Pap test (Papanikolau surtmasi) bachadon bo‘yni hujayralarini mikroskop ostida tekshiradi, HPV-test saratonga olib kelishi mumkin bo‘lgan virusni aniqlaydi, kolposkopiya esa bo‘yinni maxsus yoritgichli lupa bilan ko‘zdan kechirishdir. Bu tekshiruvlar bachadon bo‘yni saratonini hech qanday shikoyat paydo bo‘lmasdan oldin, davolash oson bosqichda topishga yordam beradi.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) 30 yoshdan boshlab birinchi navbatda HPV-test bilan tekshirishni tavsiya qiladi. Tekshiruvga belgilar bo‘lmasa ham boriladi, lekin jinsiy aloqadan keyin yoki hayzlar orasida qon kelsa, bu ham kutmasdan ginekologga borish sababi. Quyida kim, qachon va qanday tekshirilishi, natijalar nimani anglatishi va keyin nima bo‘lishini sodda tilda tushuntiramiz. Ma’lumot umumiy va shifokor ko‘rigini almashtirmaydi.
Bachadon bo‘yni saratoni skriningi nima uchun kerak
Bachadon bo‘yni saratoni deyarli har doim uzoq vaqt davom etgan inson papilloma virusi (HPV) infeksiyasi tufayli rivojlanadi. Virus bilan ko‘pchilik ayollar hayoti davomida uchrashadi va organizm uni odatda o‘zi yengadi. Faqat ayrim hollarda xavfli turdagi virus bo‘yin hujayralarini asta-sekin o‘zgartiradi. Bu jarayon ko‘pincha yillar davom etadi va og‘riq yoki boshqa belgilar bermaydi.
Aynan shu uzoq “jim” davr skriningni foydali qiladi: hujayralardagi o‘zgarishlar saratonga aylanmasdan topilsa, ularni sodda usullar bilan olib tashlash mumkin. Skrining — sog‘lom ko‘ringan odamni oldindan tekshirish; u diagnoz qo‘yish emas, balki kimga qo‘shimcha tekshiruv kerakligini saralash usuli.
Xavfli turdagi papilloma virusi ko‘pincha jinsiy yo‘l bilan yuqadi, shuning uchun jinsiy hayot boshlagan har bir ayol skrining haqida o‘ylashi kerak.
Kim va qanchalik tez-tez tekshirilishi kerak
JSST tavsiyalari (2021) bo‘yicha oddiy xavfdagi ayollar uchun:
- 30 yoshdan boshlab HPV-test asosida tekshirish; manfiy natijada keyingi tekshiruv 5–10 yildan keyin bo‘lishi mumkin;
- HPV-test mavjud bo‘lmasa, pap test (sitologiya) bilan tekshirish, odatda har 3 yilda bir marta;
- OIV bilan yashovchi ayollarda tekshirish erta (taxminan 25 yoshdan) boshlanadi va tez-tez, taxminan 3–5 yilda bir marta o‘tkaziladi;
- keksa yoshda bir necha marta ketma-ket manfiy natijadan keyin tekshiruvni to‘xtatish mumkin — buning muddatini shifokor belgilaydi.
Yosh qizlarda HPV juda tez-tez uchraydi va ko‘pincha o‘z-o‘zidan yo‘qoladi, shuning uchun juda erta tekshirish ortiqcha xavotir va keraksiz muolajalarga olib kelishi mumkin. Mamlakatingizdagi yo‘riqnoma va shifokoringiz tavsiyasi biroz farq qilishi mumkin, shuning uchun muddatlarni ginekolog bilan aniqlang. Jinsiy hayot boshlanmagan bo‘lsa ham, 30 yoshdan keyin tekshiruv muddatini shifokor bilan kelishish foydali.
Ilgari tekshiruvda o‘zgarishlar topilgan, davolangan, OIV yoki immunitetni pasaytiruvchi davo qabul qiladigan ayollarga shifokor odatda tez-tez nazorat belgilaydi. Chekish ham xavfni oshiradi, shuning uchun chekishni tashlash himoyaning bir qismidir.
Pap test nima va qanday olinadi
Pap test (“pap-mazok”, Papanikolau surtmasi) — bachadon bo‘yni yuzasi va kanalidan olingan hujayralarni mikroskop ostida o‘rganish. Boshqacha aytganda, bu sitologiya yoki onkositologiya. U biopsiya emas: to‘qimaning bo‘lagi kesib olinmaydi, faqat yuzadagi hujayralar yengil yig‘iladi. Zamonaviy usul — suyuqlik asosidagi sitologiya: hujayralar maxsus idishga solinadi, shuning uchun natija aniqroq bo‘ladi, shu namunadan HPV ham tekshirish mumkin.
Pap test saratonga qadar o‘zgarishlarni va saratonni qidiradi. U jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalarni aniqlash uchun mo‘ljallanmagan; ular uchun alohida tahlillar bor, masalan xlamidioz yoki gonoreya tahlili.
Tekshiruvga tayyorgarlik: qaysi kuni va nimalarga e’tibor berish kerak
- eng qulay vaqt — hayz tugaganidan keyin, siklning taxminan 10–20-kunlari; hayz paytida natija noaniq chiqishi mumkin;
- tekshiruvdan oldingi 1–2 kun jinsiy aloqadan, vaginal dush qilishdan, shamcha, krem va tamponlardan o‘zini tiyish;
- agar infeksiya yoki jiddiy yallig‘lanish bor deb gumon qilinsa, avval shifokor davolashni tavsiya qilishi mumkin, chunki bu natijaga ta’sir qiladi;
- o‘zingiz ichadigan dorilar va oxirgi hayz sanasi haqida shifokorga ayting.
Tekshiruv qanday o‘tadi
Siz ginekologik kreslo ustida yotasiz, shifokor vaginaga yumshoq ko‘zgu kiritadi, bachadon bo‘ynini ko‘radi va kichik cho‘tka yoki shpatel bilan hujayralarni oladi. Jarayon bir necha daqiqa davom etadi. Ko‘pchilik buni biroz noqulay, bosim yoki yengil qisilish sifatida his qiladi, lekin odatda og‘riq bo‘lmaydi. Agar og‘riqdan qo‘rqsangiz, shifokorga oldindan ayting: u sekinroq harakat qiladi va ko‘zguning kichikroq o‘lchamini tanlaydi. Tekshiruvdan keyin yengil dog‘ kelishi mumkin.
HPV-test nima va u pap testdan nimasi bilan farq qiladi
HPV-test bachadon bo‘yni namunasida xavfli (yuqori onkogen xavfli) HPV turlarining genetik materialini qidiradi. Pap test “hujayralar o‘zgarganmi?” degan savolga javob beradi, HPV-test esa “o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan virus bormi?” degan savolga. JSST HPV-testni birinchi tanlov sifatida tavsiya qiladi, chunki u saratonga qadar holatlarni ishonchliroq aniqlaydi va manfiy natijada uzoq vaqt xotirjam bo‘lish mumkin.
Namunani shifokor oladi, ayrim mamlakatlarda esa ayol uni o‘zi ham olishi mumkin. Ayol o‘zi olgan namuna asosidagi uy sharoitida HPV testi ko‘proq ayolning skriningga qamrab olinishini oshiradi. Muhim eslatma: HPV topilgani saraton borligini bildirmaydi. Bu faqat kuzatuv yoki qo‘shimcha tekshiruv (pap test yoki kolposkopiya) kerakligini ko‘rsatadi. Xavfli bo‘lmagan turlar esa, masalan, kondilomalar paydo bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin, lekin saratonga olib kelmaydi.
Kolposkopiya nima
Kolposkopiya — bachadon bo‘yni, vagina va vulvani kolposkop (yoritgichli lupa) orqali ko‘rish. Kolposkop tanaga kirmaydi, u tashqarida turadi. U ko‘pincha pap test yoki HPV-test o‘zgarish ko‘rsatganda tayinlanadi. Kolposkopiya — operatsiya emas va UZI emas; bu ko‘rik, uning davomida shifokor shubhali maydonlarni topadi va kerak bo‘lsa, kichik bo‘lak (biopsiya) oladi.
Kolposkopiya qanday o‘tkaziladi
Tayyorgarlik pap testdagi kabi: hayz kunlarida emas, tekshiruvdan oldin 1–2 kun aloqa va vaginal preparatlarsiz. Jarayon taxminan 10–20 daqiqa davom etadi:
- shifokor ko‘zgu kiritib, bachadon bo‘ynini kolposkop orqali kattalashtirib ko‘radi;
- bo‘yin sirka kislotasining kuchsiz eritmasi bilan artiladi: o‘zgargan hujayralar oqarib ko‘rinadi;
- ba’zan yod eritmasi (Lyugol) ham qo‘llanadi — sog‘lom to‘qima to‘q qo‘ng‘ir tusga kiradi, o‘zgargan joylar esa bo‘yalmaydi;
- shubhali joy bo‘lsa, undan kichik to‘qima bo‘lagi olinadi va laboratoriyaga yuboriladi.
Sirka kislotasi paytida yengil achishish bo‘lishi mumkin. Biopsiya paytida qisqa muddatli chimchilash yoki tortilib og‘riyotgandek his-tuyg‘u kuzatiladi. Keyin bir necha kun yengil ajralma yoki dog‘ kelishi mumkin. Biopsiyadan so‘ng shifokor odatda bir necha kun jinsiy aloqa, vaginal dush va tamponlardan saqlanishni tavsiya qiladi.
Kolposkopiya har yili “shunchaki” qilinmaydi: u faqat sababi bo‘lganda, ya’ni shubhali natijada yoki davodan keyingi kuzatuvda tayinlanadi.
Ko‘pchilik ayollar tekshiruvda “eroziya” topilganidan qo‘rqadi. Aslida bachadon bo‘yni eroziyasi (ektopiya) ko‘pincha xavfsiz fiziologik holat bo‘lib, saratonga olib kelmaydi. Uni kolposkopiya yordamida tez ajratish mumkin.
Natijalarni tushunish: ASC-US, LSIL, HSIL va CIN
Pap test natijalari odatda Bethesda tizimi bo‘yicha yoziladi. Bu atamalar dahshatli ko‘rinadi, lekin ularning ko‘pi saraton emas.
- Normal (NILM) — o‘zgargan hujayralar topilmadi. Keyingi tekshiruv odatdagi muddatda.
- ASC-US — “ahamiyati noma’lum atipik hujayralar”: hujayralar biroz o‘zgargan, lekin sababi noaniq. Ko‘pincha yallig‘lanish yoki HPV ta’siri. Odatda shifokor HPV-test qo‘shadi: u manfiy bo‘lsa, xavotirga o‘rin yo‘q.
- LSIL — past darajali o‘zgarish; ko‘pincha HPV ta’siri va ko‘p hollarda o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi. Odatda kuzatuv yoki kolposkopiya tavsiya etiladi.
- HSIL — yuqori darajali o‘zgarish; saratonga aylanish ehtimoli yuqoriroq, shuning uchun kolposkopiya va biopsiya kerak.
- AGC — bez hujayralarining atipikligi; qo‘shimcha chuqur tekshiruvni talab qiladi.
- Saraton shubhasi — kam uchraydi, lekin shoshilinch tekshiruv kerak.
Biopsiya natijasi esa boshqacha yoziladi — CIN (bachadon bo‘yni intraepitelial neoplaziyasi), ya’ni saratondan oldingi o‘zgarish darajasi:
- CIN 1 — yengil o‘zgarish; ko‘pincha o‘zi yo‘qoladi, odatda davolash emas, kuzatuv kerak bo‘ladi;
- CIN 2 — o‘rtacha; shifokor yoshga, istaklarga va rejalarga qarab kuzatuv yoki davo taklif qiladi;
- CIN 3 — og‘ir o‘zgarish (saraton oldi holati); odatda olib tashlash kerak.
CIN hali saraton emas. Aynan shu bosqichda aniqlash tekshiruvning asosiy maqsadi: davolash oddiy va natijasi yaxshi. Natija qog‘ozida tushunarsiz so‘z bo‘lsa, javobni o‘zingiz tushuntirishga urinmang — shifokordan so‘rang.
Keyingi qadam: biopsiya, konizatsiya va LEEP
Agar kolposkopiya va biopsiya o‘rtacha yoki og‘ir o‘zgarish (CIN 2–3) ni tasdiqlasa, o‘zgargan hududni olib tashlash tavsiya qilinadi. Eng ko‘p ishlatiladigan usul — LEEP (elektr sim halqa bilan eksizya) yoki sovuq pichoq bilan konizatsiya (bo‘yinning konussimon bo‘lagini olib tashlash). Ular odatda poliklinika sharoitida, mahalliy og‘riqsizlantirish ostida bajariladi va uzoq vaqt olmaydi.
Muolajadan keyin bir necha hafta yengil qonli ajralma va qorin pastida tortishuvchi og‘riq bo‘lishi mumkin. Jinsiy aloqa, tampon va vaginal dushga ruxsat muddatini shifokor aytadi (odatda bir necha hafta). Olib tashlangan to‘qima laboratoriyada qayta tekshiriladi va qirralarida o‘zgarish qolmaganini tasdiqlaydi. Keyin davodan keyin nazorat: odatda HPV-test va pap test bilan, dastlab tez-tez. Chuqurroq konizatsiyadan keyin keyingi homiladorlikda erta tug‘ilish xavfi biroz oshishi mumkin, shuning uchun bola rejalashtirilsa, buni shifokor bilan oldindan muhokama qiling.
Homiladorlikda pap test va kolposkopiya
Homiladorlikda pap test va kolposkopiya xavfsiz hisoblanadi va ularni o‘tkazish mumkin. Agar tekshiruv ilgari qilinmagan bo‘lsa, ko‘pincha homiladorlikning erta davrida shifokor buni tavsiya qiladi. Kolposkopiya homilaga zarar yetkazmaydi. Biopsiya esa faqat zarur bo‘lganda, ehtiyotkorlik bilan olinadi, bachadon bo‘yni kanalidan qirish (kyuretaj) esa o‘tkazilmaydi. Davolash (masalan, konizatsiya) odatda tug‘ruqdan keyin qoldiriladi, agar saraton shubhasi bo‘lmasa. Homiladorlik davrini kuzatish uchun homiladorlik kalendari foydali bo‘lishi mumkin.
HPV vaksinasi va boshqa profilaktika
Bachadon bo‘yni saratonidan himoyalanishning eng samarali yo‘li — HPV vaksinasi va muntazam skriningning kombinatsiyasi. JSST vaksinani birinchi navbatda 9–14 yoshli qizlarga, jinsiy hayot boshlanishidan oldin tavsiya qiladi; shuningdek, katta yoshdagi ayollarga ham foydali bo‘lishi mumkin, ularga shifokor yoki poliklinika xodimi tavsiya beradi. Vaksina eng xavfli turlarning ko‘pidan himoya qiladi, lekin barcha turlardan emas, shuning uchun emlangan ayol ham keyinchalik skriningdan o‘tishi kerak.
Qo‘shimcha choralar: chekmaslik, prezervativdan foydalanish (u to‘liq himoya bermasa ham, xavfni kamaytiradi), jinsiy sheriklar sonini aqlli tanlash, immunitetga ta’sir qiluvchi kasalliklarni nazorat qilish. Kundalik odatlar ham saratonning oldini olishda yordam beradi. Ayollar uchun yana bir muhim skrining — ko‘krak bezi saratoni skriningi.
Xulosa
Bachadon bo‘yni saratoni oldini olish va erta aniqlash mumkin bo‘lgan kam sonli saraton turlaridan biri. HPV-test (30 yoshdan), pap test va kerak bo‘lganda kolposkopiya tekshiruvi tez, deyarli og‘riqsiz. O‘zgarish topilsa ham, aksariyat hollarda bu saraton emas va davolash mumkin. Shu sababli keyingi tekshiruv sanasini belgilab qo‘ying, natijani shifokor bilan tushuntirib oling va hayz kunlari emas, tinch kunni tanlang.
Ko‘p beriladigan savollar
Pap test nima?
Pap test — bachadon bo‘yni hujayralarini mikroskop ostida tekshirish. U saratonga olib keladigan o‘zgarishlarni erta topadi. Bu biopsiya emas, tekshiruv bir necha daqiqa davom etadi va ko‘pincha og‘riqsiz bo‘ladi.
Kolposkopiya nima va u og‘riqlimi?
Kolposkopiya — bachadon bo‘ynini yoritgichli lupa orqali ko‘rish. Ko‘rik og‘riqsiz, sirka eritmasi yengil achishtirishi mumkin. Agar biopsiya olinsa, qisqa muddatli chimchilash kuzatiladi.
Pap test va kolposkopiya qanchalik tez-tez kerak?
Pap test odatda har 3 yilda, HPV-test manfiy bo‘lsa 5–10 yilda bir marta o‘tkaziladi. Kolposkopiya muntazam emas, faqat natija shubhali bo‘lganda yoki davodan keyin kuzatuv uchun tayinlanadi. Aniq muddatni shifokor belgilaydi.
Pap test natijalari qanday o‘qiladi?
NILM — normal. ASC-US va LSIL — yengil o‘zgarishlar, ko‘pincha HPV bilan bog‘liq va ko‘pincha o‘tib ketadi. HSIL va CIN 2–3 — jiddiyroq o‘zgarishlar, ularda biopsiya va davo kerak bo‘ladi. Natijani shifokor bilan muhokama qiling.
Hayzning qaysi kunida pap test yoki kolposkopiyaga borish kerak?
Eng qulay vaqt — hayz tugaganidan keyin, siklning taxminan 10–20-kunlari. Tekshiruvdan oldin 1–2 kun jinsiy aloqa, vaginal dush, shamcha va kremlardan saqlaning. Narxlar klinikaga qarab farq qiladi, shuning uchun uni oldindan aniqlab oling.







