiyada — choyshablarni haftada bir marta issiq suvda yuving, kanadan himoyalovchi g‘iloflardan foydalaning, yotoqxonadagi gilam va yumshoq o‘yinchoqlarni kamaytiring;
- mog‘orga — namlikni pasaytiring, xonani tez-tez shamollating, mog‘or dog‘larini tozalang;
- uy hayvoniga allergiyada uni hech bo‘lmaganda yotoqxonaga kiritmang.
Tuzli eritma bilan burunni yuvish
Izotonik yoki dengiz suvi asosidagi tuzli eritmalar bilan burunni yuvish allergen va shilimshiqni mexanik ravishda olib tashlaydi, boshqa dorilar samarasini oshiradi. Bu xavfsiz usul, bolalar va homiladorlarga ham mos.
Gormonli burun spreylari — birinchi tanlov
Xalqaro tavsiyalarga ko‘ra, o‘rta va og‘ir, shuningdek doimiy allergik rinitda gormonli (kortikosteroid) burun spreylari eng samarali vositalardir. Ular faqat burunda ta’sir qiladi va qonga juda kam so‘riladi, shuning uchun tavsiya etilgan me’yorda uzoq ishlatilganda ham xavfsiz hisoblanadi, bolalarda ham qo‘llanadi. Bu dorilar bitishni, aksirishni, oqishni va qichishni kamaytiradi.
Ular darhol emas, bir necha kun ichida to‘liq ta’sir ko‘rsatadi, shuning uchun har kuni muntazam ishlatish kerak. Mavsumiy rinitda spreyni chang mavsumi boshlanishidan 1–2 hafta oldin boshlash yaxshi natija beradi.
Antigistamin dorilar
Ikkinchi avlod antigistaminlari (tabletka, sirop yoki burun spreyi ko‘rinishida) aksirish, qichishish va oqishni yaxshi kamaytiradi, ammo burun bitishiga kamroq ta’sir qiladi. Ular yengil rinitda yoki zarurat bo‘lganda ishlatiladi. Eski, birinchi avlod dorilari kuchli uyquchanlik chaqiradi, diqqatni susaytiradi va haydovchilar hamda o‘quvchilar uchun mos emas. Turli guruhlar va ularni tanlash haqida allergiyaga qarshi dorilar maqolasida batafsil yozganmiz.
Belgilar kuchli bo‘lsa, shifokor gormon va antigistamin birikmasidan iborat burun spreyini tavsiya qilishi mumkin.
Nega tomir toraytiruvchi tomchilar davo emas
Tomir toraytiruvchi (dekongestant) tomchi va spreylar burunni bir necha daqiqada ochadi, lekin allergik yallig‘lanishga umuman ta’sir qilmaydi. Ularni 5–7 kundan ortiq ishlatganda burun shilliq qavati dorisiz ishlay olmay qoladi: ta’sir qisqaradi, burun tobora ko‘p bitadi, odam esa tomchini tez-tez tomizadi. Bu holat dori sababli rinit deb ataladi va undan qutulish qiyin. Shuning uchun dekongestantlar faqat qisqa muddat, masalan uxlashga xalaqit beradigan kuchli bitishda, gormonli sprey ta’sir qila boshlaguncha ishlatilishi mumkin. Kichik bolalarda ular alohida xavfli.
Allergen-spetsifik immunoterapiya
Immunoterapiya — allergik rinitning sababiga ta’sir qiladigan yagona usul. Bemorga allergen (masalan, kana yoki o‘t changi ekstrakti) oz miqdordan boshlab, asta-sekin oshirib, teri ostiga ukol ko‘rinishida yoki til ostiga tabletka va tomchi ko‘rinishida beriladi. Natijada immun tizimi bu allergenga «ko‘nikadi». Davolash odatda 3–5 yil davom etadi, ammo samarasi tugaganidan keyin ham yillar saqlanadi, astma rivojlanish xavfini kamaytiradi va dori ehtiyojini pasaytiradi.
Immunoterapiya aniq allergen isbotlanganda va oddiy dorilar yetarli yordam bermaganda tavsiya etiladi. Uni faqat allergolog boshlaydi, ukollar esa shifokor nazoratida qilinadi.
Allergik rinit va astma
Burun va bronxlar — yagona nafas yo‘lining ikki qismi, shuning uchun allergik rinit va astma ko‘pincha birga keladi. Allergik rinitli odamlarning taxminan har to‘rtinchi-uchinchisida astma ham bo‘ladi, astmali bemorlarning esa ko‘pchiligida rinit bor. Davolanmagan rinit astmani og‘irlashtiradi, rinitni yaxshi nazorat qilish esa astma xurujlarini kamaytiradi.
Agar rinit bilan birga yo‘tal (ayniqsa kechasi), ko‘krakda xirillash, nafas qisishi yoki jismoniy zo‘riqishda havo yetishmasligi bo‘lsa, albatta tekshiruvdan o‘ting. Astma haqidagi maqolamizda uning belgilari va davolanishi haqida o‘qing.
Bolalar va homiladorlarda
Bolalarda davolanmagan rinit uyqu, o‘qish va diqqatga ta’sir qiladi; ular uchun gormonli spreylar va antigistaminlarning yoshga mos shakllarini pediatr yoki allergolog tanlaydi. Homiladorlikda burun bitishi gormonlar ta’sirida kuchayadi: avvalo tuzli eritma va allergendan saqlanish qo‘llanadi, har qanday dori esa faqat shifokor bilan kelishiladi.
Xulosa
Allergik rinit — «oddiy tumov» emas, balki uzoq davom etadigan allergik yallig‘lanish. O‘zbekistonda u bahorda daraxtlar, yozda o‘tlar, yoz oxirida shuvoq va ambroziya changi yoki yil bo‘yi uy changi kanalari, hayvonlar va mog‘or bilan bog‘liq bo‘ladi. Tashxisni teri testi yoki spetsifik IgE tahlili aniqlaydi. Asosiy davo — muntazam ishlatiladigan gormonli burun spreylari, zarur bo‘lganda antigistaminlar va tuzli eritma bilan yuvish; tomir toraytiruvchi tomchilar esa davo emas. Sababga ta’sir qilish uchun immunoterapiya mavjud. Rinitni nazorat qilish astma xavfini ham kamaytiradi.
Mavzuga yaqin maqolalar: Allergik kasalliklarda parhez.
Ko‘p beriladigan savollar
Allergik rinit nima?
Bu burun shilliq qavatining gulchang, uy changi, hayvon oqsillari yoki mog‘or kabi allergenlarga javoban yallig‘lanishi. U aksirish, suvsimon oqish, burun bitishi va qichishish bilan namoyon bo‘ladi va yuqumli emas.
Allergik rinitni uy sharoitida davolash mumkinmi?
Uyda allergen bilan aloqani kamaytirish (choyshablarni issiq suvda yuvish, xonani namlikdan saqlash, chang kunlari derazani yopish) va burunni tuzli eritma bilan yuvish yaxshi yordam beradi. Ammo yallig‘lanishni nazorat qilish uchun odatda dori kerak bo‘ladi. Xalq vositalari, ayniqsa burunga piyoz, sarimsoq yoki o‘simlik sharbatlarini tomizish, shilliq qavatni kuydirib, allergiyani kuchaytirishi mumkin.
Allergik rinit uchun qanday dorilar ishlatiladi?
Asosiy guruhlar — gormonli burun spreylari (birinchi tanlov), ikkinchi avlod antigistaminlari (tabletka yoki burun spreyi), ularning kombinatsiyalari va tuzli eritmalar. Og‘ir holatlarda allergolog immunoterapiyani tavsiya qiladi. Aniq dori va qabul tartibini shifokor tanlaydi.
Allergik rinitda qaysi burun spreyi yaxshiroq?
Eng samaralisi — gormonli (kortikosteroid) burun spreylari: ular yallig‘lanishning o‘ziga ta’sir qiladi, lekin bir necha kun muntazam ishlatishni talab qiladi. Tomir toraytiruvchi spreylar faqat vaqtincha yengillik beradi va 5–7 kundan ortiq ishlatilmasligi kerak.
Allergik rinitning dermani bormi, u butunlay o‘tadimi?
Dorilar belgilarni to‘liq nazorat qila oladi, lekin to‘xtatilganda allergen ta’sirida ular qaytishi mumkin. Kasallik sababiga ta’sir qiluvchi yagona usul — allergen-spetsifik immunoterapiya: 3–5 yillik kursdan keyin ko‘p bemorlarda belgilar uzoq vaqt sezilarli kamayadi.







