Zaxm, tibbiyotda sifilis deb ataladigan kasallik, ko‘pchilikda qo‘rquv va uyat tuyg‘usini uyg‘otadi. Aslida bu oddiy bakterial infeksiya: uni aniqlash oson, penitsillin bilan esa to‘liq davolash mumkin. Muammo shundaki, u ko‘pincha yengil yoki sezilmaydigan belgilar bilan boshlanadi, odam tekshirilmaydi, infeksiya esa yillar davomida yurak, asab tizimi va boshqa a’zolarni zararlashi mumkin.
Bu maqolada sifilis nima, qanday yuqadi, bosqichlar bo‘yicha qanday belgilar beradi, tahlillarni qanday tushunish kerak va nima uchun homiladorlikda skrining muhim ekanini xotirjam, tibbiy faktlarga tayanib tushuntiramiz. Maqola umumiy ma’lumot beradi va shifokor ko‘rigini almashtirmaydi.
Zaxm (sifilis) nima
Sifilis — Treponema pallidum (oq treponema) spiroxetasi qo‘zg‘atadigan surunkali yuqumli kasallik. O‘zbek tilida uni «zaxm» deb ham atashadi. Bakteriya teri va shilliq qavatning mayda jarohatlari orqali kiradi, qon va limfa bilan butun tanaga tarqaladi. Kasallik to‘lqinsimon kechadi: faol davrlar yashirin (latent) davrlar bilan almashinadi.
Sifilis ko‘p yillardan beri o‘rganilgan, uni tashxislash va davolash usullari puxta ishlab chiqilgan. Erta aniqlansa, davo qisqa va samarali; kech aniqlansa, ba’zi zararlanishlarni to‘liq tiklab bo‘lmaydi. Shuning uchun tekshiruvdan uyalish emas, uni o‘z vaqtida o‘tish muhim.
Zaxm qanday yuqadi
Sifilis asosan quyidagi yo‘llar bilan yuqadi:
- Jinsiy yo‘l bilan — vaginal, anal va oral jinsiy aloqa paytida, kasallikning faol bosqichidagi yara yoki toshma bilan teri yoki shilliq qavat tegishi orqali. Prezervativ xavfni kamaytiradi, lekin to‘liq himoya bermaydi, chunki yara prezervativ qoplamagan joyda bo‘lishi mumkin;
- Onadan bolaga — homiladorlik paytida yo‘ldosh orqali yoki tug‘ish paytida; bu tug‘ma sifilisga olib keladi;
- Qon orqali — hozirda donor qoni majburiy tekshirilgani uchun juda kam, ammo umumiy shprits ishlatilganda xavf bor.
Sifilis maishiy yo‘l bilan — umumiy idish, hammom, hojatxona, qo‘l berib ko‘rishish yoki quchoqlashish orqali odatda yuqmaydi. Kasallik faqat boshlang‘ich va ikkilamchi bosqichlarda, ya’ni ochiq yara yoki toshma mavjud bo‘lganda yuqumli hisoblanadi. Boshqa jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar haqida tanosil kasalliklari maqolamizda yozganmiz; ularning ko‘pi bir vaqtda uchrashi mumkin, masalan, gonoreya, xlamidioz yoki genital gerpes.
Zaxm belgilari bosqichlar bo‘yicha
Kasallik bosqichma-bosqich rivojlanadi. Ba’zi odamlarda belgilar juda yengil bo‘lgani uchun e’tibor berilmaydi, shuning uchun jinsiy aloqadan keyin shubha tug‘ilsa, belgilarsiz ham tekshirilish kerak. Sifilis erkak va ayollarda deyarli bir xil belgilar beradi, farq faqat yaraning joylashuvida: ayollarda u ko‘pincha bachadon bo‘yni yoki qin ichida joylashgani uchun sezilmay qolishi mumkin.
Birlamchi sifilis
Zararlangandan o‘rtacha 2–3 hafta (10 kundan 90 kungacha) o‘tgach, bakteriya kirgan joyda og‘riqsiz yara (qattiq shankr) paydo bo‘ladi. Odatda u bitta, yumaloq, tekis chetli, tubi toza va og‘riqsiz bo‘ladi. Yara jinsiy a’zolarda, og‘iz, lab, tilda yoki orqa chiqaruv teshigi yaqinida chiqishi mumkin. Atrofdagi limfa tugunlari kattalashadi, ular ham og‘riqsiz. Davo qilinmasa ham, yara 3–6 haftada o‘z-o‘zidan bitadi — bu kasallik o‘tib ketganini anglatmaydi, bakteriya tanada qolib, keyingi bosqichga o‘tadi.
Ikkilamchi sifilis
Yara paydo bo‘lganidan 4–10 hafta o‘tgach, kasallik butun tanaga tarqaladi. Eng xarakterli belgi — tananing ko‘p qismidagi toshma, odatda qichimaydigan, pushti yoki qizil-jigarrang dog‘lar. Muhim belgi: toshma kaftlar va oyoq tagida ham chiqadi. Qo‘shimcha belgilar:
- isitma, holsizlik, bo‘g‘riqish, mushak og‘rig‘i;
- bo‘yin, qo‘ltiq va chov limfa tugunlarining kattalashishi;
- soch va qoshlarning dog‘-dog‘ to‘kilishi;
- og‘iz va jinsiy a’zolar shilliq qavatida oqish-kulrang pardalar, shuningdek chov sohasida yumshoq o‘simtalar.
Bu bosqichda toshma boshqa kasalliklarga, masalan, allergiya, dori toshmasi yoki virusli infeksiyaga o‘xshashi mumkin, shuning uchun «ko‘p yuzli kasallik» deb ham atalgan. Ikkilamchi bosqichdagi toshma ham davosiz o‘tib ketadi, ammo infeksiya yashirin davrga o‘tadi.
Yashirin (latent) sifilis
Yashirin davrda hech qanday belgi bo‘lmaydi, kasallik faqat qon tahlilida aniqlanadi. Infeksiyadan keyingi dastlabki bir yil ichidagi yashirin davr «erta», undan keyingisi «kech» deb ataladi. Aynan shu sababli sifilis «jimjit» infeksiya hisoblanadi. Kech yashirin davrda yuqumlilik kamayadi, lekin davolash baribir kerak.
Uchlamchi sifilis va neyrosifilis
Davolanmagan holatlarning bir qismida yillar yoki o‘nlab yillar o‘tgach, og‘ir asoratlar rivojlanadi: teri va suyaklarda gummalar (yumshoq tugunlar), yurak va aorta zararlanishi (aorta kengayishi, qopqoq yetishmovchiligi). Neyrosifilis — asab tizimining zararlanishi — kasallikning istalgan bosqichida uchrashi mumkin. U bosh og‘rig‘i, ko‘rish va eshitishning buzilishi, shaxs va xotira o‘zgarishlari, yurishning buzilishi bilan namoyon bo‘ladi. Bunday asoratlar zamonaviy davo bilan juda kam uchraydi, chunki kasallik ertaroq aniqlanadi.
Zaxmga qon tahlili
Sifilisni aniqlashning asosiy usuli — qon tahlili. Odatda ikki turdagi testlar birga qo‘llanadi, chunki biri ikkinchisini tasdiqlaydi.
Notreponema testlari
RW (Vasserman reaksiyasi), RPR, VDRL — bu testlar qonda yallig‘lanish va to‘qima zararlanishiga javoban hosil bo‘ladigan antitanachalarni aniqlaydi. Ular kasallik faolligini baholash va davo samarasini kuzatish uchun qulay: davodan keyin titr kamayadi. RW ko‘pincha skrining sifatida ishlatiladi. Nuqsoni — ular boshqa holatlarda ham noto‘g‘ri musbat bo‘lishi mumkin.
Treponema testlari
TPHA/TPPA, IFA (ELISA), FTA-ABS — bevosita Treponema pallidumga qarshi antitanachalarni aniqlaydi, shuning uchun aniqroq. Ular davodan keyin ham ko‘p yillar, ba’zan umr bo‘yi musbat qolishi mumkin; bu davo samarasiz degani emas, tanada «iz» qolganini bildiradi.
Noto‘g‘ri musbat natijalar
RW yoki RPR musbat chiqsa, lekin treponema testi manfiy bo‘lsa, bu noto‘g‘ri musbat natija bo‘lishi mumkin. Sabablari: homiladorlik, avtoimmun kasalliklar (qizil yugurik, antifosfolipid sindromi), ba’zi virusli va bakterial infeksiyalar, qariyalikda, emlashdan keyin, surunkali jigar kasalliklari. Shuning uchun bitta musbat tahlil asosida tashxis qo‘yilmaydi: shifokor ikkinchi, aniqroq testni buyuradi. Shuningdek, infeksiyadan keyingi dastlabki 2–4 haftada tahlil hali manfiy bo‘lishi mumkin, shubha bo‘lsa, takroran tekshirish kerak.
Tahlilni dermatovenerologiya dispanserlarida, ko‘plab davlat va xususiy laboratoriyalarda topshirish mumkin. Dispanserlarda tekshiruv va davolash bepul va anonim bo‘lishi mumkin; qaysi xizmatlar bepul ekanini aniq joyda so‘rab bilib oling. Tahlil natijasi sizni yoki sherigingizni «ayblash» uchun emas, davolash uchun kerak.
Zaxmni davolash
Sifilisni davolashning asosiy dorisi — penitsillin guruhidagi antibiotiklar. Bakteriya penitsillinga hozirgacha sezgirligini saqlab qolgan. Penitsillinga allergiya bo‘lsa, shifokor boshqa guruh antibiotiklarini tanlaydi; homiladorlarda esa muqobil dori bilan davolash samarasi kam, shuning uchun ba’zan penitsillinga desensibilizatsiya o‘tkaziladi. Dori turi, miqdori va davolash muddatini faqat shifokor kasallik bosqichiga qarab belgilaydi; uyda o‘zboshimchalik bilan antibiotik ichish yoki «tavsiya qilingan» dorini olish xavfli, chunki infeksiya yashirinib qolishi va tashxis qiyinlashishi mumkin.
Davolash paytida va undan keyin quyidagilar muhim:
- davo tugaguncha jinsiy aloqadan saqlanish;
- sherik(lar)ni xabardor qilish va ularni ham tekshirish va zarur bo‘lsa davolash;
- davodan keyin nazorat tahlillari (odatda 3, 6, 12 oyda) — notreponema test titri kamayishi kutiladi;
- boshqa infeksiyalarni, jumladan OIV va gepatitlarni ham tekshirish.
Davolash boshlanganda ba’zi odamlarda bir necha soat ichida isitma, sovuq qotish va toshma kuchayishi mumkin (Yarish–Gerksgeymer reaksiyasi) — bu o‘tkinchi va kutilgan holat, lekin shifokorga xabar bering.
Sherikni xabardor qilish
Bu eng og‘ir, lekin eng muhim qadam. So‘nggi oylarda jinsiy aloqada bo‘lgan sheriklar tekshirilishi va ko‘pincha profilaktik davolanishi kerak, aks holda ular kasallikni qaytadan yuqtirishi mumkin. Shifokor bu suhbatni qanday qurish bo‘yicha maslahat beradi, ko‘plab dispanserlar sherikni anonim chaqirish xizmatini taklif qiladi. Uretrit kabi boshqa infeksiyalar belgilari bor bo‘lsa, uretrit maqolasiga ham qarang.
Zaxm va homiladorlik
Homiladorlikda sifilis xavfli, chunki bakteriya yo‘ldosh orqali bolaga o‘tadi. Davolanmagan onalarda homila tushishi, o‘lik tug‘ilish, muddatidan oldin tug‘ruq va tug‘ma sifilis xavfi yuqori. Tug‘ma sifilisda chaqaloqda teri toshmasi, burun bitishi, jigar va taloq kattalashishi, suyak, ko‘z va eshitish zararlanishi kuzatilishi mumkin. Lekin onaning kasalligi homiladorlikning boshida aniqlanib, o‘z vaqtida penitsillin bilan davolansa, bolaning sog‘lom tug‘ilish ehtimoli juda yuqori.
Shuning uchun homiladorlarni skrining qilish xalqaro tavsiyalarning ajralmas qismi: sifilisga tahlil homiladorlikning birinchi hafta-oylarida topshiriladi, xavf yuqori bo‘lsa, uchinchi trimestrda va tug‘ruq oldidan takrorlanadi. Rejalashtirilayotgan homiladorlikda ham, avval tekshiruvdan o‘tish tavsiya etiladi. Homiladorlik jarayoni haqida batafsil homiladorlik maqolasida yozganmiz. Agar tahlilingiz musbat bo‘lsa, vahima qilmang: ko‘p hollarda to‘g‘ri davo bilan chaqaloq sog‘lom tug‘iladi, asosiysi, kechiktirmaslik.
Oldini olish
- jinsiy aloqada prezervativdan doimiy foydalanish va sheriklar sonini cheklash;
- yangi sherik bilan aloqadan oldin va xavf bo‘lsa, muntazam tekshiruvdan o‘tish;
- tashqi jinsiy a’zolarda yara yoki toshma bo‘lsa, aloqadan saqlanish va shifokorga ko‘rinish;
- homiladorlikda skrining tahlillarini o‘tkazib yubormaslik.
Xulosa
Zaxm (sifilis) — Treponema pallidum qo‘zg‘atadigan, jinsiy yo‘l bilan va onadan bolaga yuqadigan infeksiya bo‘lib, birlamchi og‘riqsiz yara, ikkilamchi toshma, yashirin davr va kech asoratlar bosqichlaridan o‘tadi. Aniqlash uchun notreponema (RW, RPR) va treponema (TPHA, IFA) testlari birga qo‘llanadi, davosi — penitsillin guruhidagi antibiotiklar. Erta tashxis, sherikni xabardor qilish va homiladorlikda skrining kasallikni to‘liq nazorat qilish va bolani himoya qilish imkonini beradi. Shubha bo‘lsa, uyalmasdan tekshiruvdan o‘ting.
Ko‘p beriladigan savollar
Sifilis belgilari qanday boshlanadi?
Odatda jinsiy a’zolarda yoki og‘izda og‘riqsiz yumaloq yara paydo bo‘lishi bilan, uni odamlar ko‘pincha sezmaydi. Keyin, bir necha haftadan so‘ng, kaftlar va oyoq tagida ham chiqadigan qichimaydigan toshma qo‘shiladi.
Sifilisga qon tahlili qanday topshiriladi?
Qon venadan olinadi, ovqatlanish shart emas, lekin ertalab topshirgan afzal. Odatda RW yoki RPR skrining testi va treponema testi (TPHA, IFA) birga qo‘llanadi. Tahlilni dispanserda yoki laboratoriyada topshirish mumkin.
Sifilis ayollarda va erkaklarda qanday namoyon bo‘ladi?
Belgilar bir xil: yara, keyin toshma, limfa tugunlari kattalashishi. Ayollarda yara qin ichida yoki bachadon bo‘ynida joylashsa, sezilmay qolishi mumkin; erkaklarda u odatda jinsiy a’zolarda ko‘rinadi.
Sifilis to‘liq davolanadimi?
Ha, erta bosqichlarda penitsillin bilan to‘liq davolash mumkin. Kech bosqichda davo infeksiyani to‘xtatadi, lekin allaqachon bo‘lgan ba’zi zararlanishlar tiklanmasligi mumkin. Davodan keyin nazorat tahlillari zarur.
Homiladorlikda sifilis bolaga o‘tadimi?
Davolanmasa, ha, yo‘ldosh orqali o‘tishi mumkin. Ammo homiladorlikning boshida tahlil topshirilib, penitsillin bilan o‘z vaqtida davolansa, bolani zararlanishdan ko‘pincha himoya qilish mumkin.







