Qishda tashqariga chiqqaningizda yoki muzlatgichdan biror narsa olganingizda barmoqlaringiz birdan oppoq bo‘lib, uvishib, keyin ko‘karib ketadimi? Isinganda esa ular qizarib, achishib, zirqiraydimi? Bu shunchaki «qo‘llarim sovuqqa chidamsiz» degani emas — ehtimol, Reyno sindromi (Reyno fenomeni). U aholining taxminan 3–5 foizida uchraydi, ayollarda erkaklarga qaraganda ko‘proq.
Ko‘pchilik odamlarda Reyno bezarar bo‘lib, faqat noqulaylik tug‘diradi. Ammo ba’zan u biriktiruvchi to‘qimaning jiddiy kasalliklaridan birinchi darak bo‘lishi mumkin. Ushbu maqolada Reyno sindromining belgilari, turlari, tekshiruvlari va qishda o‘zingizni qanday himoya qilish haqida so‘zlaymiz. Oxirida sovuqqa bog‘liq boshqa holat — sovuq allergiyasi haqida ham to‘xtalamiz.
Reyno sindromi nima
Reyno sindromi — sovuq yoki emotsional stressga javoban barmoqlarning mayda arteriyalari haddan tashqari kuchli torayishi (spazmi). Qon oqimi vaqtincha deyarli to‘xtaydi, so‘ng qayta tiklanadi. Ko‘pincha qo‘l barmoqlari, ba’zan oyoq barmoqlari, kamroq burun uchi, quloqlar, lablar zararlanadi.
Belgilar: uch rang bosqichi
Reyno xurujining eng xarakterli belgisi — barmoq rangining aniq chegarali o‘zgarishi:
- Oq bosqich — arteriyalar spazmidan barmoq oqaradi, uvishadi, sezgisi kamayadi;
- Ko‘k bosqich — to‘qimada kislorod yetishmaydi, barmoq ko‘kimtir-binafsharang tusga kiradi, sovuq bo‘ladi;
- Qizil bosqich — isinganda qon qayta oqib keladi, barmoq qizaradi, achishadi, zirqiraydi, shishishi mumkin.
Har doim ham uchala bosqich bo‘lavermaydi: ba’zilarda faqat oqarish yoki faqat ko‘karish kuzatiladi. Xuruj bir necha daqiqadan bir soatgacha davom etadi. Oddiy sovuqdan farqi — rang o‘zgarishi barmoqning bir qismida aniq chegara bilan bo‘lishi.
Birlamchi va ikkilamchi Reyno
Birlamchi Reyno (Reyno kasalligi)
Bu eng ko‘p uchraydigan turi — barcha holatlarning taxminan 80–90 foizi. U odatda 15–30 yoshda, ko‘pincha yosh ayollarda boshlanadi, ikki qo‘lda simmetrik bo‘ladi, barmoqlarda yara qoldirmaydi, tekshiruvlarda boshqa kasallik topilmaydi. Ba’zan oilaviy moyillik bo‘ladi. Birlamchi Reyno jiddiy asoratga olib kelmaydi.
Ikkilamchi Reyno
Bu holda Reyno boshqa kasallik yoki omil oqibatida yuzaga keladi va odatda og‘irroq kechadi. Asosiy sabablari:
- sklerodermiya (tizimli skleroz) — bu bemorlarning deyarli barchasida Reyno bo‘ladi va ko‘pincha kasallikning birinchi belgisi hisoblanadi;
- tizimli qizil yugurik (lyupus), Shegren sindromi, revmatoid artrit, dermatomiozit;
- tebranuvchi asboblar bilan uzoq ishlash — perforator, otbo‘yqich, motorli arra («tebranish kasalligi»);
- chekish — tomirlarni toraytiradi va tomir devorini shikastlaydi;
- ba’zi dorilar — beta-blokatorlar, migrenga qarshi ayrim dorilar, ba’zi kimyoterapiya va burun bitishiga qarshi tomir toraytiruvchi vositalar;
- qon kasalliklari (krioglobulinemiya), gipotireoz, tomirlarning aterosklerozi.
Ikkilamchi Reynoga quyidagilar shubha tug‘diradi: 30–40 yoshdan keyin boshlanishi, faqat bir qo‘lda bo‘lishi, kuchli og‘riq, barmoq uchlarida yara va chuqurchalar, bo‘g‘imlar og‘rig‘i, teri qalinlashishi, toshma, yutish qiyinlashishi, sababsiz holsizlik.
Reyno sindromi qanday tekshiriladi
Tashxis ko‘pincha bemorning hikoyasiga va xuruj paytidagi rasmlarga asoslanadi — shuning uchun telefoningizga barmoqlaringizni suratga olib qo‘ying. Shifokor (terapevt yoki revmatolog) ikkilamchi sababni istisno qilish uchun quyidagilarni buyurishi mumkin:
- tirnoq atrofi kapillyaroskopiyasi — tirnoq yonidagi mayda tomirlarni kattalashtirib ko‘rish; sklerodermiyada ular o‘ziga xos o‘zgaradi;
- antinuklear antitanachalar (ANA) va zarur bo‘lsa boshqa autoimmun markerlar;
- umumiy qon tahlili, ECHT va C-reaktiv oqsil;
- kerak bo‘lsa — qalqonsimon bez gormonlari, qo‘l tomirlari dopplerografiyasi.
Agar kapillyaroskopiya va ANA normal bo‘lsa, bu birlamchi Reyno ehtimolini qo‘llab-quvvatlaydi. Ba’zan yillar o‘tib autoimmun kasallik paydo bo‘lishi mumkin, shuning uchun yangi belgilar paydo bo‘lsa, qayta tekshiriling.
Qishda nima qilish kerak: isitish va xurujlarning oldini olish
Birlamchi Reynoda asosiy davo — dori emas, balki turmush tarzi. Bu choralar ikkilamchi Reynoda ham muhim:
- Butun tanani issiq tuting, faqat qo‘lni emas: tana sovqotsa, barmoq tomirlari baribir torayadi. Bir necha qavat kiyim, bosh kiyim va sharf kiying.
- Qo‘lqop o‘rniga barmoqsiz qo‘lqop (varejka) issiqroq; tashqariga chiqishdan oldin kiying. Cho‘ntak isitgichlari ham yordam beradi.
- Haroratning keskin o‘zgarishidan saqlaning: muzlatgichdan narsalarni qo‘lqopda oling, sovuq ichimlik krujkasini qo‘lda ushlamang.
- Chekishni tashlang — bu eng samarali choralardan biri.
- Kofein va tomir toraytiruvchi burun tomchilarini cheklang.
- Stressni boshqaring: nafas mashqlari, yetarli uyqu, muntazam jismoniy faollik qon aylanishini yaxshilaydi.
- Tebranuvchi asboblar bilan ishlasangiz, ish rejimini o‘zgartirish haqida shifokor bilan gaplashing.
- Ichayotgan dorilaringizni shifokor bilan ko‘rib chiqing, lekin ularni o‘zingiz to‘xtatmang.
Oyoqlarni ham unutmang
Reynoda oyoq barmoqlari ham tez-tez zararlanadi. Qishda issiq jun paypoq kiying, poyabzal tor bo‘lmasin — siqilgan oyoqda qon aylanishi yomonlashadi. Poyabzal ichidagi namlik ham sovqotishni kuchaytiradi, shuning uchun ho‘l paypoqni darhol almashtiring. Uyda sovuq polda yalangoyoq yurmang. Sovuq kunlarda tashqarida uzoq turishni rejalashtirgan bo‘lsangiz, oldindan issiq ovqatlaning va issiq ichimlik oling — tana ichidan isishi ham tomir spazmini kamaytiradi.
Xuruj paytida
Iliq joyga kiring, qo‘llarni qo‘ltiq ostiga qo‘ying yoki iliq (issiq emas!) suv ostida tuting, qo‘llaringizni «tegirmon» kabi aylantiring, barmoqlarni sekin uqalang. Barmoqlar uvishgan paytda issiq suv yoki isitgich kuyish xavfini tug‘diradi, chunki sezgi kamaygan.
Qachon dori kerak
Agar xurujlar tez-tez, kuchli bo‘lib, kundalik hayotga xalaqit bersa yoki ikkilamchi Reyno bo‘lsa, shifokor tomirlarni kengaytiruvchi dorilarni buyurishi mumkin. Ko‘pincha birinchi navbatda kalsiy kanallari blokatorlari qo‘llaniladi; og‘ir holatlarda boshqa guruhdagi dorilar va shifoxonada tomir ichiga yuboriladigan vositalar ishlatiladi. Dorini, dozani va davomiyligini faqat shifokor tanlaydi — ular qon bosimini pasaytirishi mumkin. Ba’zilarga dorini faqat qish oylarida ichish tavsiya qilinadi.
Sovuq allergiyasi (sovuq urtikariyasi)
Sovuqqa bog‘liq yana bir holat — sovuq urtikariyasi, xalq orasida «sovuq allergiyasi». Bu Reyno emas: bu yerda tomirlar torayishi emas, balki sovuq ta’sirida teridagi semiz hujayralardan gistamin ajralishi sodir bo‘ladi.
Belgilari
Sovuq havo, sovuq suv yoki sovuq narsaga tekkandan keyin, ko‘pincha isinish paytida, terida qichiydigan qizil qavariqlar (eshakemi) paydo bo‘ladi, shish kuzatiladi. Muzdek ichimlik ichganda lab va tomoq shishishi mumkin. Toshmalar odatda 1–2 soatda o‘tadi. Kasallik ko‘pincha yosh kattalarda uchraydi va bir necha yil davom etib, keyin o‘tib ketishi mumkin.
Muz kubigi testi
Tashxis oddiy test bilan tasdiqlanadi: bilakka plastik qopchadagi muz kubigi bir necha daqiqaga qo‘yiladi. Muz olingandan keyin 10 daqiqa ichida o‘sha joyda qavariq paydo bo‘lsa, test ijobiy. Bu testni shifokor nazoratida o‘tkazgan ma’qul.
Sovuq suvda suzish xavfi
Sovuq urtikariyasi bo‘lgan odam uchun eng xavflisi — sovuq suvda suzish: butun tana birdan sovuqqa duch keladi, natijada qon bosimi keskin tushishi, hushdan ketish va cho‘kish xavfi bor. Shuning uchun bunday odamlar muzli suvga cho‘milmasligi, sovuq dengiz va ko‘llarda yolg‘iz suzmasligi kerak.
Davolashda shifokor odatda antigistamin dorilarni buyuradi; ilgari og‘ir reaksiya bo‘lgan bemorlarga adrenalin avtoinyektori olib yurish tavsiya qilinishi mumkin. Allergik reaksiyalarning boshqa turlari haqida allergiya sahifamizda o‘qing. Lab, til, tomoq shishsa, nafas qiyinlashsa yoki boshi aylanib, holsizlansa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Xulosa
Reyno sindromi — sovuq yoki hayajonda barmoqlar oqarib, ko‘karib, so‘ng qizarishi. Ko‘pchilikda u birlamchi va bezarar, lekin 30 yoshdan keyin boshlansa, bir tomonlama bo‘lsa yoki barmoqlarda yara paydo bo‘lsa, autoimmun kasalliklarni tekshirish kerak. Asosiy himoya — butun tanani issiq tutish, chekmaslik va harorat keskin o‘zgarishidan saqlanish. Sovuqdan keyin terida eshakemi chiqsa, bu sovuq urtikariyasi bo‘lishi mumkin — u bilan sovuq suvda suzish xavfli.
Ko‘p beriladigan savollar
Reyno sindromi nima va u xavflimi?
Bu sovuq yoki stressda barmoq tomirlarining spazmi. Birlamchi Reyno xavfli emas, faqat noqulaylik tug‘diradi. Ikkilamchi Reyno esa sklerodermiya, lyupus kabi kasalliklar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin va barmoqlarda yara qoldirishi mumkin.
Nega sovuqda barmoqlar oqarib ketadi?
Sovuqda barmoq arteriyalari torayadi. Odatda bu me’yoriy himoya reaksiyasi, ammo Reyno sindromida spazm haddan tashqari kuchli bo‘lib, barmoq aniq chegara bilan oqaradi, keyin ko‘karadi va qizaradi.
Reyno sindromini qanday davolash mumkin?
Asosiysi — issiq kiyinish, varejka, chekishni tashlash, stressni kamaytirish. Xurujlar og‘ir bo‘lsa, shifokor tomir kengaytiruvchi dorilarni buyuradi.
Sovuq allergiyasi qanday namoyon bo‘ladi?
Sovuqdan keyin, ayniqsa isinish paytida, terida qichiydigan qavariqlar va shish paydo bo‘ladi. Sovuq ichimlikdan lab va tomoq shishishi mumkin. Og‘ir holatda qon bosimi tushib, hushdan ketish xavfi bor.
Reyno sindromi bilan qaysi shifokorga borish kerak?
Avval terapevt yoki oilaviy shifokorga. U kerakli tahlillarni buyuradi va ikkilamchi Reynoga shubha bo‘lsa, revmatologga yo‘naltiradi.







