Herpes zoster oftalmicus belgilari ko‘pincha toshma paydo bo‘lishidan oldin boshlanadi: yuzning bir tomonida achishish, og‘riq yoki karashlash paydo bo‘ladi. Bu holat oddiy teri kasalligi emas — varikella-zoster virusi ko‘zni innervatsiya qiluvchi nerv shoxchasini shikastlaydi va ko‘rish organi uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Shuning uchun ko‘z atrofida toshma, qizarish yoki kuchli og‘riq paydo bo‘lsa, o‘z-o‘zicha davolashga urinmasdan, oilaviy poliklinika yoki ko‘z shifokoriga zudlik bilan murojaat qilish kerak.
Herpes zoster oftalmicus (HZO) — suvchechak qo‘zg‘atuvchisi bo‘lgan varikella-zoster virusining qayta faollashuvi natijasida yuzaga keladigan virusli kasallik. U yuzning bir tomonidagi terini va ko‘zning turli qismlarini zararlashi mumkin. Kasallik faqat tashqi ko‘rinish bilan cheklanmaydi: shox parda, tomirli qavat, shishasimon tana va ba’zi hollarda ko‘rish nervi ham jalb qilinishi mumkin. Shu sababli HZO ni “teri toshmasi” deb yengil qabul qilish xato.
Herpes zoster oftalmicus nima?
Varikella-zoster virusi bilan odam odatda bolalikda suvchechak sifatida kasallanadi. Keyin virus organizmdan butunlay yo‘qolmaydi, balki nerv tugunlarida uyqu holatida qoladi. Immunitet zaiflashganda virus qayta faollashib, nerv yo‘nalishi bo‘ylab teriga va ko‘zga tarqaladi. Agar jarayon trigeminal nervning ko‘z shoxchasi hududida rivojlansa, herpes zoster oftalmicus deb ataladi.
HZO har doim ham faqat keksalarda uchramaydi, lekin yoshi kattaroq odamlarda va immuniteti pasaygan bemorlarda ko‘proq kuzatiladi. Ba’zi bemorlarda aniq qo‘zg‘atuvchi omil aniqlanmasligi mumkin.
Kimda ko‘proq uchraydi?
- 60 yoshdan oshgan odamlarda;
- immuniteti zaiflashgan, ya’ni surunkali kasalligi yoki immunitetni bosuvchi davolanish olayotgan bemorlarda;
- qandli diabet, onkologik kasalliklar yoki OIV infeksiyasi bo‘lgan odamlarda;
- suvchechakni o‘tkazgan, ammo keyinchalik virus qayta faollashgan har qanday yoshdagi odamda.
Sabablari va xavf omillari
Asosiy sabab — avvalgi suvchechakdan keyin organizmda saqlanib qolgan varikella-zoster virusining qayta faollashuvi. Virus nerv tolasi bo‘ylab harakatlanib, terida pufakchali toshma va nerv bo‘ylab og‘riq keltirib chiqaradi.
Xavf omillari orasida yosh, immunitetning pasayishi, immunitetni bosuvchi dorilar, ba’zi surunkali kasalliklar va og‘ir kechgan infeksiyalar bor. Kasallikning rivojlanishida organizmning umumiy himoya kuchi muhim rol o‘ynaydi.
Kasallik toshma suyuqligi bilan bevosita kontakt orqali suvchechakni yuqtirishi mumkin, agar atrofdagi odam ilgari suvchechak bilan kasallanmagan va emlanmagan bo‘lsa. Shu sababli toshma joyini quruq va toza saqlash, sochiq va shaxsiy buyumlarni alohida ishlatish muhim.
Herpes zoster oftalmicus belgilari
Herpes zoster oftalmicus belgilari ko‘pincha bir tomonlama bo‘ladi va toshmadan bir necha kun oldin boshlanishi mumkin. Dastlab yuzning yuqori qismida, peshona yoki ko‘z atrofida achishish, karashlash, yonish yoki kuchli og‘riq seziladi. Keyin terida qizarish va pufakchalar paydo bo‘ladi.
Ko‘z va ko‘rish bilan bog‘liq belgilar
- ko‘zning qizarishi, yoshlanishi va achishishi;
- yorug‘likdan qo‘rqish (fotofobiya);
- ko‘rishning loyqalashuvi yoki vaqtincha pasayishi;
- ko‘zda begona jism hissi, qichishish yoki qum tushgandek tuyulishi;
- ko‘z qovog‘ining shishishi va ochish-qisishda noqulaylik;
- ba’zi hollarda ko‘z ichki bosimining oshishi bilan bog‘liq og‘riq.
Teri va umumiy belgilar
- peshona, ko‘z usti va burun uchida guruhlangan pufakchalar;
- burun uchida toshma paydo bo‘lishi — ko‘z shikastlanishi xavfi yuqori bo‘lgan muhim belgi;
- bosh og‘riq, holsizlik, tana haroratining ko‘tarilishi;
- toshma joyida kuchli nerv og‘rig‘i, ba’zan uyqudan uyg‘otadigan darajada.
Burun uchida pufakcha yoki qizarish paydo bo‘lsa, ko‘z shifokoriga o‘sha kuni murojaat qilish tavsiya etiladi. Bu belgi herpes zoster oftalmicusda ko‘zning jiddiy zararlanishi ehtimolini oshiradi.
Tashxis qanday qo‘yiladi?
Tashxisni shifokor klinik belgilar asosida qo‘yadi. Ko‘z shifokori yorug‘lik mikroskopi (yoriq lampa) yordamida shox pardani, oldingi kamera va ko‘z ichki bosimini tekshiradi. Zarur bo‘lsa, qo‘shimcha tekshiruvlar buyuriladi.
- ko‘rish o‘tkirligini tekshirish;
- yoriq lampa yordamida ko‘zning oldingi qismini ko‘rish;
- ko‘z ichki bosimini o‘lchash;
- shubhali hollarda toshma suyuqligidan virusni aniqlash uchun laboratoriya tekshiruvi;
- kerak bo‘lsa, nevrolog yoki infeksionist bilan maslahatlashuv.
Agar belgilar kuchli bo‘lsa yoki ko‘rish pasaygan bo‘lsa, tekshiruvni kechiktirmaslik kerak. O‘zbekistonda bu holatda oilaviy poliklinikadagi shifokor yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri oftalmologga murojaat qilish mumkin.
Davolash
Herpes zoster oftalmicusni davolashni faqat shifokor belgilaydi. Asosiy yo‘nalish — antiviral preparatlar yordamida virus ko‘payishini to‘xtatish va asoratlar xavfini kamaytirish. Aciklovir, valaciklovir yoki famsiklovir kabi antivirallar simptomlar boshlanganidan keyin imkon qadar erta — odatda 72 soat ichida boshlanganda samaraliroq hisoblanadi. Ba’zi holatlarda shifokor bu muddatdan keyin ham davolashni tayinlashi mumkin.
Antiviral dorilarni o‘z-o‘zicha qabul qilish, dozani o‘zgartirish yoki kursni uzaytirish mumkin emas. Dori tanlash bemorning yoshi, buyrak va jigar holati, homiladorlik kabi omillarga qarab individual belgilanadi.
Og‘riqni kamaytirish uchun shifokor tavsiyasiga ko‘ra paracetamol yoki ibuprofen ishlatilishi mumkin. Kuchli nerv og‘rig‘ida maxsus kuchliroq dori-darmonlar buyurilishi mumkin, ular faqat retsept bilan olinadi. Ko‘zda yallig‘lanish bo‘lsa, ko‘z shifokori tomchi yoki boshqa mahalliy davolashni tayinlaydi. Kortikosteroidlar ham faqat shifokor ko‘rsatmasiga ko‘ra, ko‘zning holatini nazorat qilgan holda qo‘llaniladi.
Davolash davomida ko‘zni ishqalamaslik, charchatmaydigan rejimda bo‘lish va shifokor nazoratiga rioya qilish muhim. Ko‘zning holati yomonlashsa, rejani mustaqil o‘zgartirmasdan, darhol qayta murojaat qilish kerak.
Uy sharoitida nima qilish mumkin?
- dam olish va yetarli suyuqlik ichish;
- toshma joyini toza, quruq saqlash, pufakchalarni yormaslik;
- qo‘llarni tez-tez yuvish, sochiq va shaxsiy buyumlarni boshqalardan alohida ishlatish;
- ko‘zni ishqalamaslik, shifokor ruxsatisiz ko‘z tomchilari yoki malhamlarini qo‘llamaslik;
- shifokor ruxsat bermaguncha kontakt linza taqmaslik;
- og‘riq qoldiruvchi dorini faqat tavsiya etilgan tartibda qabul qilish.
Uy sharoitida “xalq usullari” bilan ko‘zni yuvish yoki toshmaga turli qaynatmalar surtish xavfli. Ko‘z shilliq qavati juda nozik, noto‘g‘ri vosita qo‘shimcha yallig‘lanish va shikastlanishga olib kelishi mumkin.
Asoratlar
HZO o‘z vaqtida davolanmasa, quyidagi asoratlar rivojlanishi mumkin:
- shox pardaning yallig‘lanishi va chandiq qolishi;
- ko‘zning tomirli qavatining yallig‘lanishi (uveit);
- ko‘z ichki bosimining oshishi va glaukoma;
- ko‘rish nervining zararlanishi;
- ko‘z qovog‘ining osilib qolishi yoki harakatining cheklanishi;
- postgerpetik nevralgiya — toshma bitgandan keyin ham davom etadigan nerv og‘rig‘i;
- kamdan-kam hollarda ko‘rishning turg‘un pasayishi.
Asoratlar xavfi kech davolash, keksa yosh, kuchli immunitet pasayishi va ko‘zning ichki qismlari jalb qilinishi bilan ortadi. Shu sababli “o‘tib ketadi” deb kutish noto‘g‘ri.
Profilaktika
Herpes zoster oftalmicusning oldini olishda umumiy immunitetni saqlash, surunkali kasalliklarni nazorat qilish va shifokor tavsiyalariga rioya qilish muhim. Suvchechakka qarshi emlash va gerpes zosterga qarshi emlash imkoniyatlari bo‘yicha oilaviy shifokor yoki emlash markaziga murojaat qilish mumkin. Emlash yoshi, ko‘rsatmalari va qarshi ko‘rsatmalari har bir bemor uchun individual hal qilinadi.
Immuniteti pasaygan odamlar toshmali bemor bilan bevosita kontaktda ehtiyot bo‘lishi, qo‘l gigiyenasiga rioya qilishi kerak. Suvchechakni o‘tkazmagan ayollar, bolalar va immuniteti zaif odamlar toshma suyuqligi bilan aloqa qilmasligi tavsiya etiladi.
Xulosa
Herpes zoster oftalmicus — suvchechak virusining qayta faollashuvi natijasida yuzaga keladigan, ko‘z uchun jiddiy xavf tug‘diruvchi kasallik. Uning belgilari toshmadan oldin boshlanishi, yuzning bir tomonida og‘riq va keyinchalik pufakchalar paydo bo‘lishi mumkin. Burun uchidagi toshma, ko‘zning qizarishi, yorug‘likdan qo‘rqish va ko‘rishning loyqalashuvi shifokorga zudlik bilan murojaat qilish uchun jiddiy asosdir. Antiviral davolash qanchalik erta boshlansa, asoratlar xavfi shunchalik kamayadi. Shuning uchun herpes zoster oftalmicus belgilari paydo bo‘lsa, o‘z-o‘zicha davolashga vaqt sarflamasdan, shifokorga murojaat qilish kerak.
Mavzuga yaqin maqolalar: Belbog‘simon temiratki (herpes zoster).
Ko‘p beriladigan savollar
Herpes zoster oftalmicus yuqumlimi?
Kasallikning o‘zi odamdan odamga to‘g‘ridan-to‘g‘ri HZO sifatida yuqmaydi. Lekin toshma suyuqligi bilan kontakt bo‘lsa, suvchechakni o‘tkazmagan yoki emlanmagan odamga varikella-zoster virusi o‘tib, suvchechak chaqirishi mumkin. Shuning uchun toshmani yopiq va toza saqlash, qo‘l gigiyenasiga rioya qilish muhim.
Herpes zoster oftalmicus belgilari qanday boshlanadi?
Ko‘pincha yuzning bir tomonida achishish, karashlash yoki og‘riq bilan boshlanadi; bir necha kundan keyin terida qizarish va pufakchalar paydo bo‘ladi. Ko‘zda qizarish, yoshlanish, yorug‘likdan qo‘rqish yoki ko‘rishning loyqalashuvi ham kuzatilishi mumkin. Bunday belgilarda oftalmologga erta murojaat qilish kerak.
HZO uyda o‘z-o‘zicha davolanadimi?
Yo‘q. Antiviral preparatlar shifokor tomonidan belgilanadi va iloji boricha erta boshlanishi muhim. Ko‘zni ishqalamaslik, tomchilarni mustaqil tanlamaslik va xalq usullarini qo‘llamaslik kerak. Ko‘z belgilari bo‘lsa, kechiktirmasdan shifokorga murojaat qiling.
Qanday asoratlar rivojlanishi mumkin?
Shox pardaning yallig‘lanishi va chandiq qolishi, uveit, glaukoma, ko‘rish nervining zararlanishi va postgerpetik nevralgiya kuzatilishi mumkin. Ba’zi hollarda ko‘rish turg‘un pasayadi. Erta davolash asoratlar xavfini kamaytiradi.







